Нега бу Исроил аскарлари Ғазога қайтиб боришдан бош тортишмоқда?

Взводнинг ҳар бир аъзоси ҳалок бўлган одамни танирди. 26 ёшли Ювал Грин камида учтасини биларди. У 7 октябрь куни Ҳамас ҳужуми ҳақидаги биринчи хабарни эшитганида Исроил мудофаа кучларининг парашютчи қўшинларида хизмат қилаётган шифокор эди.

«Исроил – кичик давлат. Ҳамма бир-бирини танийди,» дейди у. Бир неча кунлик зўравонликларда 1200 киши ҳалок бўлди ва яна 251 киши Ғазога ўғирлаб кетилди. Ғазода 97 нафар гаровга олинган қолмоқда ва уларнинг тахминан ярми тирик деб тахмин қилинмоқда.

Ювал ўз мамлакатининг қуролга чақириғига дарҳол жавоб берди. Бу исроилликларни ҳимоя қилиш миссияси эди. У Ғазо чегараси яқинидаги вайрон бўлган яҳудий жамоаларига бориш даҳшатини эслайди. «Кўчаларда ўликларни, ўқлар илма-тешик қилган машиналарни кўрасиз.»

Ўша пайтларда хизматга боришга шубҳа йўқ эди. Мамлакат ҳужум остида эди. Гаровга олинганларни уйга қайтариш керак эди.

Кейин Ғазодаги жанглар бошланди. Кўринадиган, кўринмайдиган нарсалар. Худди кечагидек, у йўлда одам қолдиқларини еяётган мушукларни кўрарди.

«Тасаввур қилинг, худди апокалипсисга ўхшайди. Ўнгу сўлда вайрон бўлган бинолар, ёнғиндан, ракеталардан зарар кўрган бинолар, ҳамма нарса кўзга ташланади. Ҳозир бу – Ғазо."

Орадан бир йил ўтиб, 7 октябрда хизматга чақирилган йигит жанг қилишдан бош тортяпти.

Ювал 165 дан ортиқ Исроил Мудофаа Кучлари (ИМК) захирачилари ва камроқ сондаги доимий аскарлар имзолаган очиқ хатнинг ҳаммуаллифи бўлиб, улар гаровга олинганлар қайтарилмагунча хизмат қилишдан бош тортишларини айтмоқда – бу Ҳамас билан ўт очишни тўхтатиш шартномасини талаб қилади.

Ўз тарихидаги энг даҳшатли зўравонликдан ҳали ҳам азият чекаётган мамлакатда хизмат қилаётган 465 мингга яқин резервчини ўз ичига олган армияда виждон амри билан хизматдан бош тортаётганлар озчиликни ташкил этади.

ИМКнинг баъзи бошқа захирачилари учун яна бир омил бор: чарчоқ.

Исроил оммавий ахборот воситалари хабарларига кўра, хизматдан бош тортаётганлар кўпайиб бормоқда. "Times of Israel" газетаси ва бошқа бир қанча нашрлар ҳарбий манбалардан иқтибос келтиришича, қўшинлар 15 дан 25 фоизгача пасайиши кузатилган, бу асосан узоқ муддат хизмат сабабли ҳолдан тойганлардир.

Ҳатто виждон амри билан хизмат қилишдан бош тортганларни кенг жамоатчилик қўллаб-қувватламаса ҳам, очиқ хатни имзолаганларнинг асосий талабларидан баъзиларини тобора кўпроқ исроилликлар қўллаб-қувватламоқда.

Яқинда Исроил Демократия Институти (ИДИ) томонидан ўтказилган сўров шуни кўрсатдики, яҳудий исроилликларнинг 45 фоизи урушнинг тугашини – гаровга олинганларни уйга қайтариш учун ўт очишни тўхтатишни хоҳлайди, 43 фоизи эса ИМКнинг Ҳамасни йўқ қилиш учун жанг қилишини хоҳлайди.

Шуниси эътиборлики, ИДИ сўрови кўрсатишича, урушнинг дастлабки кунларида мамлакат 7 октябрдаги жароҳатдан тикланганида, бирдамлик ҳисси сиёсий бўлинишлар қайта тикланиши билан ортда қолди: фақат 26% исроиллик биргалик ҳисси борлигига ишонишади, 44% эса йўқ дейди.

Бунинг ҳеч бўлмаганда бир қисми сўл партиялар орасида Бош вазир Бенямин Нетаняхуни қўллаб-қувватлайдиган ўта ўнг партиялар истаги билан уруш давом этаётгани ҳақида тез-тез билдирилган фикрлар билан боғлиқ.

Ҳатто ўтган ойда бош вазир ишдан бўшатган собиқ Мудофаа вазири, Нетаняхунинг "Ликуд" партияси аъзоси Йоав Галлант ҳам гаровга олинганлар қайтарилмагани унинг раҳбари билан асосий келишмовчиликлардан бири эканлигини таъкидлади.

"Асирларни ташлаб қўйишни ҳеч нарса билан оқлаб бўлмайди, – деди у. – Бу Исроил жамиятининг ва бу нотўғри йўлга етаклаётганларнинг пешонасидаги Қобилнинг тамғаси бўлади."

Галлант билан бирга уруш жиноятлари айблови бўйича Халқаро жиноят судининг ҳибсга олиш ордерига йўлиққан Нетаняху буни бир неча бор рад этиб, гаровга олинганларни озод қилажагини таъкидлаган.

Бош тортиш уруғлари

Ювалнинг хизматдан бош тортиши сабаби уруш бошланганидан кўп ўтмай пайдо бўлди. Кейин Кнессет (Исроил парламенти) спикери ўринбосари Ниссим Ватури Ғазо секторини "ер юзидан ўчириб ташлашга" чақирди. Машҳур раввин Элияху Мали Ғазодаги фаластинликларга ишора қилиб, шундай деди: "Агар сиз уларни ўлдирмасангиз, улар сизни ўлдиришади." Роҳиб аскарлар фақат армия буйруғини бажаришлари кераклигини ва давлат қонуни тинч аҳолини ўлдиришга рухсат бермаслигини таъкидлади.

Бироқ бу ҳолат Ювални хавотирга соларди.

"Одамлар Ғазонинг бутун аҳолисини ўлдириш ҳақида гапиришди, гўё бу қандайдир илмий ғоядек маъноли эди... Шундай муҳитда, дўстларини қириб ташлаганларидан атиги бир ой ўтиб, аскарлар Ғазога кирди ва ҳар куни ҳалок бўлаётган аскарлар ҳақида эшитишди. Аскарлар ҳам кўп иш қилишди.

Ғазодаги аскарларнинг ижтимоий тармоқларда маҳбусларга нисбатан зўравонлик қилган, мол-мулкини вайрон қилган ва фаластинликларни масхара қилган постлари, жумладан, аскарларнинг одамларнинг шахсий буюмлари, айниқса аёлларнинг кўйлаклари ва ички кийимлари билан суратга тушганига кўплаб мисоллар бор.

"Мен ўша пайтда бунга қарши имкон қадар курашишга ҳаракат қилдим, – дейди Ювал. – Бу ерда жуда кўп ноинсонийлик, қасоскорлик кайфияти ҳукм сурарди."

Унинг шахсий бурилиш нуқтаси у бўйсуна олмайдиган буйруқ билан келди.

"Бизга бир уйни ёқиб юборишни буюришди, мен командиримнинг олдига бориб, ундан сўрадим: Нега бундай қиляпмиз? У берган жавоблар мени қониқтирмади. Мен уйни маълум бир ҳарбий мақсад ёки бошқа мақсадларга хизмат қилишини билмасдан туриб, асосли сабабларсиз ёқиб юборишга рози эмасдим. Шундай қилиб, мен рад этдим ва кетдим."

Бу унинг Ғазодаги сўнгги куни бўлди.

Бунга жавобан ИМК менга ўз ҳаракатлари "ҳарбий заруратга асосланган ва халқаро ҳуқуққа мувофиқ" эканлигини ва Ҳамас "ўз ҳарбий активларини ноқонуний равишда тинч аҳоли яшаш жойларига жойлаштирганини" айтди.

Хизматдан бош тортганлардан учтаси Би-би-си билан суҳбатлашди. Иккитаси ўз исмларини айтишга рози бўлди, учинчиси эса оқибатлардан қўрқиб, анонимликни сўради. Ҳаммаси ватанни севишини таъкидлайди, аммо уруш тажрибаси ва гаровга олинганлар бўйича келишувга эриша олмаслик ана шу ҳал қилувчи ахлоқий танловга олиб келди.

"Одамлар зўравонлик ёки қотиллик ҳақида хотиржам гаплашарди"

Ҳамас ҳужумлари ҳақида хабарлар кела бошлаганда, Тел-Авивнинг Бен Гурион аэропортида бўлган, исмини ошкор қилишни истамаган аскар аввалига шокка тушганини эслайди. Кейин қулоғи шанғиллаб кетган. "Уйга қайтаётганимни эслайман... Радио ёниқ ва одамлар қўнғироқ қилиб: Отамни ўғирлаб кетишди, менга ёрдам беринг. Менга ҳеч ким ёрдам бермаяпти, дейишарди. Бу ҳақиқатан ҳам даҳшатли туш эди."

Айнан мана шу пайт ИМК яратилганини у ҳис қилди. Бу иш босиб олинган Ғарбий Соҳилдаги уйларга рейд уюштириш ёки тош отар ёшларни таъқиб қилишга ўхшамасди. "Эҳтимол, биринчи марта ўзимни ҳақиқий ҳимоя қилиш учун хизматга кирганимни ҳис қилдим."

Аммо уруш давомида унинг қарашлари ўзгариб борди. "Менимча, энди бу кампания исроилликларнинг ҳаётини ҳимоя қилишга қаратилган деб ростдан айта олмай қолдим."

Унинг айтишича, бу ўртоқлари орасида кўрган ва эшитганларига асосланган. "Мен ҳамдард бўлишга ҳаракат қиламан ва урушда вайрон бўлган одамлар билан шундай бўлади...деб ўйлайман, лекин бу фикрлар қанчалик кенг тарқалганини эътибордан четда қолдириш қийин эди."

У ҳатто "ожиз фаластинликларни" калтаклаш билан мақтанган ўртоқларини эслайди. Яна совуқ суҳбатлар қулоғига чалинди. "Одамлар зўравонлик ёки ҳатто қотиллик ҳолатлари ҳақида жуда хотиржам, гўё бу оддий техник масаладек хотиржамлик билан гапиришарди. Бу мени шокка соларди."

Шунингдек, аскарнинг айтишича, у маҳбусларнинг кўзлари боғланган ва ҳаракатланишларига рухсат берилмаганини, уларга "ҳайратланарли даражада кам" овқат берилганини кўрган.

Биринчи хизмат сафари тугагач, у қайтиб келмасликка қарор қилди.

ИМК менга ўтган йил май ойидаги баёнотни кўрсатди, унда маҳбусларга нисбатан ҳар қандай зўравонлик қатъиян тақиқлангани айтилган. Шунингдек, "малакали диетолог томонидан тасдиқланган миқдорда ва хилма-хилликда" кунига уч марта овқатланиш таъминлангани айтилган. Унда ҳибсга олинганларнинг қўл кишанланиши фақат "хавфсизлик талаб қилган ҳолларда" амалга оширилиши ва "ҳар куни қўл кишанларининг жуда қаттиқ эмаслигига ишонч ҳосил қилиш учун текширув ўтказилиши" таъкидланган.

БМТ таъкидлашича, Исроил қўриқчилари томонидан қийноқ ва жинсий зўравонлик ҳолатлари ҳақидаги хабарлар "ўта ноқонуний ва жирканч" бўлиб, бунга "мутлақ жазосизлик" сабаб бўлган.

"Зўравонликни тарбиялаш учун унумдор замин"

29 ёшли Майкл Офер-Зив 7 октябрь куни ўз қишлоғида ҳалок бўлган икки кишини, жумладан, жасади Ғазо орқали пикап машинасида олиб ўтилаётган Шани Лукни танир эди. "Бу жаҳаннам эди," дейди у.

Майкл аллақачон Исроил-Фаластин можаросининг ҳарбий эмас, балки сиёсий ечимларини ҳимоя қилган содиқ сўл қанот тарафдори эди. Лекин у ҳам ўртоқлари сингари захирадаги хизмат юзасидан хизматни тўғри деб ҳисобларди. "Ҳарбий ҳаракат муқаррарлигини билардим... ва қайсидир маънода ўзини оқлади, лекин у қандай шаклда бўлиши мумкинлиги ҳақида жуда хавотирда эдим."

Унинг вазифаси Ғазодаги дрон камераларидан узатилаётган ҳаракатларни кузатиш ва бошқариш эди. Баъзида урушнинг ҳақиқий даҳшати кўзга яққол ташланарди.

"Биз Ғазо ҳудудидаги бош қўмондонликдан қоғоз олиш учун борганимизда, – деб эслайди у, – бир пайт деразани очдик... ва қассобхонадагидек қўланса ҳид келди... Худди бозордаги каби, лекин у ердан ҳам ифлосроқ."

Яна бир бор ҳамкасблар ўртасидаги суҳбат чоғида эшитган гапи уни ҳаракатга ундади. "Мен эшитган энг даҳшатли гап шуки, кимдир Ғазодаги охирги урушда [2014] биз асраб қолган болалар 7 октябрь террорчиларига айланди, деди. Бу баъзи ҳолларда тўғри бўлиши мумкин... лекин албатта ҳаммаси эмас."

Унинг айтишича, бундай экстремистик қарашлар озчилик аскарлар орасида мавжуд эди, аммо кўпчилик "қурбонлар сонига... яъни "қўшимча зарар" ёки фаластинликларнинг ҳаётига бефарқ эди." У, шунингдек, урушдан сўнг Ғазода яҳудий аҳоли пунктлари қурилиши кераклиги ҳақидаги баёнотлардан хавотирда – бу ўта ўнг қанотдаги ҳукумат вазирлари ва ҳатто Нетаняҳунинг "Ликуд" партиясининг баъзи аъзолари томонидан эълон қилинган мақсад.

Маълумотлар шуни кўрсатадики, Мудофаа Кучлари сафида "Миллий диний" келиб чиқишга эга бўлган офицерлар ва аскарлар сони ортиб бормоқда: булар Фаластин ерларини ўзлаштириш ва қўшиб олишни ёқловчи ўта ўнг яҳудий миллатчилари партияларининг тарафдорлари бўлиб, Фаластин давлатчилигига қатъиян қарши. Исроил Жамоатчилик ишлари маркази (нодавлат таҳлил маркази) тадқиқотларига кўра, ҳарбий академияни битирган бундай офицерлар сони 1990 йилдаги 2,5 фоиздан 2014 йилда 40 фоизга кўтарилган.

Ўн йил аввал Исроилнинг бу борадаги етакчи мутахассисларидан бири, Исроил Демократия институтининг катта илмий ходими профессор Мордехай Кремницер армиянинг "динийлашуви" деб атаган жараёндан огоҳлантирган эди. "Бундай шароитда яҳудийларнинг устунлиги ва душманни демонизация қилиш ҳақидаги ғоялар шафқатсизликни ривожлантириш ва аскарларни ахлоқий меъёрлардан узоқлаштириш учун қулай замин яратади."

Майкл Офер-Зив учун ҳал қилувчи лаҳза 2023 йил декабрь ойида Мудофаа Кучлари Ғазода учта исроиллик гаровга олинганларни отиб ўлдирганида юз берди. Уч эркак белидан юқори қисми яланғоч ҳолда қўшинга яқинлашган, улардан бири қўлида оқ мато боғланган таёқ тутган эди.

Мудофаа Кучлари айтишича, аскар таҳдид сезиб, ўт очган ва икки гаровдагини ўлдирган. Учинчиси яраланган, аммо кейин яна отиб ўлдирилган, чунки аскар қўмондонининг ўт очишни тўхтатиш буйруғини эътиборсиз қолдирган.

"Эсимда, биз қандай ахлоқий тубанликка тушиб қолдик... қандай қилиб бундай бўлиши мумкин, деб ўйладим. Ва яна, бу биринчи марта [бегуноҳ одамлар отиб ўлдирилиши] бўлиши мумкин эмас, деб ўйладим... Бу фақат биринчи марта эшитилаяпти, чунки улар гаровга олинганлар эди. Агар қурбонлар фаластинликлар бўлганда, биз бу ҳақда ҳеч қачон эшитмаган бўлардик."

Мудофаа Кучлари таъкидлашича, захирадагиларнинг хизмат қилишдан бош тортиши ҳар бир ҳолат бўйича алоҳида кўриб чиқилади, Бош вазир Нетаняху эса бу "дунёдаги энг ахлоқий армия" эканлигини таъкидлайди. Кўпчилик исроилликлар учун Мудофаа Кучлари уларнинг хавфсизлиги кафолатидир; у 1948 йилда Исроилни ташкил этишга ёрдам берган ва миллатнинг ифодасидир – 18 ёшдан ошган ҳар бир исроиллик яҳудий (шунингдек, друз ва черкес озчиликлари) хизмат қилиши шарт.

Хизматдан бош тортувчилар маълум даражада душманона муносабатга дуч келишмоқда. Вазирлар Маҳкамаси аъзоси ва Мудофаа Кучларининг собиқ матбуот котиби Мири Регев каби баъзи таниқли сиёсатчилар чоралар кўришга чақирмоқда. "Хизматдан бош тортувчилар қамоққа олиниши ва суд қилиниши керак," деди у.

Бироқ, Ювал Гриннинг сўзларига кўра, "ҳарбийлар бу фақат бизнинг ҳаракатларимизга эътибор тортишини тушунишди, шунинг учун улар бизни тинчгина қўйиб юборишга ҳаракат қилишмоқда." Миллий хизматни эндигина бошлаётганлар ва ундан бош тортаётганлар учун санкциялар қаттиқроқ. 18 ёшда ҳарбий хизматни бошлаши керак бўлган, лекин виждон юзасидан бош тортган 8 нафар шахс ҳарбий қамоқхонада жазо ўтамоқда.

Яҳудий давлатининг келгуси қиёфаси

Мен суҳбатлашган аскарлар собиқ қуролдошларидаги ғазаб, умидсизлик, оғриқ ёки "сукут " аралашмаси ҳақида гапирарди.

"Мен уларга (бош тортувчиларга) қатъиян қаршиман," дейди ҳозирги уруш пайтида Ғазода жанг қилган, аммо ҳозирда сектордан ташқарида бўлган 31 ёшли захирадаги майор Сем Липский. У бош тортувчилар гуруҳини "ўта сиёсийлашган" ва амалдаги ҳукуматга қарши чиқишга қаратилганликда айблайди.

"Мен Нетаняҳунинг мухлиси бўлишим шарт эмас, бироқ биз ҳаммамиз бирлашишимиз керак бўлган ҳарбий институтни сиёсий таъсир воситаси сифатида ишлатаётган одамларни қадрлаб бўлмайди."

Майор Липский Исроилнинг асосий ўнг кучлари тарафдори – у ирқчиликни қўзғатишда ва терроризмни қўллаб-қувватлашда айбланиб ҳукм қилинган миллий хавфсизлик вазири Итамар Бен-Гвир ва яқинда "ихтиёрий кўчиб кетиш"ни рағбатлантириш орқали Ғазо аҳолисини ярмига қисқартиришга чақирган молия вазири Белазел Смотрич каби ҳукумат арбобларини қўллаб-қувватламайди.

Майор Липский Ғазодаги тинч аҳолининг азоб-уқубатларини тан олади ва ҳалок бўлган ҳамда шикастланган аёллар ва болаларнинг аҳволини инкор этмайди.

Унинг жанубий Исроилдаги уйида суҳбатлашаётганимизда, унинг иккита ёш фарзанди қўшни хонада ухлаётган эди. "Бундай тасвирларсиз урушни олиб бориш ва ҳарбий кампанияни амалга оширишнинг иложи йўқ," дейди у. Кейин у ўтмишда Исроил раҳбарларидан эшитилган иборани ишлатади: "Майсани сочмасдан майдонни ўриб бўлмайди. Бу мумкин эмас."

Унинг айтишича, айб "имкон қадар кўпроқ яҳудийларни, аёллар, болалар ва аскарларни ўлдиришга" чоғланган Ҳамасга тегишли.

Уруш олиб бориш зарурати яҳудий давлатининг келажакдаги қиёфаси учун чуқурлашиб бораётган курашни кечиктирди. Бу асосан Майкл Офер-Зиф ва Ювал Грин каби одамлар қўллаб-қувватлайдиган дунёвий идеаллар билан аҳоли пунктлари ҳаракати тақдим этган ва Нетаняху кабинетидаги уларнинг ҳимоячилари, жумладан, Итамар Бен-Гвир ва Безалел Смотрич каби шахслар вакили бўлган тобора кучайиб бораётган диний ўнг кучлар ўртасидаги зиддиятдир.

Бунга ҳукуматнинг 2023 йилда мамлакат суд ҳокимияти кучини сусайтиришга уринишлари сабабли давом этаётган кенг тарқалган норозиликни қўшинг – бу 7 октябргача бўлган ойларда оммавий намойишларга олиб келди, уруш тугаганидан кейин ҳам анча вақтгача нотинч сиёсат учун замин тайёрланади.

Ҳар икки томонда одамларнинг Исроил руҳи учун кураш ҳақида гапиришларини эшитиш кутилмаган ҳол эмас.

Мен у билан учрашган куни кечқурун майор Липский ҳарбий хизматга қайтиш учун нарсаларини йиғиштираётган эди, у ўз бурчи ва масъулиятига ишонарди. ҲАМАС мағлубиятга учрамагунча тинчлик бўлмайди.

Мен суҳбатлашган бош тортувчилар орасида ўз тамойилларига содиқ қолишга қатъият бор эди. Майкл Офер-Зив Исроилни тарк этиши мумкин, чунки у мамлакатда бахтли бўла олишига ишончи комил эмас. "Мен ўз қадриятларимни сақлаб қола олишим, фарзандларимнинг шу ерда яшаши учун хоҳлаган келажагимни исташ эҳтимоли тобора камайиб бормоқда ва бу жуда қўрқинчли," дейди у.

Ювал Грин шифокор бўлишга тайёрланмоқда ва Исроил ҳамда Фаластин халқларининг тинчликсевар вакиллари ўртасида келишувга эришиш мумкинлигига умид қилмоқда. "Менимча, бу можарода Исроил ва Фаластин томонлари эмас, фақат икки томон бор. Зўравонликни қўллаб-қувватлайдиган ва яхшироқ ечимларни топишни қўллаб-қувватлайдиган томонлар бор." Бу таҳлилга қўшилмайдиган исроилликлар кўп, лекин бу унинг саъй-ҳаракатларини тўхтатмайди.