Эмомалӣ Раҳмон: 28 соли раёсат бар Тоҷикистон
Интихоботи Тоҷикистон бо пирӯзии қотеъи Эмомалӣ Раҳмон ба поён расид ва ӯ имрӯз, шанбе расман савганд ёд кард. Пеш аз интихобот тақрибан ҳамаи хабаргузориҳо ва нозирин пирӯзии чаҳорбораи (ду давраи панҷсола ва ду давраи ҳафтсола) раиси ҷумҳурии Тоҷикистонро қатъӣ ва муҳраз медонистанд, бахусус ки дар саҳнаи интихобот рақибе, ки битавонад ӯро ба чолиш кашад, боқӣ намонда буд.
Кумиссиюни интихоботи Тоҷикистон эълом кард, ки оқои Раҳмон беш аз 84 дарсади орои рехташуда ба сандуқҳоро ба даст овардааст. Бар хилофи мақомоти тоҷик ки ин интихоботро солим, шаффоф ва бар асоси мавозини байналмилалӣ медонанд созмонҳои байналмилалии нозир монанди Созмони амният ва ҳамкории Урупо, ки нозири чандин интихоботи ин кишвар буда, монанди гузашта онро муғойир ва мутафовит бо мавозини байналмилалӣ донистаанд.
Низоми сиёсии имрӯзи Тоҷикистон, ки баъд аз фурӯкаш кардани ҷанги дохилӣ (1992-1997) мехи қудраташро амиқан дар ин кишвар кӯбид, солҳо дар ҷиҳати тасбити пояҳои ҳукумат ва идомаи раёсати ҷумҳурии шахси Раҳмон фаъолият карда буд.
Дар соли 2003 мелодӣ ҳатто қонуни асосии ҷавони кишвар, ки раёсати ҷумҳурии як фардро танҳо ба ду давраи панҷсола маҳдуд мекард, тағйир дода шуд, то Эмомалӣ Раҳмон битавонад барои сеюмин бор дар интихобот ширкат кунад.
Баъд аз пирӯзии ахир оқои Раҳмон, ки суккони интиқоли яке аз кӯчактарин ва фақиртарин ҷумҳуриҳоии Шуравии собиқ аз як ҳукумати сусиёлистии тарроҳишуда дар Маскав ба ҳукумати секулор ва бидуни вобастагиро дар ду даҳаи гузашта ба даст дошта, меравад кишварашро барои ҳафт соли дигар бо намое демукротик дар ҷомеъаи ҷаҳонӣ ва назди ҳамсоягонаш намояндагӣ кунад.
Аммо он чӣ барои ҷомеъаи ҳаштмиллионии Тоҷикистон муҳим менамояд, намои берунии ҳукумат нест, балки рӯйкарди дарунӣ ва шеваҳои сиёсӣ аст, ки ба таври амалӣ дар кишвар эъмол мешавад.
Корномаи 21-солаи ҳукумати имрӯзи Тоҷикистон нишон медиҳад шеваи ҳукумат ба дарун, агар ҳам секулор ва дунявӣ бошад, бо меъёрҳои демукротик ва мардумсолорона мутобиқат надорад, ҳадди ақал он тавр ки созмонҳои байналмилалӣ онро дар солҳои гузашта арзёбӣ кардаанд.
Камбуди сохтори демукротик бо вуҷуди озодӣ ва таъаддуди аҳзоб, фишор бар расонаҳо ва рӯзноманигорон бо вуҷуди таъаддуди расонаҳо, нуқсони риъояти мавозини ҳуқуқи башар, агарчӣ он нисбат ба авоили ҳукумати Раҳмон дар авосити даҳаи навад бисёр беҳбудӣ ёфта, вуҷуди ришва ва "иқтисоди ҳазорфомил" ("хонаводамеҳвар") дар он кишвар аз ҷумлаи интиқодоти созмонҳои байналмилалӣ ва мухолифуни ҳукумат ҳастанд.
Ҳизби наҳзати исломӣ, ки дорои ду намоянда дар маҷлис аст ва бархе рӯҳониюни соҳибнуфуз ба сиёсатҳоии динии давлат интиқод мекунанд, вале давлат мегӯяд, ки ин сиёсатҳо барои пешгирӣ аз исломи ифротӣ аст, ки даҳаҳост дар Осиёи Миёна густариш меёбад.
Бо вуҷуди ин интиқодот ҳукумати Тоҷикистон сохти бузургтарин масҷиди Осиёи Миёна дар Душанберо тарроҳӣ карда то дар канори бузургтарин китобхона ва баландтарин парчами минтақа номи Эмомалӣ Раҳмон, раиси ҷумҳурии Тоҷикистонро дар сарзамини тоҷикон ҷовидона кунад.
Дар канори интиқодот дастовардҳои ҳукумати Эмомалӣ Раҳмон ҳар чӣ набошад ва ба ҳар шевае, ки бошад баъзе ҷанбаҳои мусбати он барои кишвар қобили бозгуӣ аст: Ин ҳукумат агарчӣ бо шеваҳои ғайридемукротик тавонистааст кишварро аз як ҳарҷу марҷи хушунатбори сиёсии қавмгароёна, ки Тоҷикистон дар авосити даҳаи навад башиддат дучори он буд ва ҳудуди сад ҳазор кушта ба ҷой гузошт ба самти кишваре бо як ҳукумати марказии қодир, бо артише мутаъаллиқ ба худ (бо ин вуҷуд як лашкар аз артиш Русия ҳади ақал то соли 2042 дар Тоҷикистон боқӣ хоҳад монд) ва ҷомеъае, ки агарчӣ ҳанӯз бисёр фақир ва дар худ фурӯ рафтааст, вале панҷараҳои зиёде ба ҷаҳони берун дорад, пеш барад. Ин кишвар дар ин солҳо тавонист бо кишварҳои Эрон, Чин ва бархе кишварҳои урупоӣ робита эҷод кунад ва Тоҷикистонро, ки ба сабаби ҷанги дохилӣ дар ҳоли фурӯпошӣ буд то ҳадде аз инзиво берун оварад. Дар 21 соли гузаштаи давраи ҳукумат Эмомалӣ Раҳмон даст ба корҳои созандагӣ ҳам зада: сохти роҳҳо, тунелҳо ва садҳои обӣ, ки бо кумаки Чин, Эрон ва дигар кишварҳо анҷом шуда ва сохтусози хонаҳо ва манотиқи тиҷорӣ ва ҳамчунини равнақи фурӯшгоҳҳо ба замони раиси ҷумҳурии мунтахаб таъаллуқ дорад. Бо ин вуҷуд дар корномаи давлати Тоҷикистон ҳамчунин муҳоҷирати миллиюнии ҷавонон ба хориҷ, бахусус ба Русия ҳам сабт аст, ки наметавонад далеле ҷуз бекории муфрат ва тарси ҷавонон аз ояндае норӯшан дошта бошад. Коргарони муҳоҷири тоҷик дар ин солҳо ба сармояе барои кишвар табдил шудаанд. Гуфта мешавад миқдори пуле, ки онҳо аз хориҷ (бахусус аз Русия) ба кишвар сарозер мекунанд, бештар аз буҷеи давлатӣ аст, ки он худ дар ҳади буҷеи як ширкати бузурги тиҷорӣ дар Омрико ва Урупо аст. Бидуни ин пул бисёре аз хонаводаҳои тоҷик нахоҳанд тавонист аз уҳдаи қиматҳои болои аҷнос бароянд.
Аммо пирӯзии Эмомалӣ Раҳмон, он ҳам бо беш аз 84 дарсади оро дар муқобили мушкилоти иқтисодӣ ва норизоятиҳои сиёсӣ ин саволро матраҳ мекунад, ки чаро ва чӣ гуна оқои Раҳмон ин дарсади болои ороро ба даст оварда? Нигоҳе ба кишварҳои муҷовири Тоҷикистон нишон медиҳад, ки дар ин кишварҳо муделе барои раёсати ҷумҳурӣ ба вуҷуд омада, ки ба назар мерасад бо гузаштаи муштараки онҳо муртабит бошад, бахусус ки бисёре аз ҳокимони Осиёи Миёна реша дар ҳизби кумунисти Иттиҳоди Шуравӣ доранд.
Ҳанӯз бисёре аз шаҳрвандони Шуравии собиқ ва мардуми Тоҷикистон раъй додан ба сабки замони Шуравиро ба ёд доранд, замоне ки раиси ҷумҳурӣ ва намояндагон барои муддатҳои тулонӣ бидуни тағйир дар қудрат мемонданд, агарчӣ сохтори сиёсӣ-иҷтимоъии имрӯзи ин ҷавомеъ бисёр мутафовит аз он давра аст. Раёсати ҷумҳурии 21-солаи Раҳмон, ки ҳоло меравад ҳадди ақал 28-сола шавад дар муқоиса бо равандҳои мушобеҳ дар ҷумҳуриҳои дигари "шӯравитабори" Осиёи Миёна ва баъзе аз кишварҳои Қафқоз ва бо дар назар гирифтани системи ҳукуматии Путин-Медведев дар Маскав нишон аз падидаи мушобеҳе дорад, ки бар бистари сиёсати Шуравии собиқ эҷод шудааст.
Тақрибан ҳамаи ин ҳукуматҳо бо як раиси ҷумҳурӣ барои муддате тулонӣ ҳукумат мекунанд, ки дубора ва дубора интихоб мешавад. Пусти раёсати ҷумҳурӣ гоҳо, албатта бо интихобот, аз падар ба фарзанд мерасад ва ба ҳукумати маврусӣ шабеҳ мешавад. Дар бархе маворид, агар ҳам аз падар ба фарзанд нарасад, ин мақом аз ҳитаи хонавода берун намеравад. Мудели дигари он тарфанде аст, ки Владимир Путин ба кор бурд ва бо як "муҳаллил" тавонист дубора ба кохи Кремлин бозгардад.
Ба назар мерасад шаклгирии ҷомеъаи маданӣ ва як гурӯҳи мухолифи пойдор бо барномаи мушаххаси иқтисодӣ-сиёсӣ яке аз мавонеъи ҷиддӣ бар сари роҳи рушди иқтисодӣ-сиёсии ҷавомеъи Осиё Миёна бошад, ки солҳо баъд аз фурӯпошии Иттиҳоди Шуравӣ саргарми ёфтани ҳувияте нав барои худ буданд, раванде, ки то имрӯз ҳам идома дорад ва байни як ҳувияти динӣ-исломӣ ва як ҳувияти миллӣ-қавмӣ дар навасон аст. Пайдоиш ва қудрат гирифтани тафаккури исломӣ дар кишварҳои Осиёи Миёна ва ҳамчунин дар Тоҷикистон ба назар мерасад дар даруни ҷомеъа ва бахусус дар манотиқи рустоӣ ва ҳошияи шаҳрҳо қавитар аз тафаккури миллӣ бошад, ки дар авохири давраи Шуравӣ, бахусус байни рӯшанфикрон қувват гирифта буд. Тағйири насл аз ҷомеъае, ки тарбиятшудаи ҷомеъаи Шуравӣ буд ва тағйир аз иқтисоде, ки дар Кумитаи марказии як ҳизб барномарезӣ ва иҷро мешуд ба ҷомеъае, ки меравад бо истифода аз равобити иртиботи ҷамъии ҷадид, муҳоҷират ва авомили дигар рӯҳи озодӣ ва демукросиро биомӯзад, чолише хоҳад буд, ки ҷавомеъи Осиёи Миёна дар оянда бо он рӯбарӯ хоҳанд шуд. Бахусус ки дарсади таҳсилкардагон дар ин ҷавомеъ кам набуда ва бо вуҷуди дар ҳамрехтагӣ системҳои омӯзишӣ ҳамчунон ба нисбат хуб аст.
Дар поёни давраи ҷадиди ҳукумати Эмомалӣ Раҳмон дар соли 2020 занон ва мардоне дар интихобот ширкат хоҳанд кард, ки наводаи давраи "таллоии" куммунизм дар даҳаи ҳафтод маҳсуб мешаванд ва ба эҳтимоли зиёд ба тафаккури шеваи ҳукумати такҳизбии Шуравӣ чун афсонае менигаранд. Ҳоло бояд дид бо таваҷҷуҳ ба кӯшишҳоии минтақаӣ барои тағйир Тоҷикистон дар он замон чӣ роҳи сиёсиро барои худ интихоб хоҳад кард ва оё ҳукумати "секулори шӯравитабор" идома хоҳад ёфт?
