ผู้คนตีความกันอย่างไร เมื่องานศิลปะ "แบงก์ซี" 6 ชิ้นโผล่ทั่วกรุงลอนดอนภายในสัปดาห์เดียว

ลิง หมาป่า นกกระทุง แพะ แมว และช้าง มีอะไรที่เหมือนกัน ? เราไม่ได้อยู่ที่สวนสัตว์ แต่ทั้งหมดนี้คืองานศิลปะของแบงก์ซี (Banksy) วาดไว้รอบกรุงลอนดอนในสัปดาห์นี้

ในแต่ละวัน ศิลปินแนวสตรีทอาร์ตผู้ลึกลับผู้นี้ได้เปิดตัวงานศิลปะชิ้นใหม่ตามสถานที่แตกต่างกันภายในเมืองหลวงของสหราชอาณาจักร โดยโพสต์ภาพชิ้นงานขึ้นบนอินสตาแกรมในช่วงเวลา 13.00 น. ของทุกวัน

แบงก์ซีมีชื่อเสียงในด้านงานศิลปะที่ลึกลับและทรงพลัง และเขาเลือกที่จะไม่เขียนคำบรรยายบนโพสต์ออนไลน์เกี่ยวกับภาพสัตว์ชุดนี้ของเขา

เขาไม่ได้อธิบายด้วยว่าเหตุใดภาพสัตว์ทั้งหมดถึงวาดด้วยแผ่นฉลุลายสีดำแบบเดียวกัน โดยตัวแทนทั้งหมดของเขาบอกกับบีบีซีว่า “ไม่มีความเห็นเกี่ยวกับธีม (theme) ของงาน” และเสริมด้วยว่า “อาจมีหรือไม่มี” ภาพสัตว์เพิ่มเติมให้ติดตามต่อ ซึ่งสิ่งนี้ทำให้ผู้คนคาดเดาความหมายงานของศิลปะชุดนี้

เจมส์ พีค พิธีกรรายการ The Banksy Story (เรื่องราวของแบงก์ซี) ของบีบีซี คิดว่า ความหมายเบื้องหลังภาพวาดเหล่านี้มีความชัดเจนน้อยกว่าผลงานก่อนหน้านี้ของเขา

“มันน่าสนใจที่มีความหมายซ่อนเร้นกว่าปกติ”

“บ่อยครั้งที่ผลงานของเขามักจะมีความหมายที่ชัดเจนและรู้ได้ทันทีเมื่อเห็นงานของเขา บางทีครั้งนี้เขาอาจต้องการให้พวกเราหาความหมายด้วยตัวเอง ?”

พีคกล่าวเสริมด้วยว่า ภาพสัตว์ของแบงก์ซีแสดงให้เห็นการใช้พื้นที่รอบ ๆ งานศิลปะหรือพื้นที่เชิงลบ (Negative space) ซึ่งเป็นเอกลักษณ์งานของเขา โดยบอกว่าแบงก์ซีกำลัง “ใช้สภาพแวดล้อมที่อยู่รอบ ๆ มาเป็นส่วนหนึ่งของงานศิลปะ” เพื่อ “สร้างความสั่นสะเทือนให้ได้มากที่สุด โดยใช้ความพยายามน้อยที่สุด” แบบทำน้อยแต่ได้มาก

พีคยังอธิบายด้วยว่า เงาของสัตว์ส่วนใหญ่ที่ปรากฏในห้วงสัปดาห์นี้เป็นสีดำล้วน “ไม่มีเครื่องประดับหรือการให้เงา”

“ลิงดูเหมือนกำลังแกว่งตัวอยู่บนสะพาน” เขาตั้งข้อสังเกต “นกกระทุงกำลังจับปลาจากร้านขายปลา”

งานของแบงก์ซีมักเกี่ยวข้องกับประเด็นการเมือง

ในช่วงเทศกาลดนตรีกลาสตันบูรี เขาปล่อยเรือยางที่เต็มไปด้วยหุ่นคนสวมเสื้อชูชีพ ขณะที่วงดนตรีโพสต์พังก์อย่าง ไอเดิลส์ (Idles) กำลังขึ้นแสดงบนเวที งานศิลปะดังกล่าวกลายเป็นข้อถกเถียงและนายเจมส์ เคลฟเวอร์ลี รมว.มหาดไทยในตอนนั้นเรียกมันว่า “เป็นสิ่งเลวทราม”

แบงก์ซีตอบกลับว่า “เรือ เอ็มวี หลุยส์ มิเชล (MV Louise Michel) ที่เขาให้ทุนสนับสนุนได้ช่วยเหลือเด็ก 17 คนที่เดินทางลำพังจากใจกลางทะเลเมดิเตอร์เรเนียน เพื่อเป็นการลงโทษทางการอิตาลีที่ควบคุมมันไว้ ซึ่งดูเลวทรามและเป็นสิ่งที่ฉันรับไม่ได้”

สื่อถึงการจลาจลหรือประเด็นสิ่งแวดล้อมหรือไม่ ?

ทฤษฎีของแฟน ๆ บนโลกออนไลน์นั้นมีตั้งแต่ข้อสันนิษฐานว่าภาพแพะอาจเกี่ยวข้องกับสงครามอิสราเอล-ฉนวนกาซา ไปจนถึงถูกเปรียบเทียบกับผู้ก่อจลาจลฝ่ายขวาจัดทั่วสหราชอาณาจักร

พีคยังเน้นย้ำให้เห็นถึง “ทฤษฎีอื่น ๆ ที่อาจสื่อถึงว่าสัตว์ทุกชนิดอาจถูกคุกคามหรือใกล้สูญพันธุ์”

“ลิงอาจหลบหนีจากการขยายตัวและการพัฒนาในพื้นที่บริคเลน ส่วนช้างอาจสื่อถึงความโดดเดี่ยวและเปลี่ยวเหงา” เขาบอก

ภาพแพะอาจสื่อถึงชาวปาเลสไตน์ที่สูญเสียฐานรากหรืออาจชี้ให้เห็นว่า “เราอาจฟุ้งซ่านหรือหมกมุ่นอยู่กับสิ่งที่ ‘ยิ่งใหญ่ที่สุดตลอดกาล’ (GOAT: Greatest of All Time) และการแข่งขันโอลิมปิก แทนที่จะให้ความสนใจกับประเด็นระดับโลกใหญ่ ๆ”

ด้านวาเนสซา ธอร์ป ผู้สื่อข่าวด้านศิลปะของสำนักข่าว ดิ ออบเซอร์เวอร์ ของอังกฤษ บอกว่า แบงก์ซีอาจแค่หวังว่าผลงานใหม่จะ “ให้กำลังใจผู้คนด้วยช่วงเวลาอันสนุกสนานที่เกิดขึ้นโดยไม่คาดคิด” และแสดงให้เห็นถึง “ความสามารถของมนุษย์ที่เล่นอย่างสร้างสรรค์ มากกว่าทำลายล้างและให้พลังเชิงลบ”

แล้วผู้คนทั่วไปคิดอย่างไรต่อผลงานของแบงก์ซี ?

เมื่อเวลาประมาณ 8 โมงเช้าของวันศุกร์ที่ผ่านมา (9 ส.ค.) ถนนบริคเลนค่อนข้างเงียบสงบจากความวุ่นวายของนักท่องเที่ยวที่มักมาเยือนเพื่อรับประทานอาหาร ชมแฟชั่น และสตรีทอาร์ทหรืองานศิลปะตามท้องถนน แต่พบว่ามีผู้คนจำนวนหนึ่งที่กำลังใช้ประโยชน์จากช่วงเวลานี้ซึ่งแทบไม่มีการสัญจรของผู้คนและรถรา เพื่อยืนถ่ายภาพตนเอง (Selfies) คู่กับงานศิลปะของแบงก์ซีกลางถนน

ภาพลิง 3 ตัวบนทางรถไฟมีทำให้นึกถึงลิงฉลาด 3 ตัวในสุภาษิตญี่ปุ่นที่บอกว่า “ไม่เห็นความชั่วร้าย ไม่ได้ยินความชั่วร้าย ไม่พูดถึงความชั่วร้าย” แต่ลิงในงานของแบงก์ซีนั้นไม่ได้ปิดตา ปิดหู ปิดปากของพวกมันเหมือนกับสุภาษิตดังกล่าว

ผู้หญิงกลุ่มหนึ่งตื่นเต้นที่ได้เห็นงานศิลปะชิ้นนี้ ผู้ที่สัญจรผ่านไปมาต่างหยุดและถ่ายรูปคู่กับงานด้วย

พวกเธอบอกกับบีบีซีว่า รักผลงานของแบงก์ซีเพราะความลึกลับเกี่ยวกับตัวตนของเขา (ตัวตนของแบงก์ซีเป็นความลับมาโดยตลอด แม้ว่าตัวศิลปินเองเคยยืนยันในรายการ The Banksy Story ว่าตนเองมีชื่อว่า ร็อบบี้)

“ฉันรักผลงานของเขาเพราะว่ามันเป็นความลับ ทำอย่างลับ ๆ และมันมีความเฉพาะตัวเสมอ ๆ ไม่ใช่ที่เลือกทำอย่างส่งเดช”

“ฉันคิดว่ามันอาจเกี่ยวข้องกับสิ่งที่เกิดขึ้นในประเทศตอนนี้” แซลลี่กล่าว “อาจเป็นแถลงการณ์”

ประมาณ 5 นาทีต่อมา มีชายอีกคนหนึ่งหยุดถ่ายรูปภาพวาดนี้ด้วยกล้องถ่ายรูปสำหรับช่างภาพมืออาชีพ เขาบอกว่ากำลังตระเวนไปทั่วกรุงลอนดอนเพื่อชมงานศิลปะที่ปรากฏตามที่ต่าง ๆ จนถึงตอนนี้

2-3 ชั่วโมงต่อมา ย่านวอลแธมสโตว์เริ่มพลุกพล่านด้วยผู้คนมากขึ้น มันเป็นที่ปรากฏภาพของแบงก์ซีเมื่อวันศุกร์ที่ผ่านมา (10 ส.ค.) ซึ่งเป็นรูปนกกระทุง 2 ตัวกำลังกินปลาอยู่ด้านข้างของร้านขายมันฝรั่งและปลาทอด หรือที่รู้จักกันในชื่อว่า ชิปแอนด์ฟิช (chip and fish) ภาพนี้ไม่ได้ถูกโพสต์บนอินสตาแกรมของศิลปินจนกระทั่งเวลา 13.00 น. แต่ภาพดังกล่าวถูกเผยแพร่ไปทั่วโลกออนไลน์เพราะสงสัยว่าเป็นผลงานของเขา

เมื่อผู้สื่อข่าวของบีบีซีเดินทางมาถึง มีผู้คนกลุ่มเล็ก ๆ รายล้อมอยู่บริเวณนั้น ส่วนใหญ่เป็นนักข่าวโทรทัศน์ พร้อมกับชาวบ้านที่พากันตื่นเต้นว่างานศิลปะชิ้นนี้เป็นของจริงหรือเปล่า

“มันสร้างบุคลิกเฉพาะให้กับย่านนี้ ฉันไม่เคยเห็นผู้คนมายืนรุมล้อมแบบนี้มาก่อน” กล่าวโดย เฮเทอร์ อาลี หนึ่งในผู้คนที่ตั้งคำถามว่าภาพนี้เป็นผลงานของแบงก์ซีจริงหรือไม่

เขาอาศัยอยู่ติดกับร้านขายปลาทอดและบอกว่ากำลังตรวจสอบภาพกล้องวงจรปิดของคืนก่อน เพื่อดูว่าสามารถบันทึกภาพศิลปินผู้ลึกลับคนนี้ได้หรือไม่

หลังจากการเผยแพร่ภาพงานชิ้นแรกที่ริชมอนด์ สื่อต่าง ๆ ได้เผยแพร่ภาพชาย 2 คนบนรถกระเช้าที่มีแท่นกลระบบไฮดรอลิกติดตั้งอยู่ตรงส่วนท้าย โดยเชื่อว่าผู้ที่สวมหน้ากากปิดบังหน้าตาคือแบงก์ซี

มาเซีย แมคไนท์ ซึ่งอาศัยอยู่บนถนนเส้นนี้มานานกว่า 2 ทศวรรษและสามารถเห็นภาพศิลปะได้จากบ้านของเธอ บอกว่า “ฉันเหมือนอยู่บนสวรรค์ มันเป็นสิ่งที่ยอดเยี่ยมสำหรับถนนของฉัน และย่านนี้” เธอบอกด้วยว่า “มันน่าทึ่ง” สำหรับร้านอาหารที่ดำเนินกิจการโดยครอบครัว

“ฉันอยู่ที่นี่มา 20 ปี ดังนั้น ฉันกำลังเห็นการฟื้นฟู [ของวอลแธมสโตว์] เกิดขึ้น”

“มันเป็นเรื่องดีจริง ๆ ที่เรามีงานศิลปะชิ้นนี้ แทนที่จะเป็นตึกสูงหรือแฟลตที่สูงขึ้น” เธอกล่าวเสริม

มาเซียคิดว่างานศิลปะนี้เกิดขึ้นหลังจากเกิดการชุมนุมต่อต้านการเหยียดเชื้อชาติในวอลแธมสโตว์เมื่อวันพุธที่ผ่านมา (7 ส.ค.) ซึ่งผู้คนหลายพันคนร่วมกันชุมนุมบนถนนและพากันร้องเพลง ปรบมือ และกล่าวถ้อยคำแห่งสันติภาพ

“ฉันสงสัย [ว่ามันเกี่ยวข้องกัน] เนื่องจากวอลแธมสโตว์มีการชุมนุมต่อต้านฝ่ายขวาจัดใหญ่ที่สุดอยู่ครั้งหนึ่ง”

แม้หลายคนคิดว่างานครั้งนี้เกี่ยวข้องกับการจลาจลในสหราชอาณาจักรเมื่อเร็ว ๆ นี้ แต่พีคคิดว่าอาจมีข้อความด้านสิ่งแวดล้อมแฝงอยู่ด้วย เนื่องจากตลอดอาชีพการงานของศิลปิน แบงก์ซีได้สร้างผลงานที่เน้นเรื่องสิ่งแวดล้อมมาตลอด เช่นในปี 2002 เขาทำโปสเตอร์ให้กลุ่มกรีนพีซที่มีตัวละครมาจากเรื่อง The Jungle Book หรือเรื่องเมาคลีลูกหมาป่า

ในปี 2003 เขาวาดภาพยมทูตด้านข้างของเรือชื่อว่า “เทคลา (Thekla)” ซึ่งเป็นไนท์คลับชื่อดังของบริสตอล

พีคบอกว่างานศิลปะล่าสุดอาจสื่อความหมายอย่างตรงไปตรงมา ไม่ได้มีทฤษฎีอะไรอยู่เบื้องหลังก็เป็นได้

“มันอาจเป็นเรื่องง่าย ๆ เช่น เขารักการวาดภาพสัตว์และกำลังมีช่วงฤดูร้อนที่สนุกสนานมากในกรุงลอนดอน หรือเพื่อพิสูจน์ว่าเขายังสามารถปรากฏกายและส่งมอบบางอย่างให้โลกพูดถึง ก่อนจะหายตัวไปอีกครั้งในยามค่ำคืนก็เป็นได้”