รัสเซีย ยูเครน : กลุ่มเฟซบุ๊กลึกลับที่คอยสนับสนุนประธานาธิบดีวลาดิเมียร์ ปูติน

แจ็ค กูดแมน และโอลกา โรบินสัน

บีบีซีนิวส์

ขณะที่ทั่วโลกต่างพากันประณามที่รัสเซียตัดสินใจรุกรานยูเครน มีเครือข่ายกลุ่มเฟซบุ๊กที่ดำเนินการโดยกลุ่มคนลึกลับที่พยายามจะเปลี่ยนทัศนคติที่คนทั่วไปมีต่อผู้นำรัสเซีย

คนหลายล้านคนได้เห็นโพสต์ที่พยายามจะวาดภาพให้ประธานาธิบดีวลาดิเมียร์ ปูติน ดูยิ้มแย้มและรักสันติภาพ พวกเขาเหล่านี้เป็น "ซูเปอร์แฟน" ของปูติน บีบีซีลองไปสืบค้นดูว่าพวกเขามาจากที่ไหนและกำลังพยายามทำอะไร

บีบีซีร่วมสืบค้นเรื่องนี้กับสถาบันเพื่อการเจรจาเชิงยุทธศาสตร์ (Institute for Strategic Dialogue - ISD) ซึ่งพบว่า มีกลุ่มเฟซบุ๊กสนับสนุนปูตินที่เปิดให้เข้าถึงแบบสาธารณะอยู่ 10 กลุ่ม โดยกลุ่มหนึ่งมีชื่อว่า "Vladimir Putin - Leader of the Free World" หรือ "วลาดิเมียร์ ปูติน - ผู้นำแห่งโลกเสรี" เนื้อหาในกลุ่มเหล่านี้พยายามจะสรรเสริญผู้นำรัสเซียโดยโพสต์เนื้อหาหลายภาษาด้วยกัน อาทิ อังกฤษ รัสเซีย เปอร์เซีย อารบิก และเขมร

นอกจากจะเป็นที่นิยมแล้ว พวกเขายังโพสต์บ่อยด้วย นักวิจัยพบว่าในช่วงเดือนที่ผ่านมา มีโพสต์ถึง 16,500 โพสต์ ซึ่งมีคนเข้าไปมีปฏิสัมพันธ์ด้วยถึง 3.6 ล้านครั้ง

โดยรวมแล้ว กลุ่มเหล่านี้พยายามวาดภาพปูตินว่าเป็นวีรบุรุษผู้ต่อสู้กับชาติตะวันตก โดยได้รับแรงสนับสนุนอย่างล้นหลามจากนานาชาติ มีการโพสต์ภาพขณะที่ปูตินกำลัง "เดินเหินอย่างมั่นใจ, อุ้มลูกหมา, จ้องมาที่กล้อง, ทำวันทยาหัตถ์ต่อกองทัพ และขี่สัตว์ป่าซึ่งรวมถึงหมูและสิงโต"

ตั้งแต่รัสเซียเริ่มเข้ารุกรานยูเครนเมื่อวันที่ 24 ก.พ. กลุ่มเหล่านี้มีสมาชิกเพิ่มมากกว่า 100,000 รายแล้ว

หลายบัญชี

เมื่อสืบค้นลึกลงไป เราพบว่าหลายคนที่เป็นแอดมินของกลุ่มต่างก็มีบัญชีเฟซบุ๊กปลอมอีกหลายบัญชี โดยบัญชีเหล่านี้มักจะติดตามกันและกันและก็มีปฏิสัมพันธ์ต่อกัน นอกจากดำเนินการกลุ่มเฟซบุ๊กที่สนับสนุนรัสเซียแล้ว พวกเขายังดำเนินการบัญชีเฟซบุ๊กอื่น ๆ ที่แกล้งเป็นหน่วยงานทางการของรัสเซียด้วย ซึ่งสถาบันเพื่อการเจรจาเชิงยุทธศาสตร์บอกว่านี่ขัดต่อกฎของเฟซบุ๊ก

หัวหน้านักวิจัย มุสตาฟา อายาด บอกว่านี่เป็นปฏิบัติการที่เรียกกันว่า "astroturfing" หรือปฏิบัติการที่หลายบัญชีทำงานร่วมกันเพื่อทำให้เกิดความรู้สึกว่าปูตินและรัฐบาลรัสเซียได้เสียงสนับสนุนจากคนอย่างกว้างขวาง

เมื่อสังเกตดูให้ดีจะพบว่าบัญชีเหล่านี้มีลักษณะการดำเนินการที่น่าเคลือบแคลงสงสัย แอดมินของกลุ่มหนึ่งมีชื่อว่ามารีน ซึ่งให้ข้อมูลว่าตัวเองอยู่ที่ซีเรีย เธอคนนี้ใช้บัญชี 3 บัญชีแยกกันเพื่อพยายามสร้างเสียงสนับสนุนให้กับปูติน โดย 3 บัญชีของเธอโพสต์เป็นภาษาอารบิกในเวลาเดียวกันทุกวัน

แอดมินอีกคนชื่อวิกตอเรีย ให้ข้อมูลว่าตัวเองอยู่ที่กัมพูชา เธอคนนี้พยายามโพสต์เนื้อหาลักษณะนี้ในกลุ่มเฟซบุ๊กที่ใช้ภาษาเขมร ตั้งแต่วันที่ 4 ก.พ. มีคนเข้าไปมีปฏิสัมพันธ์กับโพสต์ของเธอ 34,000 ครั้งแล้ว และมันก็ถูกนำไปแชร์ต่อมากกว่า 4,000 ครั้ง

นอกจากนี้ ทั้งมารีนและวิกตอเรีย ก็ยังเป็นแอดมินเพจเฟซบุ๊กภาษาเขมรร่วมกัน แสดงให้เห็นว่ามีการร่วมมือกันของเจ้าของบัญชีต่าง ๆ

บีบีซีพยายามติดต่อแอดมินกลุ่มเหล่านี้หลายคน แต่มีเพียง "ราจ" ชายที่อยู่ที่เคนยา ให้การตอบรับเพียงคนเดียว เมื่อโทรไปคุยสั้น ๆ เขาบอกว่าปูตินเป็น "ผู้นำที่ยิ่งใหญ่" แต่ก็บอกว่าเขาไม่อยากพูดเรื่องสงคราม เราพยายามอีเมลคำถามไปเพิ่มเติมเรื่องความสนใจเขาเกี่ยวกับรัสเซีย แต่เขาก็ไม่ได้ตอบ

ฮัสมิค มาจากอาร์เมเนีย เธอบอกว่าเป็นนักข่าวและกำลังช่วยดำเนินการเพจที่สนับสนุนปูตินอยู่ 6 เพจด้วยกัน เธอเล่าว่าคนที่ดำเนินการเพจเหล่านี้เป็นผู้เชิญชวนเธอมาทำ และเธอก็ไม่ได้รับค่าจ้างในการทำแบบนี้

ความเชื่อมโยงกับรัสเซีย

มันยากมากที่จะตอบได้ว่าคนเหล่านี้มีแรงจูงใจอะไร และก็ไม่มีหลักฐานชัดเจนว่าทางการรัสเซียเกี่ยวข้องอะไรกับกลุ่มเหล่านี้ ซึ่งต่างจากกลุ่มเผยแพร่ข่าวเท็จอื่น ๆ ที่เป็นที่รู้จักกันเป็นอย่างดี

อย่างไรก็ดี เราก็ไม่สามารถสรุปได้ว่าทางการรัสเซียไม่เกี่ยวข้องอะไรอย่างแน่นอน

คนหลายคนทั่วโลกชื่นชอบในตัวปูตินและมุมมองแบบต่อต้านโลกตะวันตกของเขา

เราได้ติดต่อเฟซบุ๊กไป และได้คำตอบมาว่าพวกเขามีนโยบายต่อต้านบัญชีปลอมและก็ได้ระงับบัญชีเหล่านี้ไปหลายบัญชีแล้ว

"เรายังคงดำเนินการด้วยมาตรการเด็ดขาดต่อไปเพื่อป้องกันไม่ให้มีการเผยแพร่ข้อมูลเท็จเกี่ยวกับวิกฤตในยูเครน" โฆษกของบริษัทเมตา (Meta) บริษัทแม่ของเฟซบุ๊ก ระบุ

บัญชีปลอมของปูติน

ปูตินเป็นผู้นำโลกไม่กี่คนที่ไม่ใช้โซเชียลมีเดีย โดยโฆษกเขาเคยออกมาบอกว่าปูตินไม่ต้องการโซเชียลมีเดียเพราะมัน "ไม่ได้ให้อะไรที่เขาไม่มีอยู่แล้ว"

นี่เปิดทางให้มีคนตั้งเพจปลอมของประธานาธิบดีปูตินขึ้นมา โดยมีเพจหนึ่งที่มีผู้ติดตามกว่า 3 ล้านคน ก่อนที่จะถูกระงับไปหลังรัสเซียเข้ารุกรานยูเครนได้ไม่นาน

ผู้ติดตามกลุ่มใหญ่ จำนวนกว่า 700,000 คน เริ่มติดตามเพจดังกล่าวระหว่างการระบาดใหญ่ โดยเพจนี้พูดถึงวัคซีนที่ทำในรัสเซีย

ในเวลาต่อมา เพจดังกล่าวพูดถึงมุมมองของรัฐบาลรัสเซียต่อสงคราม และหลายคนที่เข้าไปคอมเมนต์ดูจะเชื่อว่าเป็นคำที่ผู้นำรัสเซียพูดเองจริง ๆ

หลังจากรัสเซียบุกยูเครนได้ไม่นาน โพสต์หนึ่งโดยเพจนี้บอกว่านี่เป็น "ปฏิบัติการ" เพื่อ "รักษาความสงบ" ซึ่งมีจุดประสงค์เพื่อทำให้ประเทศเพื่อนบ้านปลอดทหารเท่านั้น โพสต์ดังกล่าวมีคนไปไลค์และแชร์มากกว่า 200,000 ครั้ง

นอกจากนี้ เพจนี้ยังชอบแท็กผู้ใช้เฟซบุ๊กที่นักวิจัยบอกว่ามีหลายบัญชีซ้อนกันด้วย สรุปง่าย ๆ ก็คือเพจนี้มีปฏิสัมพันธ์กับผู้ใช้เฟซบุ๊กที่เป็นแอดมินกลุ่มสนับสนุนปูติน

เราไม่อาจรู้ได้ว่าใครอยู่เบื้องหลังเพจดังกล่าว แต่ข้อมูลเพื่อความโปรงใสในเพจเฟซบุ๊กนี้ชี้ว่าคนที่ดำเนินการเพจนี้อาศัยอยู่ที่รัสเซียและลัตเวีย

ห้องปฏิบัติการวิจัยนิติวิทยาดิจิทัล (Digital Forensic Research Lab) ของสภาแอตแลนติก (Atlantic Council) พบว่าบัญชีปลอมของปูตินอีกบัญชีหนึ่งโพสต์ข้อมูลเป็นภาษาอารบิก และลงโฆษณาเพื่อเพิ่มยอดติดตามในหลายประเทศ อาทิ อัลจีเรีย ลิเบีย อียิปต์ เยเมน โมร็อกโก เลบานอน และตูนีเซีย เพจดังกล่าวมีผู้ติดตามมากว่า 1 ล้านคน แต่ก็ถูกลบไปแล้ว