เกิดอะไรขึ้นกับสมองมนุษย์ขณะที่เราตาย ?

ดร.จิโม บอร์จิจิน นักประสาทวิทยา รู้สึกประหลาดใจเมื่อเธอรู้ว่า เรา "แทบจะ[ไม่รู้]อะไรเลย" เกี่ยวกับสิ่งที่เกิดขึ้นในสมองตอนเราเสียชีวิต แม้ว่า "การตายจะเป็นส่วนสำคัญของชีวิต"

การรับรู้นี้เกิดขึ้นเมื่อประมาณสิบปีที่แล้วโดย "บังเอิญอย่างแท้จริง"

"เราได้ทำการทดลองในหนูและเฝ้าดูการหลั่งสารเคมีประสาทในสมองของพวกมันหลังการผ่าตัด" เธอบอกกับ บีบีซีมุนโด (ภาษาสเปน)

ทันใดนั้น หนูสองตัวก็ตายลง

นั่นทำให้เธอได้สังเกตกระบวนการตายของสมองของพวกหนู

"หนูตัวหนึ่งหลั่งเซโรโทนินอย่างมากมายออกมา เป็นไปได้ไหมว่าหนูตัวนั้นกำลังเจอภาพหลอน ?" เธอสงสัย "เซโรโทนินเชื่อมโยงกับภาพหลอน" เธออธิบาย

การเห็นว่าสมองของหนูเกิดการหลั่งเซโรโทนินซึ่งเป็นสารเคมีที่ควบคุมอารมณ์อย่างมากมายทำให้เธอเริ่มเกิดความสนใจขึ้นมา

"ดังนั้นฉันจึงเริ่มทบทวนงานวิจัยในช่วงสุดสัปดาห์ โดยคิดว่าต้องมีคำอธิบายอยู่บ้าง ฉันรู้สึกประหลาดใจที่พบว่า เรารู้น้อยมากเกี่ยวกับกระบวนการตาย"

ตั้งแต่นั้นมา ดร.บอร์จิจิน ซึ่งเป็นรองศาสตราจารย์ด้านสรีรวิทยาเชิงโมเลกุลและการบูรณาการและประสาทวิทยาที่มหาวิทยาลัยมิชิแกน ได้อุทิศตัวเองให้กับการศึกษาสิ่งที่เกิดขึ้นในสมองเมื่อเรากำลังจะตาย

และสิ่งที่เธอค้นพบ เธอกล่าวว่า ตรงกันข้ามกับที่เคยสันนิษฐานไว้

นิยามของความตาย

เธออธิบายว่า ที่ผ่านมา หากบุคคลไม่มีชีพจรหลังจากภาวะหัวใจหยุดเต้น พวกเขาจะถูกนิยามว่า การเสียชีวิตทางคลินิก

ในกระบวนการนี้ ความสนใจจะถูกมุ่งไปที่หัวใจ: "มันถูกเรียกว่าภาวะหัวใจหยุดเต้น แต่ไม่ได้พูดถึงภาวะสมองหยุดทำงาน

"ความเข้าใจทางวิทยาศาสตร์คือ สมองดูเหมือนจะไม่ทำงานเพราะไม่มีการตอบสนอง: คนเหล่านี้ไม่สามารถพูดได้ ไม่สามารถยืนได้ ไม่สามารถนั่งได้"

สมองต้องการออกซิเจนจำนวนมากเพื่อการทำงาน หากหัวใจไม่สูบฉีดเลือด ออกซิเจนจะไม่ถูกส่งไปสมอง

"ดังนั้น ทุกสัญญาณที่มองเห็นจากภายนอกบ่งบอกว่าสมองไม่ทำงานอีกต่อไป หรืออย่างน้อยสมองก็ทำงานน้อยลง ไม่ได้ทำงานมากขึ้น" เธออธิบาย

อย่างไรก็ตาม งานวิจัยจากทีมของเธอแสดงให้เห็นสิ่งที่แตกต่างออกไป

สมองในภาวะ "ไฮเปอร์ไดร์ฟ"

ในงานศึกษาเมื่อปี 2013 เกี่ยวกับหนู พวกเขาสังเกตเห็นกิจกรรมที่รุนแรงในสารสื่อประสาทหลายชนิดหลังจากหัวใจของสัตว์หยุดเต้น

“เซโรโทนินเพิ่มขึ้น 60 เท่า และโดปามีนซึ่งเป็นสารเคมีที่ทำให้รู้สึกดี เพิ่มขึ้นมหาศาล มากถึง 40 ถึง 60 เท่า

“และนอร์เอพิเนฟริน ซึ่งทำให้คุณรู้สึกตื่นตัวมาก ๆ เพิ่มขึ้นประมาณ 100 เท่า”

เธอกล่าวว่า เป็นไปไม่ได้ที่จะเห็นสารสื่อประสาทในระดับสูงเช่นนี้ตอนที่สัตว์ยังมีชีวิตอยู่

ในปี 2015 ทีมงานได้ตีพิมพ์การศึกษาอีกฉบับเกี่ยวกับสมองของหนูที่กำลังจะตาย

“ในทั้งสองกรณี สัตว์ 100% แสดงให้เห็นว่ามีการกระตุ้นสมองที่มีประสิทธิภาพอย่างมาก” เธอกล่าว

“สมองอยู่ในสภาวะไฮเปอร์ไดร์ฟ [ทำงานสูงเกินปกติ] อยู่ในสภาวะที่มีการทำงานสูงมาก”

คลื่นแกมมา (gamma waves)

ในปี 2023 พวกเขาได้ตีพิมพ์งานวิจัยชิ้นหนึ่งที่เน้นไปที่ผู้ป่วยสี่รายที่อยู่ในอาการโคม่า [ภาวะที่ผู้ป่วยไม่รู้สึกตัว ไม่ตอบสนอง ไม่สามารถถูกปลุกขึ้นมาได้] ซึ่งได้รับการช่วยชีวิตด้วยเครื่องช่วยหายใจ ผู้ป่วยเหล่านี้ถูกติดตั้งเครื่องตรวจวัดคลื่นไฟฟ้าสมอง (Electroencephalography) เพื่อตรวจสอบกิจกรรมของสมอง

ผู้ป่วยทั้งสี่คนกำลังจะเสียชีวิต แพทย์และครอบครัวมารวมตัวกันและ "เชื่อว่าพวกเขาไม่สามารถช่วยผู้ป่วยได้อีกแล้ว จึงตัดสินใจให้พวกเขาจากไป"

ด้วยความยินยอมจากญาติ เครื่องช่วยหายใจที่คอยรักษาชีวิตพวกเขาจึงถูกปิดลง

นักวิจัยพบว่า ผู้สมองของผู้ป่วยสองรายมีการทำงานสูงขึ้น บ่งชี้ถึงการทำงานของสมองที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการคิด

คลื่นแกมมา ซึ่งเป็นคลื่นสมองที่เร็วที่สุด ยังถูกตรวจพบด้วย คลื่นแกมมาเกี่ยวข้องกับการประมวลผลข้อมูลที่ซับซ้อนและความทรงจำ

สมองกลีบขมับ หรือสมองส่วนที่เรียกว่าเทมโพรัล (temporal lobes) ทั้งสองข้าง ของผู้ป่วยรายหนึ่งมีการทำงานสูงขึ้น

ดร.บอร์จิจินชี้ว่า อธิบายว่าส่วนสมองที่อยู่ในสมองกลีบขมับด้านขวา (right temporoparietal junction) มีความสำคัญมากต่อความเห็นอกเห็นใจ

จากข้อมูลอ้างอิง อธิบายว่า จุดเชื่อมต่อระหว่างกลีบขมับและกลีบกระหม่อม (temporoparietal junction หรือ TPJ) เป็นส่วนเยื้อหุ้มสมองหรือคอร์เทกซ์ (cortex) ที่มีการเชื่อมโยงหลายโหมด ซึ่งตั้งอยู่ในแต่ละซีกของสมอง ณ จุดที่กลีบกระหม่อมและกลีบขมับมาตัดกัน

"ผู้ป่วยหลายคนที่รอดชีวิตจากภาวะหัวใจหยุดเต้นและมีประสบการณ์เฉียดตาย (NDEs) บอกว่าประสบการณ์นั้นทำให้พวกเขากลายเป็นคนที่ดีขึ้น และสามารถมีความเห็นอกเห็นใจต่อผู้อื่นได้"

ประสบการณ์เฉียดตาย

บางคนที่ผ่านประสบการณ์ใกล้ตาย (NDEs) บอกว่าพวก เขาสามารถเห็นชีวิตของตนเองแว็บผ่านตาไปหรือจำเหตุการณ์สำคัญได้

หลายคนบอกว่าเห็นแสงสว่างจ้า และบางคนอธิบายว่ามีประสบการณ์นอกกาย (out-of-body experiences) และมองเห็นเหตุการณ์จากมุมมองด้านบน

สมองที่มีการทำงานสูงสุดที่ ดร.บอร์จิจินสังเกตเห็นในการศึกษาของเธอ อาจอธิบายได้หรือไม่ว่าทำไมบางคนถึงมีประสบการณ์รุนแรงเช่นนี้เมื่อตอนที่พวกเขากำลังไต่เส้นของความตาย ?

"ใช่ ฉันคิดว่าอาจเป็นเช่นนั้น" เธอกล่าว

"อย่างน้อย 20%-25% ของผู้รอดชีวิตจากภาวะหัวใจหยุดเต้นรายงานว่าเห็นแสงสีขาว เห็นบางสิ่งบางอย่าง ซึ่งนั่นแสดงให้เห็นว่ามีการกระตุ้นเปลือกสมองส่วนการมองเห็น (visual cortex)"

ในกรณีของผู้ป่วยสองราย ที่มีการสังเกตพบการทำงานของสมองสูงหลังจากปิดเครื่องช่วยหายใจ นักวิจัยกล่าวว่า เปลือกสมองส่วนการมองเห็นของพวกเขา (ซึ่งสนับสนุนการมองเห็นที่มีสติ) แสดงการถูกกระตุ้นอย่างรุนแรง "ซึ่งอาจสัมพันธ์กับประสบการณ์การมองเห็นนี้"

ความเข้าใจใหม่

ดร.บอร์จิจิน ยอมรับว่า การศึกษาของเธอในมนุษย์ยังมีขนาดเล็กมาก และจำเป็นต้องมีการวิจัยเพิ่มเติมเกี่ยวกับสิ่งที่เกิดขึ้นในสมองเมื่อตอนที่เรากำลังจะตาย

อย่างไรก็ตาม หลังจากทำการวิจัยในประเด็นนี้มากกว่า 10 ปี มีสิ่งหนึ่งที่ชัดเจนสำหรับเธอ: "ฉันคิดว่าแทนที่สมองจะทำงานน้อยลง สมองกลับทำงานมากขึ้นในระหว่างที่หัวใจหยุดเต้น"

แต่เกิดอะไรขึ้นกับสมองตอนที่มันรู้ว่ามันไม่ได้รับออกซิเจน ?

"เรากำลังพยายามทำความเข้าใจเรื่องนั้น ข้อมูลในวรรณกรรมเชิงวิชาการมีน้อยมาก จริง ๆ แล้วไม่มีใครรู้อะไรเลย" เธอกล่าว

เธอกล่าวถึงการจำศีลและบอกว่ามีสมมติฐานว่า ในฐานะสัตว์ซึ่งรวมถึงหนูและมนุษย์ พวกเรามีกลไกภายในเพื่อรับมือกับการขาดออกซิเจน

"จนถึงตอนนี้ สมองถูกมองว่าเป็นผู้ยืนมองอย่างไร้เดียงสาเมื่อเกิดภาวะหัวใจหยุดเต้น พอหัวใจหยุด สมองก็แค่ตาย นั่นคือความคิดในปัจจุบัน สมองไม่สามารถรับมือกับเรื่องนี้ได้และแค่ตาย"

แต่เธอยืนยันว่า เราไม่รู้แน่ชัดว่ามันเป็นอย่างนั้นจริงหรือไม่ เธอเชื่อว่าสมองไม่ได้ยอมแพ้ง่าย ๆ เช่นเดียวกับการตอบสนองต่อวิกฤตอื่น ๆ มันลุกขึ้นมาต่อสู้

"ภาวะการจำศีลเป็นตัวอย่างที่ดีมากที่ฉันเชื่อว่า [แสดงให้เห็นว่า] สมองมีความพร้อมด้วยกลไกในการอยู่รอดจากความยากลำบากนี้หรือการขาดออกซิเจน แต่สิ่งนั้นยังต้องมีการวิจัยเพิ่มเติม"

มีอีกหลายอย่างให้ค้นพบ

ดร.บอร์จิจินพิจารณาว่า สิ่งที่เธอและทีมของเธอค้นพบในการศึกษานั้นเป็นเพียงส่วนเล็ก ๆ ของยอดภูเขาน้ำแข็งขนาดใหญ่ และยังมีอีกมากมายที่ต้องค้นพบ:

"ฉันเชื่อว่า สมองมีกลไกภายในเพื่อรับมือกับภาวะขาดออกซิเจน (hypoxia) ซึ่งเรายังไม่เข้าใจ"

"ดังนั้นเบื้องต้นเรารู้ว่าคนที่มีภาวะหัวใจหยุดเต้นมีประสบการณ์ที่น่าทึ่งและมีลักษณะเฉพาะ และข้อมูลของเราชี้ให้เห็นว่าประสบการณ์นั้นเกิดจากการเพิ่มขึ้นของกิจกรรมในสมอง"

"ตอนนี้คำถามคือ: ทำไมสมองที่กำลังจะตายถึงมีการทำงานของสมองที่เพิ่มขึ้น ?"

"เราจำเป็นต้องร่วมมือกันเพื่อเข้าใจ เพื่อศึกษา เพื่อวิจัย และค้นหาคำตอบ เพราะเราอาจกำลังวินิจฉัยการเสียชีวิตอย่างไม่ทันสมัยสำหรับคนหลายล้านคน เนื่องจากเราไม่เข้าใจกลไกของการเสียชีวิต”