คิม จอง-อึน คือพันธมิตรของจีน แต่เหตุใดตอนนี้จึงกลายเป็น “สหายจากนรก”

นักท่องเที่ยวชาวจีนรวมตัวกันท่ามกลางสายลมฤดูใบไม้ร่วงอันหนาวเย็นบนอาคารสูง 12 ชั้น เพื่อแย่งชิงตำแหน่งที่ดีที่สุดในการถ่ายภาพพิกัดที่ประเทศจีนมาบรรจบกับรัสเซียและเกาหลีเหนือ

ธงชาติทั้งสามประเทศซ้อนทับกันบนแผนที่บนผนัง ซึ่งอธิบายว่าเหตุใดหมู่บ้านฝางชวนซึ่งตั้งอยู่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของจีนจึงเป็นสถานที่พิเศษ

“ฉันรู้สึกภูมิใจมากที่ได้มายืนอยู่ตรงนี้… มีรัสเซียอยู่ทางซ้ายและเกาหลีเหนืออยู่ทางขวา” หญิงคนหนึ่งซึ่งมาท่องเที่ยวกับเพื่อนร่วมงานกล่าว “ไม่มีพรมแดนระหว่างผู้คน”

นั่นอาจฟังดูเป็นการมองโลกในแง่ดีเกินไป ในมิติที่คล้ายคลึงกับพื้นที่ของจีนที่ถูกขนาบข้างไปด้วยประเทศเพื่อนบ้านสองประเทศที่ถูกคว่ำบาตรซึ่งผู้หญิงคนนั้นเดินทางมาดู รัฐบาลจีนเองก็ตกอยู่ในสถานการณ์ที่ถูกคั่นกลางระหว่างเพื่อนบ้านที่ถูกคว่ำบาตรเช่นกัน

ความกังวลเกี่ยวกับความเป็นพันธมิตรที่ยกระดับขึ้นระหว่างวลาดิเมียร์ ปูติน และคิม จอง-อึน ได้ถึงจุดสูงสุดในช่วงไม่กี่สัปดาห์ที่ผ่านมา หลังจากมีรายงานว่าเกาหลีเหนือส่งทหารนับพันนายเพื่อสนับสนุนการรุกรานยูเครนของรัสเซีย

และความเคลื่อนไหวนี้เกิดขึ้นก่อนที่เปียงยางจะยิงขีปนาวุธข้ามทวีปที่ถูกห้ามใช้ในวันพฤหัสบดี ซึ่งเป็นการยิงในระยะทางที่ไกลที่สุดเท่าที่มีการบันทึกไว้จนถึงตอนนี้ หลังจากที่เกาหลีเหนือยกระดับการยั่วยุทางวาจาต่อเกาหลีใต้มาเป็นเวลาหลายสัปดาห์

“จีนต้องการความสัมพันธ์ที่มีระดับการควบคุมที่สมเหตุสมผลกับเกาหลีเหนือ” คริสโตเฟอร์ กรีน นักวิเคราะห์จาก International Crisis Group กล่าว “แต่ความสัมพันธ์ของเกาหลีเหนือกับรัสเซียอาจทำลายสิ่งนั้นได้”

หากสี จิ้นผิง ผู้นำจีน ไม่สามารถกำหนดทิศทางพันธมิตรของปูตินและคิมให้เป็นไปตามผลประโยชน์ของตน จีนอาจจะยังคงติดอยู่ตรงกลาง ขณะที่ความโกรธและความวิตกกังวลของตะวันตกเพิ่มสูงขึ้น

ทั้งรัสเซียและเกาหลีเหนือปฏิเสธว่าทหารเกาหลีเหนือกำลังมุ่งหน้าไปยังยูเครน ซึ่งหลายฝ่ายมองว่าเป็นการยกระดับความขัดแย้งอย่างมีนัยสำคัญ แต่สหรัฐอเมริการะบุว่า พบหลักฐานเกี่ยวกับเรื่องนี้ หลังจากที่มีข้อกล่าวหาจากหน่วยข่าวกรองของเกาหลีใต้และยูเครน

รายงานแรก ๆ ปรากฏขึ้นก่อนที่ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง จะพบกับผู้นำรัสเซียในที่ประชุมสุดยอดกลุ่มประเทศบริกส์ (BRICS) เมื่อช่วงต้นเดือน ต.ค. ซึ่งรายงานเกี่ยวกับการส่งกำลังให้กันระหว่างสองพันธมิตรได้บดบังการประชุมดังกล่าว โดยตั้งใจจะส่งสารถึงตะวันตกในเชิงท้าทาย

สถานการณ์ดูเหมือนว่าพันธมิตรของจีนกำลังเดินอยู่นอกเหนือการควบคุม ปักกิ่งในฐานะผู้นำอาวุโสในกลุ่มสามฝ่าย ต้องการเป็นผู้นำที่มั่นคงของระเบียบโลกใหม่ ซึ่งไม่ได้นำโดยสหรัฐฯ แต่การทำเช่นนั้นไม่ใช่เรื่องง่ายเมื่อพันธมิตรรายหนึ่งได้ก่อสงครามในยุโรป และอีกรายหนึ่งถูกกล่าวหาว่าสนับสนุนการรุกราน

“จีนไม่พอใจกับสถานการณ์ที่เป็นอยู่” นายกรีนกล่าว “แต่พวกเขากำลังพยายามเก็บความไม่พอใจไว้เงียบ ๆ”

นี่เป็นเรื่องละเอียดอ่อนสำหรับปักกิ่งอย่างแน่นอน พิจารณาจากการตอบสนองต่อการปรากฏตัวของสื่ออย่างพวกเราที่เมืองชายแดน เพราะดูเหมือนว่านักท่องเที่ยวจะได้รับการต้อนรับ แต่ผู้สื่อข่าวกลับไม่เป็นเช่นนั้น

ทีมข่าวบีบีซีถูกเจ้าหน้าที่เรียกให้หยุด สอบถาม และติดตามตัวหลายครั้ง แม้ว่าจะอยู่ในพื้นที่สาธารณะตลอดเวลา และฟุตเทจของเราถูกลบ โรงแรมขอเก็บพาสปอร์ตของฉันไว้เพื่อ “ความปลอดภัยของฉันและของผู้อื่น” ตำรวจเข้ามาที่ห้องพักในโรงแรมของเรา และพวกเขายังปิดกั้นถนนไปยังท่าเรือที่หุนชุน ซึ่งจะทำให้เราเห็นการค้าปัจจุบันระหว่างรัสเซียและจีนได้ใกล้ชิดยิ่งขึ้น

“ริมฝีปากกับฟัน”

บนแท่นชมวิวที่ฝางชวน เห็นได้ชัดว่านักท่องเที่ยวส่วนใหญ่มาเพื่อชมเกาหลีเหนือ

“ฉันเห็นคนขี่จักรยาน” หญิงสาวคนหนึ่งพูดขณะส่องกล้องดูดาว เพื่อนของเธอรีบเข้ามาดูพร้อมตื่นเต้น “โอ้โห! มันเป็นประเทศที่ลึกลับมาก”

ใกล้ ๆ นั้นคือแม่น้ำตูเหมินที่ไหลเอื่อยผ่านทั้งสามประเทศ แม่น้ำสายนี้เป็นทางเชื่อมของจีนสู่ทะเลญี่ปุ่น ซึ่งจีนเองก็มีข้อพิพาททางอาณาเขตกับญี่ปุ่นที่นั่น

ชายแดนจีนที่ยาว 1,400 กิโลเมตรมีไม่กี่จุดที่สามารถมองเห็นเกาหลีเหนือได้ชัดเจน ในขณะที่ชายแดนเกาหลีใต้กับเกาหลีเหนือนั้นเป็นเขตปลอดทหารที่เต็มไปด้วยทุ่นระเบิดและป้อมปราการ จนเกือบเป็นสิ่งกีดขวางที่ยากจะทะลุผ่านได้

มีคนยื่นกล้องส่องทางไกลให้ฉัน มีคนขี่จักรยานเก่า ๆ ผ่านหมู่บ้าน แต่แทบไม่มีสัญญาณของชีวิตอื่น ๆ อาคารขนาดใหญ่แห่งหนึ่งเป็นโรงเรียนที่มีป้ายเรียกร้องให้เด็ก ๆ “เรียนให้ดีเพื่อโชซอน” ซึ่งเป็นอีกชื่อหนึ่งของเกาหลีเหนือ

“เกาหลีเหนือเป็นเพื่อนบ้านของเรามาโดยตลอด ไม่ใช่คนแปลกหน้า” ชายวัยกลางคนกล่าว “การได้เห็นวิถีชีวิตของพวกเขาทำให้ผมตระหนักว่าจีนมั่งคั่งและแข็งแกร่ง”

ระบอบการปกครองของคิม จอง-อึน คงจะต้องดิ้นรนอย่างหนักหากไม่มีผู้สนับสนุนรายใหญ่ที่สุดอย่างจีน ซึ่งคิดเป็นสัดส่วนมากกว่า 90% ของการค้าต่างประเทศ รวมถึงอาหารและเชื้อเพลิง

แต่มันไม่ได้เป็นเช่นนี้เสมอไป ในช่วงต้นทศวรรษ 1960 เป็นชาวจีนที่หลบหนีความอดอยากข้ามแม่น้ำตูเหมินไป บางคนถึงกับไปเรียนในเกาหลีเหนือเพราะเชื่อว่าระบบการศึกษาของเกาหลีเหนือในเวลานั้นดีกว่า

เศรษฐกิจของเกาหลีเหนือทรุดลงหลังการล่มสลายของสหภาพโซเวียตในปี 1991 ซึ่งเป็นแหล่งความช่วยเหลือและน้ำมันราคาถูกแหล่งหลักของเกาหลีเหนือ ส่งผลให้เกิดภาวะขาดแคลนอาหารอย่างรุนแรงและในที่สุดก็เกิดความอดอยาก

ไม่นานหลังจากนั้น ผู้ลี้ภัยชาวเกาหลีเหนือเริ่มเสี่ยงชีวิตข้ามแม่น้ำที่มักเย็นจัดโดยเสี่ยงต่อการถูกยิงตายเพื่อหลบหนีจากความหิวโหย ความยากจน และการกดขี่ ปัจจุบันมีผู้ลี้ภัยเกาหลีเหนือมากกว่า 30,000 คนในเกาหลีใต้ และยังมีจำนวนที่ไม่ทราบแน่ชัดที่ยังอาศัยอยู่ในจีน

“นับตั้งแต่การล่มสลายของสหภาพโซเวียต เกาหลีเหนือแทบไม่มีทางเลือกอื่นนอกจากต้องรักษาความสัมพันธ์ที่ดีกับจีน ซึ่งเป็นผู้สนับสนุนรายเดียว” นายกรีนกล่าว แต่ตอนนี้ รัสเซีย “กำลังเสนอทางเลือกใหม่และชาวเกาหลีเหนือก็กำลังหาทางใช้ประโยชน์จากสิ่งนั้น”

เหมา เจ๋อตุง ผู้นำคนแรกของสาธารณรัฐประชาชนจีน เคยเปรียบความสัมพันธ์ระหว่างปักกิ่งและเปียงยางว่าใกล้ชิดกันราวกับ “ริมฝีปากกับฟัน” โดยกล่าวว่า “ถ้าริมฝีปากหายไป ฟันก็จะหนาว”

“สหายจากนรก”

ไอเดน ฟอสเตอร์-คาร์เตอร์ นักสังคมวิทยาผู้ศึกษาวิจัยเกี่ยวกับเกาหลีเหนือมาหลายทศวรรษกล่าวว่า ตอนนี้ปักกิ่งรู้สึกเจ็บปวดจากความอกตัญญู ขณะที่ริมฝีปากของคิมกำลัง “ไปจุมพิตในที่แห่งอื่น”

“เกาหลีเหนือนั้นเป็นเหมือน ‘สหายจากนรก’ สำหรับทั้งรัสเซียและจีน พวกเขารับเอาเงินมากเท่าที่จะทำได้ แล้วก็ทำตามที่ตนเองต้องการ”

นักวิเคราะห์สังเกตว่าปีที่ผ่านมา คิมมักแสดงความชื่นชมปูตินมากกว่าสี จิ้นผิง ขณะที่คิมไม่ได้พบกับสีตั้งแต่ปี 2019 เขากลับพบกับปูตินสองครั้งในช่วงปีที่ผ่านมา การรุกรานยูเครนของรัสเซียทำให้ผู้นำทั้งสองคนที่ถูกคว่ำบาตรใกล้ชิดกันมากยิ่งขึ้น

ปูตินต้องการการสนับสนุนเพิ่มเติมสำหรับสงครามของเขา ส่วนคิมต้องการเสริมความแข็งแกร่งให้กับระบอบการปกครองของเขาผ่านพันธมิตรและการได้รับความสนใจ

จากชายแดนจีน ความสัมพันธ์ที่กำลังเติบโตระหว่างสองฝ่ายถูกมองเห็นได้อย่างง่ายดาย

เสียงหวูดของรถไฟดังขัดจังหวะการสนทนาของนักท่องเที่ยว และหัวรถจักรไอน้ำที่ลากตู้บรรทุกสินค้ายาวเหยียดก็เคลื่อนข้ามสะพานรถไฟจากรัสเซียเข้าสู่เกาหลีเหนืออย่างช้า ๆ มันหยุดลงหน้าป้ายภาษาเกาหลีที่หันมาทางจีนซึ่งเขียนว่า “มุ่งสู่ชัยชนะครั้งใหม่!”

สหรัฐฯ ประเมินว่าคิม จอง-อึน ได้ขายกระสุนปืนใหญ่และจรวดกราด (Grad) กว่า 1 ล้านลูกให้กับมอสโกเพื่อใช้ในยูเครน ซึ่งเกาหลีเหนือปฏิเสธข้อกล่าวอ้างนี้

แต่ไม่มีข้อสงสัยเลยว่าทั้งสองได้เพิ่มความร่วมมือหลังจากลงนามในข้อตกลงความมั่นคงในเดือน มิ.ย. เพื่อช่วยเหลือกันในกรณีที่มี “การรุกราน” ต่อประเทศใดประเทศหนึ่ง

“คุณใช้ภาษาที่แข็งกร้าวและเป็นทางการต่อสี จิ้นผิง ในโอกาสที่เป็นเหตุการณ์สำคัญทางประวัติศาสตร์ คือวันครบรอบ 75 ปีของความสัมพันธ์ของสาธารณรัฐประชาชนจีน” นายฟอสเตอร์-คาร์เตอร์กล่าว

“แต่ในวันเกิดของปูติน คิมเรียกเขาว่า 'สหายที่ใกล้ชิดที่สุดของผม' ถ้าคุณเป็นสี จิ้นผิง คุณจะคิดอย่างไร?”

ด้วยฟันที่กัดแน่น

เป็นเรื่องยากที่จะรู้ได้แน่ชัดว่าจะเกิดอะไรขึ้นต่อไป เพราะจีนไม่แสดงท่าทีว่าจะเข้ามาแทรกแซงความพันธมิตรของรัสเซียและเกาหลีเหนือ

สหรัฐฯ สังเกตเห็นความไม่สบายใจของปักกิ่ง และครั้งนี้ดูเหมือนว่าทั้งสองฝ่ายอาจมีเป้าหมายที่คล้ายคลึงกัน

ในสัปดาห์ที่ผ่านมา เจ้าหน้าที่กระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ ได้หยิบยกประเด็นทหารเกาหลีเหนือในรัสเซียในการหารือกับนักการทูตจีน

จีนยังมีทางเลือกอื่น ในอดีตพวกเขาเคยตัดอุปทานน้ำมันและถ่านหินให้เกาหลีเหนือ และปฏิบัติตามมาตรการคว่ำบาตรของสหรัฐฯ โดยหวังจะสกัดกั้นโครงการนิวเคลียร์ของเปียงยาง

ขณะนี้จีนกำลังเผชิญกับข้อกล่าวหาของสหรัฐฯ ว่าจีนขายส่วนประกอบที่ช่วยให้รัสเซียรุกรานยูเครน และการค้าระหว่างจีนกับมอสโกก็กำลังเติบโต แม้ว่าจีนพยายามรับมือกับมาตรการทางภาษีของชาติตะวันตก

สี จิ้นผิง ยังคงรักษาความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับรัสเซียเพราะต้องการความช่วยเหลือจากปูตินในการท้าทายระเบียบโลกที่นำโดยสหรัฐฯ แต่เขาก็ยังไม่หยุดความพยายามฟื้นฟูความสัมพันธ์กับยุโรป สหราชอาณาจักร และแม้แต่สหรัฐฯ นอกจากนี้จีนยังได้เจรจากับญี่ปุ่นและเกาหลีใต้เพื่อบรรเทาความตึงเครียดในอดีตอีกด้วย

อย่างไรก็ตาม การยกระดับวาทะที่ก้าวร้าวของคิมต่อกรุงโซลทำให้เกาหลีใต้หันมาพิจารณาอีกครั้งว่าอาจจำเป็นต้องมีคลังอาวุธนิวเคลียร์ของตนเอง การมีทหารเกาหลีเหนือในสนามรบของยูเครนย่อมจะยิ่งทำลายแผนของปักกิ่งลงไปอีก

ความเป็นไปได้นี้ได้ทำให้ประธานาธิบดียุน ซอกยอล ของเกาหลีใต้พูดถึง “มาตรการตอบโต้ที่เป็นรูปธรรม” และการเสริมสร้างความร่วมมือด้านความมั่นคงกับยูเครนและนาโต

เกาหลีใต้ซึ่งมีอาวุธนิวเคลียร์หรือที่ถูกเรียกว่าเป็น “นาโตเอเชียตะวันออก” ไม่ใช่สิ่งที่เหมาะสมในภูมิภาคที่จีนต้องการมีอิทธิพลมากขึ้น คิมที่แข็งแกร่งขึ้นอาจดึงดูดให้สหรัฐฯ แสดงการสนับสนุนที่เข้มแข็งขึ้นต่อพันธมิตรของตน คือกรุงโซลและโตเกียว ไม่ว่าจะในรูปแบบของเรือรบหรือแม้แต่อาวุธ

“เป็นเวลานานมากแล้วที่จีนมีนโยบาย 'สามไม่' ในเอเชียตะวันออกเฉียงเหนือ หนึ่งในนั้นคือการไม่มีเกาหลีเหนือที่มีอาวุธนิวเคลียร์ ซึ่งเห็นได้ชัดว่าเป็นความล้มเหลว” นายกรีนกล่าว

ตอนนี้ ปักกิ่งเกรงว่าพันธมิตรกับรัสเซียอาจทำให้เกาหลีเหนือไม่มั่นคง เขาเสริมว่า “นั่นอาจเป็นประโยชน์กับวลาดิเมียร์ ปูติน ในแบบที่ไม่เป็นประโยชน์กับสี จิ้นผิงเลย”

ผู้เชี่ยวชาญกล่าวว่าจีนกังวลไม่แพ้ชาติตะวันตกเกี่ยวกับเทคโนโลยีทางทหารที่ปูตินอาจขายให้คิมเพื่อตอบแทนทหาร

“มีดาวเทียมแน่นอน” นายฟอสเตอร์-คาร์เตอร์กล่าว “แต่ปูตินไม่ได้บ้าคลั่งเหมือนที่คิดกัน รัสเซียก็รู้เช่นเดียวกับจีนว่าเกาหลีเหนือเป็นเหมือนปืนใหญ่ที่ไม่สามารถควบคุมได้ การให้เทคโนโลยีสำหรับอาวุธนิวเคลียร์กับคิมไม่เป็นผลดีต่อใครทั้งนั้น”

ผู้เชี่ยวชาญเชื่อว่า สี จิ้นผิงไม่น่าจะทำอะไรที่รุนแรงเกินไปเพราะจีนต้องการให้เกาหลีเหนือมีเสถียรภาพ หากเขาตัดความช่วยเหลือ จีนอาจต้องเผชิญกับวิกฤตผู้ลี้ภัยที่ชายแดน

แต่คิมเองก็อาจจะต้องตัดสินใจเช่นกัน

แม้ว่ารัสเซียจะจ่ายเงินให้สำหรับกระสุนและทหาร แต่นายฟอสเตอร์-คาร์เตอร์กล่าวว่า จีนคือประเทศที่ “คอยรักษาเกาหลีเหนือให้อยู่รอดมาตลอด แม้จะไม่เต็มใจก็ตาม ผมสงสัยว่าปักกิ่งจะทนต่อเปียงยางไปได้อีกนานแค่ไหน?”

การเดิมพันอันสุ่มเสี่ยงของคิมอาจส่งผลกระทบอย่างลึกซึ้งต่อผู้คนในประเทศตัวเองเช่นกัน เพราะมีชาวเกาหลีเหนือ 25 ล้านคนที่ถูกตัดขาดจากโลกภายนอกและพึ่งพาระบอบการปกครองอย่างเต็มที่เพื่อความอยู่รอด

ที่ฝั่งตรงข้ามแม่น้ำตูเหมินในฝางชวน ทหารเกาหลีเหนือคนหนึ่งมองมาที่เรา ในขณะที่เรามองเขา

ไอน้ำลอยขึ้นจากแผงขายอาหารที่ขายบะหมี่และปลาหมึกย่างเสียบไม้ทางฝั่งจีน และเขาน่าจะได้ยินเสียงหัวเราะของนักท่องเที่ยวที่ถ่ายรูปด้วยกล้องและโทรศัพท์รุ่นใหม่ล่าสุด ซึ่งเขาถูกห้ามไม่ให้ครอบครอง

แม่น้ำตื้น ๆ แห่งนี้ คืออ่าวที่ทั้งนักท่องเที่ยวและทหารไม่สามารถข้ามได้