"ออร์เคสตร้าเยาวชนยะลา" จะช่วยแก้ปัญหาความขัดแย้งทางเชื้อชาติและศาสนาได้หรือไม่

ความขัดแย้งในระยะเวลา 14 ปีระหว่างกลุ่มผู้ก่อความไม่สงบและเจ้าหน้าที่ในจังหวัดชายแดนภาคใต้ของไทย ได้คร่าชีวิตผู้คนไปแล้วราว 7,000 คน ทว่าดนตรีจะช่วยประสานรอยร้าวดังกล่าวได้หรือไม่

ภาพข่าวและเหตุการณ์สังหารชีวิตซ้ำแล้วซ้ำเล่า ในจังหวัดชายแดนภาคใต้ได้นำไปสู่ข้อสรุปที่น่าเศร้าสลดของ พงษ์ศักดิ์ ยิ่งชนม์เจริญ นายกเทศมนตรีนครยะลา

"ทุกครั้งที่เกิดเหตุการณ์ จะเป็นความรู้สึกสองพวก คนพุทธ ถ้ามุสลิมตายจะมีความรู้สึกสะใจ พอไทยพุทธตายก็จะกลับกัน" พงษ์ศักดิ์ ย้อนความหลัง

เขาได้รับเลือกตั้งเป็นนายกเทศมนตรีในปี 2546 หนึ่งปีหลังการปะทุขึ้นครั้งใหม่ของความรุนแรงในจังหวัดชายแดนภาคใต้ ที่มีประชากรรวมราว 2 ล้านคน ผู้ก่อความไม่สงบชาวมุสลิมเผาโรงเรียนของรัฐบาลกลาง ที่พวกเขามองว่าเป็นสัญลักษณ์ของการบริหารอย่างกดขี่จากรัฐบาลกลางในประเทศที่นับถือศาสนาพุทธเป็นหลัก

ความพยายามที่จะต่อสู้กับความรุนแรงได้ทำให้สถานการณ์เลวร้ายลง นำไปสู่ความกังวลใจมากขึ้นของพงษ์ศักดิ์ต่อผลกระทบต่อเยาวชนในยะลา

"สิ่งที่เห็นคือเด็กจะซึมซับภาพ แต่ละวันจะเห็นคนถูกระเบิด ยิงตายริมถนน" พงษ์ศักดิ์ กล่าวกับบีบีซีไทยที่สำนักงานเทศบาลนครยะลา

สถิติจาก องค์กรเฝ้าระวัง Deep South Watch ระบุว่า ระหว่างปี 2547-2559 มีเหตุการณ์ความรุนแรงกว่า 5,000 เหตุการณ์ใน จ.ยะลา

"เรารู้สึกได้ถึงความเกลียดชังระหว่างคนพุทธกับคนมุสลิม และเยาวชนที่เติบโตมาเห็นภาพความรุนแรง มันไม่ดี" พงษ์ศักดิ์กล่าวเสริม

การพูดคุยสันติภาพแทบไม่มีความคืบหน้า และในปี 2549 พงษ์ศักดิ์จึงตัดสินใจที่จะตั้ง "วงออร์เคสตร้าเยาวชนเทศบาลนครยะลา" ที่ประกอบไปด้วยเยาวชนจากทั้งสองฟากฝั่งของความขัดแย้ง

การใช้จ่ายด้วยเงินภาษีในดนตรีเป็นสิ่งที่ยากลำบากในขณะที่ผู้คนกังวลเรื่องความปลอดภัย นั่นหมายความว่าครูที่สอนในวงต้องถูกส่งไปฝึกเพิ่มเติมที่กรุงเทพฯ และเครื่องดนตรีชุดแรกเป็นเครื่องดนตรีที่ราคาถูกที่สุดที่มีในขณะนั้น

ในการเปิดรับสมัครครั้งแรก มีเด็กมาสมัคร 120 คน และการแสดงครั้งแรกจัดขึ้นในวันเฉลิมพระชนมพรรษาพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เมื่อเดือน ธ.ค. 2550 โดยมีคนนับพันมาร่วมชมในหอประชุมใหญ่

"ตอนแรกก็ไม่ค่อยมั่นใจในการแสดง แต่พอเพลงชาติได้ถูกเล่นเป็นเพลงแรก ผมเห็นความมั่นใจในตัวเด็ก ๆ คนยะลาก็เห็นเหมือนกัน มันเป็นปรากฎการณ์ใหม่ที่คนยะลาไม่เคยเจอ ตอนนั้นก็น้ำตาคลอ" พงษ์ศักดิ์ กล่าว

ปัจจุบันมีเยาวชนประมาณ 150 คนที่เล่นประจำในวง และมีประมาณ 650 คนที่จบออกมาแล้วในรุ่นก่อน ๆ

กษิดิ์เดช ชาตรี ซึ่งเป็นผู้เล่นทรัมเป็ตของวงในปัจจุบัน เล่าถึงเหตุการณ์สมัยเป็นเด็ก เมื่อเขาได้ยินเสียงที่คล้ายพลุข้างนอกบ้านในเทศบาลนครยะลา ซึ่งทราบในเวลาต่อมาว่าเป็นเหตุลอบทำร้ายที่ทำให้ป้าของเขาถูกสะเก็ดระเบิดที่หัว ในขณะที่กำลังขี่จักรยานไปใส่บาตร

"ตอนแรกรู้สึกกลัว บางทีไม่ค่อยออกจากบ้าน แต่ตอนหลัง ๆ เริ่มชิน" กษิดิ์เดช ในวัย 18 ปี กล่าว "บางทีก็หดหู่ บางทีก็เสียใจ ไม่รู้ว่าทำไปเพื่ออะไร ไม่รู้ว่าใครทำ"

แต่เขากล่าวว่า วงออร์เคสตราทำให้เขามีความหวัง และได้เปลี่ยนมุมมองของเขา

"การคุยกับคนมุสลิม การเรียนรู้ภาษาของเขา และอาหารของเขา นั่นเป็นประสบการณ์ใหม่สำหรับผม"

หนึ่งในเพื่อนร่วมวงของกษิดิ์เดช คือ อาวาตีฟ หะยีวานิ นักเล่นเชลโลวัย 18 ปี

"รู้สึกดีมากทุกครั้งที่ได้เล่นดนตรี โดยเฉพาะเวลาได้เล่นด้วยกัน มันเหมือนเป็นการสร้างความสามัคคีภายในวง และทุกคนต้องฟังกันและกัน" เธอกล่าว

อาวาตีฟติดตามนักเล่นเชลโลหลายคนในอินสตาแกรม รวมถึงไอดอลของเธอ "โยโย มา" นักดนตรีสัญชาติอเมริกันเชื้อสายจีน แต่ครั้งแรกที่เธอบอกกับแม่ถึงความฝันทางด้านดนตรีของเธอ แม่ของเธอไม่เห็นด้วย

"แม่บอกมาว่าศาสนาไม่อยากให้เล่นอะไรบันเทิงใจ ฟังเพลงก็ไม่ให้ฟัง" อาวาตีฟ กล่าว

ในที่สุดเธอสามารถโน้มน้าวแม่ได้ แต่เพื่อนของอาวาตีฟมีไม่มากที่สามารถโน้มน้าวครอบครัวให้อนุญาตให้เล่นดนตรี

ประมาณสามในสี่ของสมาชิก "วงออเคสตร้าเยาวชนเทศบาลนครยะลา" เป็นคนพุทธ และเกือบทั้งหมดเป็นผู้ชาย

สำหรับบางคน ความคิดที่ว่าดนตรีไม่ตรงตามคำสอนของศาสนาอิสลามนั้น อาจเป็นการตีความเฉพาะคน

ฮาดีย์ หะมิดง นักกิจกรรมใน จ.ปัตตานี และเพื่อน ๆ ได้จัดคอนเสิร์ตเพลงอะคูสติกใน จ.ปัตตานี เมื่อเดือน ก.พ. ที่ผ่านมา เพื่อดึงให้คนพุทธและมุสลิมมาอยู่ด้วยกันในที่สาธารณะ ด้วยการโฆษณาผ่านโซเชียลมีเดีย คอนเสิร์ตที่เขาเคยจัดในปี 2559 ได้มีคนเข้าร่วมประมาณ 500 คนจากทั้งสองศาสนา

"พอพูดเรื่องดนตรี สิ่งแรกที่คนคิด คือ หนุ่มสาวรักกัน เป็นเรื่องของการจีบกัน" ฮาดีย์ กล่าว

"แต่ดนตรีเป็นหลักในเชิงวัฒนธรรมอย่างหนึ่ง มันพูดเรื่องหนัก สะท้อนอะไรหลายอย่างได้ เราเลยพยายามเลือกเพลงที่ไม่เกี่ยวข้องกับความรัก...ศิลปะกับดนตรีเป็นเครื่องมือในการเปิดพื้นที่ให้คนได้คุยกันและแลกเปลี่ยนความคิดกัน"

"วงออร์เคสตร้าเยาวชนเทศบาลนครยะลา" ได้ออกงานในหลายสถานที่ ทั้งในระดับชาติ และนานาชาติ โมเดลนี้ได้ถูกใช้เป็นแบบอย่างที่กรุงเทพฯ และที่อื่น ๆ ในภาคเหนือและใต้ แม้กระนั้น ความรุนแรงใน จ.ยะลาก็ยังคงมีอยู่อย่างต่อเนื่อง โดยในเดือน ม.ค. ที่ผ่านมา เกิดเหตุระเบิดขึ้นภายในตลาดสด ทำให้มีผู้เสียชีวิต 3 ราย และผู้บาดเจ็บกว่า 30 คน

เมธัส อนุวัตรอุดม นักวิชาการสำนักสันติวิธีและธรรมาภิบาล สถาบันพระปกเกล้า กล่าวว่า ดนตรีคลาสสิกไม่ได้มีแรงดึงดูดต่อคนหมู่มาก ซึ่งเป็นหนึ่งในเหตุผลที่ว่าทำไมวงออร์เคสตราไม่ได้ประสบความสำเร็จเท่าที่ควร

อย่างไรก็ตาม เขากล่าวว่า วงนี้ประสบความสำเร็จในฐานะที่เป็นสัญลักษณ์แห่งความสามัคคี ทำให้คนเห็นว่าคนพุทธกับมุสลิมเล่นดนตรีด้วยกัน

วีระศักดิ์ อักษรถึง ผู้อำนวยการฝึกซ้อม "วงออร์เคสตร้าเยาวชนเทศบาลนครยะลา" วาดฝันถึงอนาคตที่ดนตรีจะสร้างสังคมที่ดีขึ้น

"ถ้าเราทำแบบนี้ต่อไปอีก 10-20 ปี สมมุติว่าสัก 50% กลับมาทำงานที่ยะลา แล้วถ้าคน 500 คนที่เคยเล่นดนตรีด้วยกัน เคยผ่านประสบการณ์ดี ๆ ร่วมกัน มาทำงานในองค์กรที่ต่างกัน ผมว่าจะทำให้เมืองน่าอยู่ขึ้นเยอะ" เขากล่าว

"ก้าวข้ามความแตกต่าง" คือรายการนำเสนอพิเศษจากบีบีซีเวิลด์เซอร์วิส ที่รวบรวมประสบการณ์จากผู้คนทั่วโลกซึ่งพยายามเชื่อมสัมพันธ์ระหว่างชุมชนที่แตกต่างกัน #crossingdivides