Ўзбекистон ва дунё: Инсоният тарихида ўтган энг муҳим шахс ким?

Арасту тарихда яшаб ўтган энг таъсирли шахс бўлиши мумкинми? Британиялик файласуф Жон Селларс, шубҳасиз, шундай деб ҳисоблайди.

Қадимги юнон мутафаккири таъсири жуда кенг қамровли бўлгани, сингиб кетганидан дунёмизнинг қанчалар унинг ғоялари билан шаклланганини деярли пайқамаймиз, деб таъкидлайди Селларс.

Сиёсатдан тортиб илм-фангача, адабиётдан мантиққача – Арастунинг таъсири ҳар жойда кўзга ташланади. У денгиз жонзотларини ўрганиб, биологияга асос солди. Турли сиёсий тизимларни текшириб, сиёсатшуносликка йўл очди. Унинг "Поэтика" асаридаги ҳикоя таҳлилининг ҳамон замонавий кинода излари бор. Мантиқда эса унинг мулоҳаза юритиш тамойиллари фалсафадан тортиб рақамли давргача бўлган барча соҳалар учун пойдевор яратди.

Лондон университети Қироллик Ҳоллоуэй профессори Селларс ўз даъвоси анча дадил эканлигини тан олади. Бироқ унинг Арастунинг таъсири тенгсиз эканлиги ҳақидаги фикри қатъий. "У бизнинг фикрлаш тарзимизни шакллантирди," дейди у.

Дадил даъво

"Antigone" журнали учун ёзган мақоласида Селларс шундай фикр билдиради: "Арасту нафақат барча замонларнинг энг буюк файласуфи, балки у тарихда яшаб ўтган энг муҳим инсондир."

Бу фавқулодда даъво бўлиб, у ўзининг "Арасту: дунёнинг энг буюк файласуфини тушуниш" китобида уни янада чуқурроқ таҳлил қилади.

"Фалсафани ўрганишни бошлаганимда, Арастунинг муҳимлигини билардим, лекин у менга залворли туюларди," дея эслайди Селларс. "Ҳар сафар уни ўқишга уринганимда, адашиб қолардим."

Вақт ўтиши билан у Арастуни ўқиш сабр-тоқат талаб қилишини тушунди. "Уни қандай ўқишни билиш керак, – дейди у. – Секин-аста."

Унинг китобидан кўзланган мақсад ҳам ўқувчини Арасту ғоялари бўйлаб йўналтириш ва унинг давомли таъсири қандай бўлганини кўрсатиб беришдир.

Илмга бағишланган ҳаёт

Арасту Суқрот ва Афлотун билан бирга классик фалсафанинг уч дарғасидан бири. Юнонистон шимолида туғилган Арасту 18 ёшида Афинага Афлотун академиясида таълим олиш учун кўчиб ўтади ва у ерда 20 йил давомида ҳам талаба, ҳам муаллим сифатида фаолият юритади.

Афлотунни ҳурмат қилишига қарамай, Арасту ўз қарашларини шакллантирди. Устози вафотидан сўнг Афинани тарк этиб, Лесбос оролида табиатни ўрганишга киришди. Унинг шуҳрати ортиб борди ва кейинчалик уни Македония шоҳи Филипп ўғли Александрга мураббийлик қилишга даъват этди.

Александр ўз юришларини бошлагач, Арасту Афинага қайтиб, ўз мактаби – Лицейга асос солди. У умрининг сўнгги йилларини дарс бериш, ёзиш ва тадқиқот ўтказиш билан ўтказди ва 62 ёшида вафот этди.

Гарчи унинг асарларининг фақат бир қисми сақланиб қолган бўлса-да, бу миллион сўзга яқин - фавқулодда бой интеллектуал меросдир.

Илмий тафаккур соҳиби

Арасту нафақат файласуф, балки илк олимлардан бири ҳам эди.

Микроскоплар ва генетикадан анча олдин у табиий дунёни тизимли равишда ўрганиб, ҳайвонлар ва ўсимликларни шундай таснифладики, натижада биология фан сифатида шаклланишига замин яратди.

Албатта, унинг баъзи хулосалари кейинчалик нотўғри эканлиги аниқланди. Аммо Селларс Арастунинг ҳақиқий ютуғи унинг методида эканлигини таъкидлайди – у олдиндан шаклланган ғоялар эмас, балки кузатув ва далиллар тушунишга асос бўлиши кераклигини уқтирган.

Бу тамойил замонавий фаннинг негизида турибди.

Сиёсат ва адабиётдаги мерос

Арасту сиёсатга ҳам худди шундай тизимли ёндашувни қўллаган.

У баъзи жамиятларнинг гуллаб-яшнашига, бошқалари эса инқирозга юз тутишига сабаб бўлган омилларни тушуниш учун турли шаҳар-давлатлар конституцияларини тўплаган ва таққослаган. Бу усул шахсий фикрга эмас, балки далилларга асосланган бўлиб, ижтимоий фанлар пайдо бўлишига туртки берди.

Унинг адабиётга таъсири ҳам шунчалик кучли эди. "Поэтика" асарида у юнон драмасини таҳлил қилиб, ҳикояларни муҳим унсурларга – бошланиш, ўрта ва якунга ажратди. Бу тузилма бугунги кунда ҳам фильмлар ва китобларни шакллантиришда қўлланади.

Мантиқ ва этика отаси

Арастунинг мантиққа оид ишлари унинг энг узоқ давом этган ҳиссаларидан бири бўлди.

У асосий тамойилларни, жумладан, ҳар қандай таъкид ё тўғри, ё нотўғри бўлиши керак, деган ғояни илгари сурди – биз ҳозирда буни Учинчиси истисно қонуни деб атаймиз. Бу оддий, аммо кучли тушунча фалсафий мунозаралардан тортиб компьютерлар замирида ётган иккилик кодгача бўлган барча нарсага асос бўлиб хизмат қилади.

Арасту ҳаётнинг энг муҳим саволларидан бирига ҳам жавоб беришга ҳаракат қилган: биз қандай яшамоғимиз лозим?

"Никомаҳ этикаси" асарида у инсонлар ақл, ижтимоий алоқалар ва ақлий қизиқишни мувозанатда сақласа, яхши яшаши мумкинлигини таъкидлаган. Унинг фикрича, яхши ҳаёт – бу ўзни назорат қилишни ривожлантириш, жамият ҳаётида фаол иштирок этиш ва билим излашдан иборат.

Биз ҳозир сезмаётган таъсир

Селларснинг фикрича, Арасту ғоялари замонавий тафаккурга шу қадар чуқур сингиб кетганки, биз уларни ҳатто пайқамаймиз.

"Унинг тушунчалари ҳамма жойда мавжуд, – дейди у, – аммо биз уларни табиий ҳолдек қабул қиламиз."

Хўш, Арасту тарихдаги энг муҳим шахс бўлганми?

Селларс бу борада кучли асослар келтиради. Аммо охир-оқибат, Арасту шунчаки буюк мутафаккир бўлганми ёки Селларс таъкидлаганидек, тарихнинг энг муҳим инсони бўлганми, буни ўқувчининг ўзи ҳал қилсин.