G‘arb yordami endi Ukraina g‘alabasini ta’minlay olmaydi – bunga qanday dalillar bor?

Rossiyaning Ukrainaga bosqini allaqachon holdan toydirish urushiga aylangan. Har ikki tomon qo‘shinlarida odam va texnika yetishmayapti. Barqaror ko‘ringan Rossiya iqtisodiyoti ham charchash alomatlarini ko‘rsatmoqda. Ammo G‘arbdagi Ukraina ittifoqchilari ham urushdan charchayapti. Bu allaqachon harbiy ta’minot va moliyaviy yordamda aks etmoqda, lekin oldinda, ehtimol, og‘irroq davrlar kutmoqda.

Bi-bi-si Ukrainaning G‘arb harbiy yordamiga nima bo‘layotganini va bu Ukraina Qurolli Kuchlarining frontdagi ahvoliga qanday ta’sir qilishini tushuntiradi.

Amerikaning Bradley piyoda jangovar mashinalari Kursk viloyatidagi qishloqda jangda qatnashmoqda. U yalanglikni kesib o‘tib, daraxtlar tomon yaqinlashadi va ularni to‘pdan o‘qqa tutadi, aftidan, maqsad u yerda yashiringan askarlarni yo‘q qilish. Ma’lum vaqt o‘tgach, unga Abrams tanki qo‘shiladi – u yarim vayron bo‘lgan uylarni o‘qqa tutib, qishloq ko‘chasi bo‘ylab harakatlanadi.

Drondan olingan bu kadrlar oktyabrь oyi o‘rtalarida internetga chiqdi. Ular Rossiyaning urushni yoqlovchi kanallarida kuchli hissiy reaktsiyaga sabab bo‘ldi – birinchi marta Amerika tanki Rossiya hududida jang qildi.

Biroq, agar rossiyalik sharhlovchilar uchun Amerika tankining paydo bo‘lishi katta siyosiy ma’noga ega bo‘lsa, ukrainliklar uchun bu ko‘proq taktik zarurat edi – tank frontning muhim qismida harakat qildi.

Ushbu video Ukraina armiyasidagi vaziyatni to‘liq aks ettiradi – mamlakat G‘arbning texnik ta’minotiga tobora ko‘proq bog‘lanib qolmoqda. Biroq ta’minot borgan sari kamaymoqda.

So‘nggi oylarda Amerika yordam paketlarida asosan o‘q-dorilar – snaryadlar, HIMARS raketalari va havo hujumidan mudofaa tizimlari uchun raketalar mavjud. Ularda qat’iyroq va harakatchan urushga tayyorgarlik belgisi bo‘lgan zirhli texnika va maxsus mashinalar kam.

Shu bilan birga, Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy aytishicha, yarim yil ichida Ukraina va’da qilinganining atigi 10 foizini oldi. Uning aytishicha, kechikishlar mablag‘ yetishmasligi emas, balki byurokratik va logistika muammolari tufayli bo‘lgan.

To‘g‘ri, Ukrainaga moliyaviy yordam ham kamaymoqda. Hozircha bu pasayish sezilarli emas, ammo tadqiqotchilar hisob-kitoblariga ko‘ra, kelgusi yilda u ikki baravar qisqarishi mumkin. Hozircha bu – mumkin bo‘lgan eng yomon stsenariy.

Harbiy yordam qisqarishi allaqachon Ukraina Qurolli Kuchlari ahvoliga ta’sir ko‘rsatdi. Ukraina armiyasi frontni saqlab turibdi, lekin baribir Rossiya qo‘shinlari hujumi ostida chekinishga majbur bo‘lmoqda.

Raketalar, snaryadlar va biroz zirhli mashinalar

AQShning 21 oktyabrdagi so‘nggi yordam paketida Amerikaning M113 zirhli transportyorlari – eskirgan, ammo samarali zirhli mashinalar mavjud edi. Ulardan tashqari, u yerda hech qanday texnika yo‘q edi – qolganlari asosan o‘q-dorilardan iborat.

16 oktyabrdagi oldingi to‘plamda texnikadan faqat Humvee harbiy yengil avtomobillari ham bor edi. Qolgani – asosan o‘q-dorilar. Ular orasida RIM-7 va Stinger zenit raketalari, yuqori aniqlikdagi GMLRS yer usti raketalari, 155 va 105 millimetrli snaryadlar, TOW tankka qarshi komplekslari uchun raketalar, o‘qlar, granatalar va portlovchi moddalar bor edi.

Oxirgi yarim yil ichida og‘ir zirhli texnika muntazam Amerika ta’minotida uch marta paydo bo‘ldi – og‘ir Bradley piyoda jangovar mashinalari partiyasi 6 sentyabrь, 10 may va 24 apreldagi paketlar ro‘yxatida qayd etilgan. Berilgan mashinalarning umumiy soni noma’lum.

Boshqa harbiy texnikalar orasida so‘nggi yarim yil ichida amerikaliklar Ukrainaga zirhli transportyorlar va turli taktik g‘ildirakli zirhli mashinalarni topshirdilar.

Amerika paketlarida zirhli texnika yetishmasligi qisman Yevropadan yetkazib berish bilan qoplanadi. Lekin berilgan texnikalarning umumiy soni baribir katta emas.

Masalan, Germaniyaning Rheinmetall shirkati 25 oktyabrda 20 ta Marder oilasiga mansub piyoda jangovar mashinalarini yetkazib bergani haqida hisobot berdi. Jami shirkat Ukrainaga 200 ta shunday texnika yetkazib berdi. Bu ancha ko‘p, ammo bu yetkazib berishlar 2023 yil mart oyida boshlangan va ancha katta vaqt oralig‘ida cho‘zilgan. Niderlandiya Ukrainaga 269 ta YPR-765 gusenitsali piyoda jangovar mashinalarini jo‘natdi, ammo yetkazib berish ham 2022 yilda boshlangan.

Oktyabrь oyida Avstraliya kelgusida Ukrainaga 49 ta M1A1 Abrams tankini berishi ma’lum bo‘ldi – bu eskirgan modifikatsiyalar bo‘lib, avstraliyaliklar baribir ularni hisobdan chiqarmoqchi edi.

Bu tanklarning faqat bir qismi ta’mirlanib, jangga yuboriladi, qolgan qismi esa ehtiyot qismlar manbaiga aylanadi. Yetkazib berish muddatlari va ishlaydigan hamda donor mashinalarning nisbati noma’lum.

Mahalliy ishlab chiqarish

Ukrainaning mahalliy sanoati faqat ayrim turdagi qurollarni ta’minlay oladi. 1 oktyabrь kuni Volodimir Zelenskiy aytishicha, mamlakat oyiga, masalan, Tatra yuk mashinalari shassisidan foydalanib 20 ta "Bogdana" o‘zi yurar to‘pini, turli toifadagi ko‘plab dronlar, shu jumladan, dengiz dronlarini ishlab chiqaradi va o‘q-dorilar yig‘adi.

Bu ishlab chiqarish kengaymoqda, Ukrainada Germaniyaning Rheinmetall shirkatining uchta zavodi qurilmoqda, yana bittasi allaqachon qurilib, yil oxirigacha Lynx piyoda jangovar mashinalarining birinchi partiyasini ishlab chiqarishni boshlaydi. 2025 yil avgustgacha «Bayraktar» dronlarini ishlab chiqarish zavodi quriladi.

21 oktyabrь kuni AQSh mudofaa vaziri Lloyd Ostin bilan muzokaralardan so‘ng prezident Zelenskiy Amerikaning yana bir moliyaviy yordam paketi tayyorlanayotganini ma’lum qildi.

"Yana bir alohida paket – Ukraina dronlarini ishlab chiqarish uchun 800 million dollarlik moliyalashtirish tayyorlanmoqda. Ukraina bu yordam uchun minnatdor," dedi Zelenskiy.

Ukraina qurol-yarog‘, harbiy texnika va o‘q-dorilar ishlab chiqarishga katta mablag‘ sarflamoqda.

Sentyabrь oyi oxirida mudofaa vaziri Rustem Umerov "Lіviy Bereg" nashriga bergan intervyusida harbiy-sanoat majmuasi o‘sha paytda zarur qurol-yarog‘ va harbiy texnikaning 20 foizini ishlab chiqarganini aytdi.

Bu ancha ko‘p, ammo Umerovning aytishicha, xalqaro yordam mamlakat qurolli kuchlarini qo‘llab-quvvatlash asosi hisoblanadi.

Biroq, ekspertlar fikricha, Ukraina harbiy ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishda kechikkan, bu esa G‘arbga qaramlik ortishiga sabab bo‘lgan.

"So‘nggi paytlarda Ukraina harbiy sanoati asta-sekin rivojlanayotganini ko‘ryapmiz, ammo Rheinmetall kabi G‘arb hamkorlarining kirib kelishini tezlashtirib bo‘lmasa-da, mahalliy ishlab chiqarishni tezroq yo‘lga qo‘yish mumkin edi va bu haqda Ukrainaning o‘zida ham ko‘p tanqidlar bo‘lgan. Ular sur’atda ortda qolyapti, Rossiya tezroq harakat qilyapti," dedi Isroillik harbiy ekspert David Gendelman.

Urush yonilg‘isi

Qurol-yarog‘ yetkazib berish hajmini frontdagi yo‘qotishlar bilan taqqoslash osonroq.

Xabarlarga ko‘ra, yo‘qotishlar katta. Buni Rossiyaga xayrixoh "Lostarmour" va G‘arbdagi "Oryx" loyihalari ma’lumotlari ko‘rsatadi. Ular texnikadagi yo‘qotishlarni ochiq manbalardan hisoblaydi.

Lostarmour hisob-kitoblariga ko‘ra, UQK sentyabrь oyida 202 ta zirhli texnikani yo‘qotgan. Oktyabrь oyida esa, loyiha ma’lumotlariga ko‘ra, 163 ta jangovar texnika yo‘qotilgan. Bunga ruslar tomonidan yo‘q qilingan va qo‘lga kiritilgan barcha zirhli texnikalar kiradi.

Rossiya armiyasining yo‘qotishlari darajasi haqida, masalan, Oryx veb-sayti boshqaruvchisi Yakub Yanovskiyning 23 oktyabrdagi so‘nggi nashridan xulosa chiqarish mumkin. Nashr oktyabrь oyining 15 kunlik davrini qamrab oladi, bu davrda Rossiya 54 ta tank, 114 ta BMP, 15 ta BTR, 57 ta boshqa jangovar zirhli mashina va ko‘plab boshqa texnikalarni yo‘qotgan.

Bu ma’lumotlardan kelib chiqib, garchi to‘liq bo‘lmasa-da, Rossiyaning yo‘qotishlari ancha yuqori deb taxmin qilish mumkin. Ammo Rossiya o‘zi zirhli texnika ishlab chiqaradi, garchi bu ishlab chiqarish yo‘qotishlarni qoplamasa ham. Ukraina esa G‘arbdan yetkazib beriladigan mahsulotlarga deyarli to‘la qaram.

Rossiya armiyasining yuqori darajadagi yo‘qotishlari ko‘p jihatdan hujum qilayotgan tomon an’anaviy ravishda ko‘proq texnika va odam yo‘qotishi bilan tushuntiriladi. Bundan tashqari, har ikki tomon tahlilchilari fikricha, UQK zirhli mashinalarni yo‘q qiladigan dronlarida ustunlikka ega.

Biroq, Ukraina Qurolli Kuchlarining yo‘qotishlari darajasi ham juda yuqori: Ukraina qo‘shinlari manyovrli mudofaani olib bormoqda, qarshi hujum qilmoqda va shunga mos ravishda ko‘plab tanklarini yo‘qotmoqda.

RAND Corporation eksperti Maykl Bonertning Business Insider nashriga bergan intervyusida aytishicha, texnikadagi katta yo‘qotishlar bunday urush uchun oddiy hol: "Buni aytish menga qiyin, ammo biz G‘arbda har bir berilgan Abrams tanki, har bir F-16 qiruvchisi ehtimol yo‘q qilinishini tushunishimiz kerak. Agar ulardan birortasi urush oxirigacha omon qolsa, ehtimol, undan to‘liq foydalanishmagan."

Bu vaziyatni o‘zgartirish uchun hozirgi vaqtda UQK olayotganidan bir necha baravar ko‘proq texnika kerak. So‘nggi oylardagi yetkazib berishlar Ukrainaga dushmanni hozirgi darajada ushlab turishga yordam bermoqda. Ular yetarli emas, chunki Rossiya hujum qilmoqda va urushning borishini o‘zgartirish uchun mutlaqo yetarli emas.

Ta’minot taktikani belgilaydi

Texnikani yetkazib berish nomenklaturasi va hajmi shtablarning rejalari va ularni amalga oshirishdan kam bo‘lmagan darajada jangovar harakatlar xarakterini belgilab beradi.

Misol uchun, 2022 yil avgust oyida Ukraina hujumga tayyorlanayotganini G‘arb ta’minoti orqali bilish mumkin edi. Bu haqiqatan ham erta kuzda boshlangan.

Muhandislik va zirhli transport vositalarini yetkazib berish 2023 yilda Ukraina hujumidan avval bo‘lgan. Shuningdek, ularga qarab, Ukraina Qurolli kuchlari rus mudofaa chizig‘ini yengib o‘tmoqchi ekanligini aniqlash mumkin edi.

2023 yil oxirida AQSh Kongressi Ukrainaga harbiy yordamni moliyalashtirish bo‘yicha qonun loyihasini qabul qila olmadi, chunki respublikachilar buni Meksika bilan chegarani mustahkamlash va immigratsiya siyosatini kuchaytirish choralari bilan bog‘lashdi.

Keyin Ukraina bir necha oy davomida Amerika yordamisiz qoldi. Bu jangovar harakatlar intensivligiga ta’sir qildi.

Ta’minotning uzilishi rejalashtirishga ham ta’sir qildi. Kelajakda operatsiyalarni rejalashtirayotganda, Bosh shtab odatda belgilangan sanaga qadar mavjud bo‘lishi kafolatlangan qurollarni hisobga oladi.

Shunga ko‘ra, agar ta’minot rejalari noaniq bo‘lsa, harbiy rejalar ancha soddalashadi yoki aniq ma’lumotlarga asoslanmaydi, bu esa rejalashtirishda xatolarga olib keladi.

Agar siz so‘nggi olti oy ichida AQSh va boshqa mamlakatlardan kelgan qurol-yarog‘ va harbiy texnika, shuningdek, o‘q-dorilarni ko‘rib chiqsangiz, ular Ukraina armiyasining jangovar qobiliyatini mavjud holatda saqlab turish uchun mo‘ljallangan degan taassurot qoldirishi mumkin.

Og‘ir zirhli mashinalar va muhandislik mashinalari hujumga tayyorgarlik borligini anglatadi. Aviatsiya va aviatsiya qurollari – Rossiyaga havoda qarshi turish rejalariga dalolat qiladi.

O‘tgan oylarda Qo‘shma Shtatlar va boshqa mamlakatlardan keltirilgan qurollar Ukrainaga dronlar va raketa hujumlariga qarshi kurashda, Rossiya chizig‘iga yaqin bo‘lgan nishonlarga artilleriya va raketa zarbalari berishda yordam berdi.

Ro‘yxatning eng oxirida joylashgan ehtiyot qismlar, portlovchi moddalar, transport va boshqa pozitsiyalar ham muhim, ammo ular faqat ushlab turishga yordam beradi.

“Yetarlicha ishlab chiqara olamizmi, bilmayman. Boshqa joyda jiddiy xavf tug‘dirmasdan ularga beradigan boshqa hech narsamiz yo‘q”, dedi Economist jurnali vaziyatdan boxabar amerikalik manbadan iqtibos keltirgan holda.

Gap pulda

Muammo shundaki, G‘arbning Ukrainaga yordami ham kamayishi mumkin.

Oktyabrь oyi boshida Germaniyaning Kil Jahon Iqtisodiyoti Instituti tomonidan yaratilgan "Ukraine Support Tracker" loyihasi 2025 yilda Ukrainaga tashqi yordam kelajagi tahlil qilingan hisobotni e’lon qildi.

Unda aytilishicha, Ukraina qiyin kunlarni boshidan kechiradi, chunki 2024 yilga nisbatan xorijiy yordam sezilarli darajada kamayishi mumkin. Tadqiqotchilar beqarorlik omillari sifatida Donald Trampning Qo‘shma Shtatlarda hokimiyat tepasiga kelishi va Ukrainaning G‘arbdagi ittifoqchilari qabul qilgan yordamni moliyalashtirish bo‘yicha yangi sxemalarini keltirmoqda.

Gap muzlatilgan Rossiya aktivlari yoki NATO hissalarini Yevropa yordami o‘rniga ishlatish haqida ketmoqda.

Rossiyaning keng ko‘lamli bosqini boshida G‘arb davlatlari Rossiya Markaziy bankining taxminan 300 milliard dollarlik zaxiralarini muzlatib qo‘yishdi.

Shundan so‘ng, ushbu mablag‘ni musodara qilish va yetkazilgan zararni qoplash uchun ularni bevosita Ukraina ehtiyojlariga yo‘naltirish bir necha bor taklif qilingan.

Biroq G‘arb davlatlari, agar boshqalar ham o‘z mulki G‘arbda himoyalanganligiga ishonchini yo‘qotsa, bu istalmagan pretsedentni keltirib chiqarishi, boshqa davlatlar o‘z aktivlarini olib chiqib ketishidan qo‘rqib, bunga jur’at etmadi.

Oxir-oqibat, AQSh o‘z hududida muzlatilgan Rossiya suveren aktivlaridan olinadigan daromadlar garovi evaziga Ukrainaga 20 milliard dollarlik kreditni tasdiqladi. Yana 30 milliard dollarni Yevropa Ittifoqi, Buyuk Britaniya, Kanada, Yaponiya va boshqa davlatlar beradi.

Ukraina bu daromadlarni kreditlarni to‘lash uchun ishlata oladi – bu yerda muhim omil shundaki, bu kreditlar maqsadsiz bo‘ladi, ya’ni Kiev ularni o‘z xohishiga ko‘ra sarflashi mumkin.

Bundan tashqari, NATO davlatlari 2025 yilda Kievga 40 milliard yevro miqdorida yordam ko‘rsatishni kelishib oldilar. O‘sha paytdagi NATO bosh kotibi Yens Stoltenberg bu to‘lovni muntazam qilishni yoqlab chiqdi, ammo bu taklif o‘tmadi va endi uni har yili kelishib olish kerak bo‘ladi.

Ukraine Support Tracker hisob-kitoblariga ko‘ra, Ukrainaga beriladigan yordamning maksimal hajmi 100 milliard yevrodan ortiq bo‘lishi mumkin, bu 59 milliard yevro harbiy va 54 milliard yevro oddiy moliyaviy yordamni o‘z ichiga oladi.

Biroq, tadqiqotda ta’kidlanishicha, agar AQSh prezidenti yangi yordam paketlarini berishni to‘xtatsa, harbiy yordam 34 milliard yevroga, moliyaviy yordam esa 46 milliard yevroga qisqaradi.

Agar Yevropa davlatlari Ukrainaga yordamni kamaytirsa, tadqiqotchilar hisob-kitoblariga ko‘ra, harbiy yordam 29 milliard yevroga, moliyaviy yordam esa 27 milliard yevroga tushishi mumkin.

Bunday variant juda haqiqatga yaqin – Frantsiya o‘z yordamini deyarli uch milliard yevrodan ikki milliard yevroga qisqartirmoqchi. Germaniya ham yordamni 2024 yildagi 7,5 milliard yevrodan 2025 yilda 4 milliard yevroga qisqartiradi.

Zelenskiy rejasi

Ukraina rahbariyati, shubhasiz, yuzaga kelgan vaziyat og‘irligini anglab, undan chiqish yo‘llarini izlamoqda.

Oktyabrь oyi o‘rtalarida Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy G‘arbdagi hamkorlariga o‘zining "g‘alaba rejasi"ni taqdim etdi.

Bu rejaning beshta bandidan uchtasi harbiy. Ular Ukrainaga Rossiya bilan urushga bardosh berishda yordam berishga qaratilgan.

Zelenskiy rejasining "harbiy" bandlarida qurol-yarog‘ yetkazib berish haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri aytilmagan bo‘lsa-da, uning taklifi G‘arb matbuotida aynan shunday qabul qilindi.

"Bu aniq rejaga ega yo‘l xaritasiga emas, balki tilaklar ro‘yxatiga o‘xshaydi, shuning uchun u Vashington va Yevropaga unchalik ta’sir qilmadi," deb yozdi Financial Times gazetasining Kievdagi muxbiri Kristofer Miller X tarmog‘ida. "Zelenskiyning rejasi ko‘p jihatdan Ukrainaning xorijiy hamkorlari yordamini oshirishga tayanadi, ammo ular uni qo‘llab-quvvatlashi hozircha aniq emas," deb ta’kidlaydi New York Times.

Bu reja haqiqatan ham ikkita dolzarb savolga javob bermaydi: Ukraina snaryadlarni va askarlarni qaerdan oladi?

Bu savollarga javob yo‘q, chunki G‘arb Ukraina Qurolli kuchlari uchun Vladimir Putin Shimoliy Koreyadan topgan miqdorda snaryad topa olmaydi, Ukraina hukumati esa Rossiya hukumati odamlarni katta to‘lovlar evaziga armiyaga jalb qilish bo‘yicha keng ko‘lamli kampaniya davomida to‘play olgan miqdordagi yangi askarlarni topa olmaydi.

Kievning uzun qo‘li

Ehtimol, Ukrainaning kelajakdagi taktikasi Rossiya infratuzilmasiga uzoq masofali zarbalar berishga va Rossiyaning yerdagi hujumini imkon qadar to‘xtatib turishga asoslanadi.

Amerikaning New York Times gazetasi anonim manbalarga tayanib, Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy o‘zining "g‘alaba rejasi"ning maxfiy qismida AQShdan Tomahawk qanotli raketalarini so‘raganini ta’kidlamoqda.

Bular yerdan, samolyotlardan, kemalardan va suv osti kemalaridan uchiriladigan, 2500 kilometrgacha masofaga uchadigan qanotli raketalar oilasidir. Ularda parchalanuvchi-portlovchi va yorib kiruvchi jangovar qismlar bilan bir nechta turli xil jangovar kallaklar qo‘llanadi.

So‘rash – olish degani emas. Shu paytgacha Kiev AQShdan ATACMS taktik raketalaridan foydalanishga ruxsat ololmay kelayotgandi. Bayden prezidentlikdan ketish arafasida unga ruxsat berdi, Tomahawk esa strategik qurol, va Kievning uni qo‘lga kiritishi ehtimoli juda past.

Ammo bu so‘rov ukrainaliklarning Rossiya ichkarisidagi ob’ektlarga zarba berish niyatini ko‘rsatadi.

Ukraina uzoq masofaga zarba beruvchi dronlar ishlab chiqarishga katta mablag‘ sarflamoqda. Ushbu dastur neftni qayta ishlash zavodlari, o‘q-dori omborlari, aerodromlar va boshqa nishonlarga bir qator yirik hujumlarni amalga oshirish imkonini berdi.

Ukrainalik muhandislar yangi qurilma yaratishdi. Ular uni reaktiv dvigatelli uchuvchisiz apparat deb atashsa-da, aslida u yuzlab kilometr masofaga ucha oladigan kichik qanotli raketadir. Bu dron ukraincha "Palyanыtsya" deb nomlangan – uni rus tilida so‘zlashuvchilar talaffuz qilishi qiyin, deb hisoblanadi.

Biroq Rossiya havo mudofaasi ham zarbalar oldini olmasdan, hech bo‘lmaganda eng muhim ob’ektlarni himoya qilishni o‘rganib oldi.

Oktyabrь oyi oxirida Ukraina dronlari Rossiyadagi bir nechta spirt zavodlariga zarba berdi. Bu biroz g‘alati nishonlar bo‘lib, UQK harbiy rahbariyati bilan bog‘liq bo‘lgan Bi-bi-si suhbatdoshi zarbalarni sharhlashda, garchi ko‘zlangan nishonlar haqidagi savolga to‘g‘ridan-to‘g‘ri javob bermagan bo‘lsa-da, bu ob’ektlar havo hujumidan mudofaa va radioelektron kurash vositalari bilan eng kam himoyalanganligini ta’kidladi.

"So‘nggi oylarda Rossiyada havo hujumiga qarshi mudofaa sezilarli darajada kuchaytirildi, bizning dronlarimizga bu mudofaani yengib o‘tish ancha qiyinlashdi. Bu ob’ektlar esa kamroq himoyalangan edi," deya tushuntirdi u.

Shuning uchun yerda ushlab turish va orqa hududlarga zarba berish taktikasi oson bo‘lmasligi mumkin.

Holdan toydirish

Holdan toydirish urushi dastlab Rossiya Bosh shtabi tomonidan g‘alaba strategiyasi sifatida tanlanmagan – ular Ukrainaning qarshiligini bir zarba bilan sindirishni aniq rejalashtirgan edi. Biroq bu amalga oshmadi va urushning tabiati o‘z-o‘zidan o‘zgardi.

Rossiyaning urushdan ko‘zlagan siyosiy maqsadi hanuz taxminlar mavzusi bo‘lib qolmoqda – Kremlda uni aniq ta’riflab berishmagan. Harbiy maqsad esa nisbatan tushunarliroq ko‘rinadi. Rossiya, ehtimol, Ukraina armiyasini manevr urushiga o‘tish va UQKni jang maydonida mag‘lub etish uchun holdan toydirmoqchi.

Nazariy jihatdan bu mumkin. Rossiya armiyasi va davlati urushning qiyinchiliklarini oxirigacha ko‘tarishi, Ukraina o‘z imkoniyatlari chegarasiga yetib borishini kutishi kerak.

Moskvada, ehtimol, Rossiya g‘alaba qozonish uchun barcha imkoniyatlarga ega deb hisoblashadi – uning iqtisodiyoti kattaroq, aholisi ko‘proq, nihoyat, armiyasi kattaroq. Aviatsiya kabi ko‘plab sohalarda Rossiya Ukrainadan ancha oldinda.

Biroq urushning tinkani quritishi Rossiyaga ham ta’sir qilmoqda. Harbiy qudrati, jonli kuchdagi ustunligi Rossiya armiyasiga bir necha yo‘nalishda asta-sekin hujum qilish imkonini beradi, ammo u ustunlikni ta’minlay olmaydi.

"Hozir Rossiyada kuchlarni jamlash uchun yetarli imkoniyat yo‘q. Agar ular yorib o‘tishga erishganlarida ham, undan foydalana olmas edilar," deya NATOning yuqori martabali vakili so‘zlaridan iqtibos keltiradi "Economist".

Rossiyalik targ‘ibotchilar misol tariqasida keltirgan Pokrovsk shahriga muvaffaqiyatli hujum butun front miqyosida olsa, unchalik katta ko‘rinmaydi – fevraldan noyabrgacha Rossiya armiyasi juda qimmatga tushib, atigi o‘ttiz kilometrga siljidi.

Bi-bi-si Rus xizmati Rossiyada "xorijiy agent" deb tan olingan "Mediazona" va ko‘ngillilar guruhi bilan birgalikda ochiq manbalarda rus askarlarining o‘limi haqida ma’lumot qidirish bilan shug‘ullanmoqda. Oktyabrь oyi o‘rtalariga kelib 74 mingdan ortiq kishi halok bo‘lgani tasdiqlandi.

Bi-bi-si hisob-kitoblariga ko‘ra, Rossiya haftasiga besh yuzdan bir yarim minggacha odam yo‘qotishi mumkin edi. Bu juda ko‘p, ammo haqiqiy raqamlar ancha katta bo‘lishi kerak, chunki hisob-kitob faqat tasdiqlangan ma’lumotlar asosida olib borilgan.

Iqtisodiyot ham harbiy yukni qiyinchilik bilan ko‘tarmoqda. Federal uch yillik byudjet loyihasiga ko‘ra, 2025 yilda Rossiya hukumati urushga rekord darajadagi 13,5 trillion rubl, kuch ishlatuvchi tuzilmalarga esa yana 3,5 trillion rubl sarflamoqchi. Ushbu ikki modda – mudofaa va milliy xavfsizlik – 2025 yilda byudjet xarajatlarining qariyb 40 foizini tashkil qiladi.

Rossiyada mudofaa korxonalarida ishlash uchun kadrlar yetishmayapti: bunday zavodlar o‘n minglab yangi xodimlarni qidirmoqda.

Harbiy ishlab chiqarish hajmini baholash qiyin, ammo Rossiyaning KXDRdan snaryad olishga urinishi uning o‘q-dorilar bo‘yicha katta ustunlikni mustaqil ta’minlashga qodir emasligini ko‘rsatadi.

Yevropadagi tahlil va strategiyalar markazi hammuassisi Vladislav Inozemtsev (Rossiya hukumati uni "xorijiy agentlar" ro‘yxatiga kiritgan) Washington Post gazetasiga bergan intervyusida, uning fikricha, yaqin yillarda Rossiya hozirgi darajadagi jangovar harakatlarni davom ettirishi mumkin.

"U [Rossiya] Ukraina va ehtimol G‘arb ham bardosh bera olmaydigan darajada uzoq vaqt urushni davom ettirishi mumkin. Bu muammo. Putin bir, ikki yoki uch yil oldinga siljishi mumkinligiga ishonadi. Hozir vaziyat barqaror ko‘rinadi," dedi u.

Bir necha yil ichida Rossiya ancha yopiq mamlakatga aylandi va Putinning bu e’tiqodi reallikka qanchalik mos kelishini bilish qiyin.

Oktyabrь oyi oxirida Rossiya banki asosiy stavkani 19 foizdan 21 foizga ko‘tarib, tarixiy rekordni o‘rnatdi. Bunday yuqori stavka hatto Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi boshlanganida ham kuzatilmagan edi. Buning sababi – Markaziy bank hozircha yuqori inflyatsiyani jilovlay olmayapti.

Rossiya urushdan aniq holdan toymoqda. Mudofaa vazirligiga jang maydonida askarlar yetishmayotgani ko‘rinib turibdi – Rossiya harbiy shartnoma tuzish uchun to‘lovni mehnat bozorida misli ko‘rilmagan darajaga ko‘tarmoqda.

Armiyada zirhli texnika yetishmaydi – yangilarini ishlab chiqarishdan ko‘ra, ko‘proq sovetdan qolgan zaxiralarni omborlardan olib chiqmoqda.

Biroq Rossiyada Ukraina baribir ancha katta qiyinchiliklarni boshdan kechirayotganiga umid qilishmoqda. Uning infratuzilmasi Rossiya raketalari tomonidan shafqatsiz zarbalarga uchrmoqda, mamlakat sharqidagi sanoat vayron bo‘lgan, armiya tanklar va snaryadlardan tortib yangi askarlargacha hamma narsaga muhtoj.

Ammo eng muhimi – Kreml G‘arb bu urushdan charchab qolganiga aniq ishonmoqda.

"Bu charchoq haqiqiy va u kuchayib bormoqda," dedi Finlyandiya tashqi ishlar vaziri Elina Valtonen oktyabrь oyi o‘rtalarida Financial Times nashriga bergan intervyusida. Bu Rossiyaning ko‘plab urushni qo‘llab-quvvatlovchi telegram-kanallari tomonidan qayta nashr etildi.

To‘g‘ri, uning so‘zlarining ma’nosi shunda ediki, Yevropa charchagan bo‘lsa-da, Ukrainaga yordamni kuchaytirishi kerak.

"Yevropaliklar shuni anglab yetishlari muhimki, agar biz Rossiyaning Ukrainada g‘alaba qozonishiga yo‘l qo‘ysak, biz o‘zimizning tiyib turish siyosatimizga bo‘lgan ishonchni yo‘qqa chiqaramiz," deb ta’kidladi Valtonen.

Biroq bu xavfni anglashni osonlikcha tanklarga aylantirish qiyin.

Telegramimiz

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002