รัสเซีย ยูเครน : ผู้เชี่ยวชาญชาวไทยตอบสารพัดคำถามจากผู้ติดตามบีบีซีไทย รัสเซียต้องชดใช้หรือไม่ ปูตินจะใช้นิวเคลียร์ไหม

สงครามในยูเครนล่วงเลยมานานกว่า 2 เดือนแล้ว และยังเป็นข่าวเด่นที่ผู้คนที่ทั่วโลกติดตาม หลายคนมีคำถามมากมายเกี่ยวกับความขัดแย้งครั้งนี้ บีบีซีไทยนำคำถามบางส่วนที่ผู้อ่านและผู้ชมส่งเข้ามา ไปสอบถามอาจารย์ชาวไทยผู้เชี่ยวชาญด้านรัสเซียเพื่อไขข้อสงสัยเหล่านี้

ปูตินจะถูกประหารชีวิตหรือไม่ รัสเซียต้องชดใช้ความเสียหายจากสงครามนี้ไหม ระเบียบโลกหลังวิกฤตการณ์ยูเครนจะเป็นอย่างไร คือส่วนหนึ่งของคำถามที่ อ.ดร.กัณฐัศศา พงษ์หิรัญ รักษาการผู้อำนวยการโครงการรัสเซียศึกษา คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ช่วยตอบและให้ความรู้เพิ่มเติมที่อาจช่วยให้คุณเข้าใจสถานการณ์ความขัดแย้งนี้ดีขึ้น

1. หากชนะ รัสเซียจะยึดยูเครนเป็นส่วนหนึ่งของตัวเองหรือไม่

อ.ดร.กัณฐัศศา เห็นว่า รัสเซียคงจะไม่ยึดยูเครนทั้งประเทศ เพราะนอกจากไม่เกิดประโยชน์กับรัสเซียแล้ว อาจจะส่งผลเสียด้วย เพราะยูเครนเป็นชาติที่ไม่มีเอกภาพ แต่ประกอบรวมขึ้นมาจากกลุ่มชาติพันธุ์ที่หลากหลาย แต่รัสเซียจะยึดเฉพาะภูมิภาคที่เป็นประโยชน์กับรัสเซียโดยเฉพาะพื้นที่ทางตะวันออกของยูเครน และเมืองท่าทางตอนใต้ ซึ่งหากทำสำเร็จ ก็จะปิดทางออกสู่ทะเลดำของยูเครนได้

"การเข้ามายึดหรือเข้ามาแสดงอิทธิพล น่าจะเป็นเฉพาะบางส่วนที่รัสเซียจะได้ประโยชน์ นั่นก็คือ ทางฝั่งตะวันออก คือทางภูมิภาคดอนบาส แล้วก็ที่หวังมากคือ มาริอูโปล เรื่อยมา เพื่อที่จะตัดทางออกทะเลของยูเครน แบบนั้น เพื่อที่ตัวเองจะได้คงอิทธิพลในทะเลอะซอฟ ซึ่งที่ผ่านมาคือแชร์กัน ระหว่างรัสเซียกับยูเครน แต่ถ้าเกิดยึดตรงนี้ได้ ก็จะเรื่อยมาถึงไครเมีย เรื่อยมาถึงโอเดสซา ก็เรียกได้ว่า ทะเลดำเป็นของรัสเซียเลย" ผู้เชี่ยวชาญด้านรัสเซียกล่าว

2. ถ้ายูเครนชนะสงคราม รัสเซียต้องชดใช้ค่าเสียหายหรือไม่

สำหรับคำถามนี้ เธอยอมรับว่า "ตอบยาก" เพราะการที่รัสเซียต้องชดใช้ค่าเสียหายนั้นต้องผ่านกระบวนการที่ค่อนข้างซับซ้อนรวมถึงการตัดสินของศาลโลก

"ศาลโลกเองจะอยากเข้ามาเกี่ยวข้องไหมกับเรื่องนี้" เธอตั้งคำถาม เพราะหากศาลโลกเข้ามาพิจารณาคดี "รัสเซียก็อาจจะมีข้อโต้แย้งได้ว่า อาจจะอยู่ภายใต้อิทธิพลของตะวันตก ภายใต้อิทธิพลของสหรัฐฯ ภายใต้อิทธิพลของนาโตที่ตัดสินออกมาเป็นแบบนี้"

นอกจากนั้น เธอมองว่า ยูเครนคือ "หุ่นเชิด" ของสหรัฐฯ และการที่ยังได้รับความช่วยเหลือด้านอาวุธจากชาติตะวันตกอยู่ทำให้ยังสามารถต่อกรกับรัสเซียได้ แต่ถ้ารัสเซียผนวกรวมดินแดนทางตะวันออกของยูเครนได้เมื่อไหร่ "ยูเครนก็หมดความสำคัญกับตะวันตก แล้วเขาจะยังใช้หุ่นเชิดตรงนี้ไหม" และถึงอย่างไรยูเครนก็ยังไม่ได้เป็นสมาชิกของนาโต ดังนั้น นาโตจึงไม่สามารถส่งกำลังทหารเข้ามาช่วยได้เต็มที่ การจะพูดถึงผลการสู้รบว่า แพ้หรือชนะ จึงไม่ใช่เรื่องง่าย

"คาดเดาได้ลำบากมากว่า สถานการณ์มันจะออกมาในรูปแบบไหน เพราะมันมีข้อจำกัดหลายเรื่องมาก" อ.ดร.กัณฐัศศา กล่าว

3. ปูตินจะใช้อาวุธนิวเคลียร์ไหม

ไม่นานหลังจากรัสเซียบุกยูเครน ประธานาธิบดีวลาดิเมียร์ ปูติน ของรัสเซีย ได้สั่งให้มีการเตรียมพร้อม "การป้องปรามทางนิวเคลียร์" ซึ่งหมายถึงการเตรียมอาวุธนิวเคลียร์ให้อยู่ในสถานะ "พร้อมรบ" โดยปัจจุบันเชื่อว่า รัสเซียมีหัวรบนิวเคลียร์มากที่สุดในโลกเกือบ 6,000 หัวรบ ทำให้คนมีคำถามว่า ปูติน จะใช้อาวุธนิวเคลียร์ถล่มยูเครนหรือไม่

"ถ้าถึงที่สุด น่าจะใช้ แต่ไม่ได้ใช้เหมือนฮิโรชิมา อะไรแบบนี้นะคะ อันนั้นไม่ใช่ อันนั้นหนักไป อาจจะแค่เตือน ๆ" ผู้เชี่ยวชาญด้านรัสเซียผู้นี้กล่าว โดยเธอยอมรับว่า เคยมองสถานการณ์ความขัดแข้งระหว่างรัสเซียและยูเครนผิดไป ในช่วงต้นเดือน ก.พ. ที่เธอคิดว่า รัสเซียไม่น่าจะบุกยูเครน "แต่อยู่ ๆ ก็บุก มันเป็นลักษณะอย่างหนึ่งของรัสเซีย" เธอบอกว่า รัสเซียเป็นชาติที่คาดเดายาก "โดยเฉพาะปูติน เป็นคนที่เหมือนกับค่อนข้างคาดเดายากเหมือนกัน" ดังนั้นเรื่องการใช้อาวุธนิวเคลียร์ จึงมีความเป็นไปได้ แต่ว่าน้อยมาก โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาถึงความสูญเสียของรัสเซียร่วมด้วย

"รัสเซียเองก็สูญเสียกำลังไปเยอะมากเหมือนกัน เพราะฉะนั้นเนี่ย อาจจะต้องมีตัวแสดงอื่นที่พยายามผลักดันเรื่องของการเจรจา ให้มันเกิดขึ้นในอนาคตอันใกล้ ก่อนที่จะมีเหตุการณ์แบบที่มันแย่ลงกว่านี้" อ.ดร.กัณฐัศศา กล่าว

4. สหประชาชาติสามารถบังคับรัสเซียให้รับผิดชอบความเสียหายได้หรือไม่

อ.ดร.กัณฐัศศา ซึ่งเคยเรียนปริญญาโทและเอกในกรุงมอสโกมานาน 9 ปี ตอบโดยไม่ลังเลว่า "ไม่ค่ะ"

"ถ้าถามในมุมมองของตัวเองที่เคยอยู่รัสเซียมา แล้วก็เคยเข้าใจถึงระบบการเมืองการปกครองแบบอำนาจนิยมของปูตินเนี่ย คิดว่า ไม่น่าจะเป็นไปได้ เพราะรัสเซียเองจะมีระบบอุดมการณ์แล้วก็ระบบเรื่องของ เขาเรียกว่า ตีค่า ให้คุณค่าของความเป็นรัฐ หรือการคงอยู่ของประโยชน์แห่งชาติ ค่อนข้างถือว่ามาก โดยเฉพาะอย่างยิ่ง บางทีอาจจะไม่ได้อยู่ในมาตรฐานของที่ตะวันตกกำหนดด้วย มาตรฐานจะคนละแบบกัน"

5. นาโต สหรัฐฯ และประชาคมโลก จะมาช่วยยูเครนบูรณะประเทศหลังสงครามจบลงหรือไม่

สำหรับคำถามนี้ เธอตอบว่า ขึ้นอยู่กับว่า สงครามจบลงอย่างไร ปลายทางเป็น "ผลที่เกิดจากเจรจาหรือเปล่า การตกลงกันทางการทูตหรือเปล่า หรือว่า ผลมาจากการทำลายล้างจนอีกฝ่ายหนึ่งยอมแพ้"

หากเป็นเพราะการที่ยูเครนถูกโจมตีย่อยยับจากระเบิดนิวเคลียร์ หรืออาวุธที่มีอานุภาพทำลายล้างสูงอื่น ๆ "ก็มีความเป็นไปได้ว่า มีเรื่องของมนุษยธรรมเข้ามาเกี่ยวข้อง ก็อาจจะมีแบบพลังจากทางตะวันตกเข้ามาช่วย"

แต่ถ้าสงครามยุติลงเพราะการเจรจา "ตัวแสดงก็จะแคบลง ฉะนั้นเนี่ย การที่จะบูรณะ หรืออะไรอย่างนี้ มันก็อาจจะเป็นข้อตกลงระหว่างแค่คู่กรณี ที่มันแบบแคบลงมากกว่า"

6. ปูตินมีโอกาสถูกตัดสินประหารชีวิตหรือไม่

คำถามในลักษณะที่ว่า ปูติน จะถูกลงโทษหรือไม่ มีผู้อยากรู้ไม่น้อย และมีคนบางส่วนถึงกับตั้งคำถามที่สุดโต่งถึงขั้นที่ว่า "ปูตินจะถูกประหารชีวิตหรือไม่" เรื่องนี้อาจารย์จากโครงการรัสเซียศึกษามองว่า เป็นเรื่องละเอียดอ่อน และไม่ขอตอบคำถามนี้

เธอสงสัยว่า คนที่ตั้งคำถามนี้ "น่าจะเทียบปูตินเป็นซัดดัม หรือเทียบกับกรณีที่ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวเซิร์บ ใช่ไหมคะ ในยูโกสลาเวีย อย่าง มิโลเซวิช"

กรณีของนายสโลโบดาน มิโลเซวิช นั้น เขาคืออดีตผู้นำของเซอร์เบีย ที่ถูกจับกุมตัวในปี 2001 และศาลอาชญากรรมสงครามของสหประชาชาติได้ควบคุมตัวเขาไว้เพื่อไต่สวนในข้อหาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์และอาชญากรสงครามอื่น ๆ แต่เขาได้เสียชีวิตระหว่างถูกควบคุมตัวในปี 2006 โดยที่การพิจารณายังไม่แล้วเสร็จ

คุณมีคำถาม เราหาคำตอบ: ผลกระทบของสงครามในยูเครนต่อประเทศไทย

อ.ดร.กัณฐัศศา เห็นว่า หากเป็นเช่นนั้นไม่สามารถเอามาเปรียบเทียบกันได้ เพราะวิกฤตการณ์ในยูเครนมีบริบทที่ต่างกัน

"มันคนละที่ แต่ละที่มีที่มาที่ไปที่แตกต่างกัน ถ้าเราจะพูดวิกฤตการณ์โคโซโว โอเค มันมีเรื่องชาติพันธุ์ หรือว่า การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เนี่ย เข้ามาเกี่ยวข้อง แต่ในกรณีวิกฤตการณ์ยูเครนรัสเซีย มันไม่ใช่ มันเป็นเรื่องเกี่ยวกับความมั่นคง ภัยคุกคาม แล้วก็ในเรื่องของการคุกคามทางภูมิรัฐศาสตร์ คือ มันคนละประเด็นเลย" อ.ดร.กัณฐัศศา กล่าว

แล้วจะมีใครถูกดำเนินคดีหรือไม่

"เราจะต้องเห็นปลายทางก่อนนะคะ เพราะตอนนี้เรายังไม่เห็นปลายทางเลย" นอกจากนี้เธอยังชี้ถึงการทำหน้าที่ของศาลโลกว่า จะทำให้ทุกฝ่ายยอมรับได้หรือไม่ว่า เป็นการทำหน้าที่ที่ไม่มีเรื่องการเมืองเข้ามาเกี่ยวข้อง

7. ประเทศไทยควรจะวางตัวอย่างไรจากความขัดแย้งนี้

"ประเทศไทยควรจะวางตัวเป็นกลาง" ผู้เชี่ยวชาญด้านรัสเซียย้ำ และเสริมว่า สงครามข่าวสารส่งผลต่อสถานการณ์ความขัดแย้งอย่างชัดเจน และในส่วนของไทยก็ได้รับโฆษณาชวนเชื่อจากฝ่ายตะวันตกมาโดยตลอดหลายชั่วอายุคน

"เวลาเราดูเจมส์ บอนด์ เราดูพวกหนังฮอลลีวูด อย่างเงี้ย คือ รัสเซียไม่เป็นตัวร้ายก็เป็นตัวตลก ตายตอนจบอะไรแบบนี้ เป็นปิศาจ" อ.ดร.กัณฐัศศา กล่าว เธอระบุว่า การที่คนไทยถูกหล่อหลอมมาด้วยโฆษณาชวนเชื่อจากฝั่งตะวันตก ส่งผลให้เกิดอคติขึ้น

"การที่บอกว่า คนเห็นด้วยกับรัสเซียเป็นสลิ่ม หรือว่า การที่เห็นด้วยกับรัสเซียเนี่ย เป็นพวกเผด็จการ ใช้คำนี้ไม่ได้ เนื่องมาจากว่า การตัดสินแค่นี้ มันเป็นการตัดสินแบบตื้นเขินมาก ๆ คือการตัดสินในเหตุการณ์แต่ละเหตุการณ์ คือ คุณต้องรู้เชิงลึกในทุก ๆ รายละเอียด ทุก ๆ ข้อมูล ประวัติศาสตร์เป็นสิ่งสำคัญ"

โดยอ.ดร.กัณฐัศศา ย้ำว่า การตัดสินการกระทำของประเทศใดประเทศหนึ่ง "เราจะตัดสินโดยการวัดคุณค่าโดยตัวเราไม่ได้ เพราะเราไม่ใช่คนที่นั่น แต่เราต้องวัดคุณค่าจากฝ่ายที่เราคิดถึงอยู่อะ เขาให้คุณค่าตัวเอง อย่างเช่นรัสเซียเอง เขาให้คุณค่าในเรื่องของประวัติศาสตร์ ในเรื่องของอดีต เราก็ต้องทำความเข้าใจตรงนั้นก่อน เราถึงจะตัดสิน" อ.ดร.กัณฐัศศา กล่าว

นอกจากนี้เธอยังระบุว่า ในอนาคตเรื่องของภูมิภาคนิยมมีส่วนสำคัญในการกำหนดนโยบายต่างประเทศ แต่ขณะที่ในไทยและในภูมิภาคอาเซียนเองก็ยังขาดความเป็นเอกภาพอยู่

8. ระเบียบโลกหลังวิกฤตยูเครนจะเป็นอย่างไร

เมื่อพูดถึงเรื่องระเบียบโลกจำเป็นต้องทำความเข้าใจถึงการเปลี่ยนแปลงที่ต่อเนื่องมาตั้งแต่สมัยสงครามเย็น โดยอาจารย์ผู้เชี่ยวชาญด้านรัสเซียได้อธิบายถึงระเบียบโลกในยุคนั้นว่า มีลักษณะเป็นแบบ "สองขั้วอำนาจ" คือ สังคมนิยมกับทุนนิยมเสรีประชาธิปไตย

"ทีนี้ พอสงครามเย็นสิ้นสุดปุ๊บเนี่ย มันก็ทำให้สิ้นสุดไป พร้อม ๆ กับโซเวียตล่มสลาย แล้วก็ความอ่อนแอของรัสเซียใหม่คือ สหพันธรัฐรัสเซีย ในตอนนั้นเนี่ย ระเบียบโลกก็เปลี่ยน หลังปี 1991 ระเบียบโลกเปลี่ยน คือ กลายเป็น Unipolarity คือ เป็นแบบขั้วอำนาจเดียว จากทางฝั่งของสหรัฐฯ จากทางฝั่งของที่ทางตะวันตกผนวกรวมความเข้มแข็งกัน"

อาจารย์จากธรรมศาสตร์ผู้นี้เล่าว่า ในขณะที่รัสเซียเริ่มเข้าใจถึงยุทธศาสตร์ที่ผิดพลาดของตัวเองที่หันไปพึ่งพึงตะวันตกในสมัยของบอริส เยลต์ซิน ซึ่งส่งผลให้รัสเซียอ่อนแอลงและถูกมองข้ามความสำคัญ จึงเริ่มมีการปรับเปลี่ยนนโยบายใหม่ และเมื่อนายปูติน ขึ้นมามีอำนาจ ได้หันมาให้ความสำคัญกับทางตะวันออกโดยได้ผนึกกำลังกับจีนจนสามารถสร้างระเบียบโลกใหม่ขึ้นมาได้สำเร็จ นั่นก็คือ ระเบียบโลกที่มีลักษณะ "หลายขั้วอำนาจ" ในช่วงยุคทศวรรษ 2000

"พอทำสำเร็จปุ๊บ อเมริกาเริ่มรู้สึกถึงความอ่อนแอของตัวเองเรื่อย ๆ ในทางกลับกันรัสเซียกับจีน คือ เข้มแข็งขึ้นเรื่อย ๆ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของศูนย์กลางพลังงาน หรืออะไรพวกนี้ หลายอย่าง"

โดยหลังจากที่นายโจ ไบเดน ประธานาธิบดีสหรัฐฯ คนปัจจุบันขึ้นมามีอำนาจ อ.ดร.กัณฐัศศา ชี้ว่า นายไบเดนมีส่วนสำคัญที่ทำให้เกิดวิกฤตการณ์ในยูเครนขึ้น

"ตัวไบเดนเองเขาเคยมีชื่อเสียงมา มีบทบาทมาก ในสมัยสงครามเย็น ฉะนั้นเนี่ย เขาต้องการที่จะฉายภาพเดิม ฉายหนังซ้ำ ในสมัยสงครามเย็นขึ้นมา" อ.ดร.กัณฐัศศา กล่าว โดยเธอบอกว่า ไบเดนเห็นว่า อเมริกาในสมัยของประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ นั้น "ดูอ่อนแอลงมาก" ในขณะเดียวกัน "รัสเซียกับจีน กลายเป็นแบบประเทศที่วางระเบียบโลก ฉะนั้นเนี่ยตรงนี้ไบเดนขึ้นมา ไบเดนก็เลยมีการพยายามวางนโยบายต่างประเทศใหม่ ก็คือ วางนโยบายที่ยึดโยงเอาสงครามเย็นรุ่นใหม่เข้ามาใช้ นั่นก็คือพยายามมีการที่จะแยกรัสเซียออกจากจีนเพื่อให้ทั้งคู่อ่อนแอลง"

โดยนโยบายที่ไบเดนพยายามนำมาใช้คือ "นโยบายเกลียดกลัวรัสเซีย การทำให้รัสเซียเป็นผู้ร้าย การยุยงให้รัสเซียโกรธ อย่างที่เขาชอบพูดกันว่า แหย่หมีหลับ" ผู้เชี่ยวชาญด้านรัสเซียกล่าว

โดยเธอเห็นว่า สหรัฐฯ มีการพยายามใช้สงครามข้อมูลข่าวสารยุยงปลุกปั่นให้รัสเซียไม่พอใจ "รัสเซียคือพอรู้สึก เฮ้ย ตัวเองแบบถูกคุกคาม ทนไม่ได้ขึ้นมาอย่างนี้ ลุกขึ้นมาตอบโต้ ก็เลยกลายเป็นแบบเหมือนเข้าทางตะวันตกว่า แบบนี้ เห็นไหมว่า รัสเซีย เหมือนเป็นแบบชาติที่ไม่ดี รุกราน อะไรแบบนี้ มันเหมือนการเดินเกมตามของตะวันตกเหมือนกัน"

ผู้เชี่ยวชาญด้านรัสเซียมองว่า ระเบียบโลกภายหลังวิกฤตการณ์รัสเซีย-ยูเครน ก็จะยังคงเป็นลักษณะของ "หลายขั้วอำนาจ" เช่นเดิม "แต่ตัวแสดงจะยิ่งกระจายมากขึ้น จากเหตุการณ์รัสเซียยูเครน ไม่ว่าจะเป็นบทบาทอิทธิพลของทางอินเดีย ที่มีเข้ามากขึ้น เราจะเห็นตัวแสดงอื่น ๆ ในมัลติโพลาร์เยอะขึ้น"

คุณมีคำถาม เราหาคำตอบ: คลิกที่นี่เพื่อส่งคำถาม