Utawala wa Iran bado uko imara, Je unaweza kuhimili kwa muda mrefu?

Mauaji ya kiongozi mkuu wa Iran, Ali Khamenei, wakati wa mashambulizi ya pamoja ya Marekani na Israel, yalisababisha hali tete zaidi nchini Iran tangu 1979.

Operesheni hiyo ililenga maafisa wakuu wa kijeshi na kisiasa ili kudhoofisha muundo wa mamlaka nchini Iran.

Habari za kifo cha Khamenei zilisambaa haraka, zikisababisha sherehe katika miji mikuu ya Iran na miongoni mwa raia waishio mataifa ya nje.

Wengi waliona tukio hili kama fursa ya kihistoria ya mabadiliko ambayo upinzani wa kiraia haukufanikisha.

Rais wa Marekani, Donald Trump, na Waziri Mkuu wa Israel, Benjamin Netanyahu, walihimiza wazi raia wa Iran kutumia fursa hiyo kubadilisha serikali.

Ingawa awamu ya kijeshi ya Operesheni Epic Fury, kama Marekani ilivyoijulisha, ilionekana kuandaliwa kwa karibu na kudhibitiwa zaidi na Marekani, mwitikio wa kisiasa kwa umma wa Iran unabaki kutabirika.

Jumapili asubuhi, televisheni ya serikali ya Iran ilithibitisha rasmi kifo cha Khamenei, kisha ikatangaza haraka kuundwa kwa baraza la muda lenye watu watatu kuchukua madaraka ya utendaji.

Chini ya Katiba ya Iran, Uchaguzi wa kiongozi mkuu mpya uko mikononi mwa baraza la wataalamu, chombo cha maimamu chenye wajumbe 88 waliochaguliwa kwa kura ya maoni ya wote kwa muhula wa miaka nane.

Hata hivyo, mchakato wa uchaguzi una kizuizi kimoja muhimu.

Wagombea wote wa Bunge la wataalamu lazima wachunguzwe na kuidhinishwa na baraza la walezi.

Hili kundi la wajumbe 12 lina uhusiano wa karibu na muundo wa madaraka: wajumbe sita huteuliwa moja kwa moja na kiongozi mkuu, na sita wengine huteuliwa na mahakama na kuidhinishwa na bunge, huku kiongozi wa mahakama pia akiteuliwa na kiongozi mkuu.

Ni wazi Khamenei amekuwa na ushawishi mkubwa juu ya taasisi inayohusika kuchagua mrithi wake.

Serikali ilichukua hatua haraka kuhakikisha uthabiti na kuendelea kwa madaraka.

Kwa kutumia masharti ya kikatiba na kuanzisha mpangilio wa utawala wa muda, mamlaka wanakusudia kuonyesha kwamba mfumo bado uko hai licha ya kupotea kwa kielelezo chake cha juu.

Dhana sasa inageukia katika wagombea wanaoweza kuchukua nafasi ya kiongozi.

Ni nadra kwa Iran kwa wagombea wanaowezekana kutambulishwa hadharani mapema, na mchakato hufanyika nyuma ya milango iliyofungwa.

Hata hivyo, ndani ya bunge la wataalamu, inaonekana kuna kamati ndogo inayowajibika kuchunguza na kuchagua majina, ili kisha kuwasilisha orodha fupi kwa bunge zima mara mchakato rasmi ukiwa umeanza.

Mikutano hufanyika nyuma ya milango iliyofungwa na kura hazionyeshwi hadharani, jambo linalopunguza ukaguzi wa nje.

Katika miaka ya karibuni, imesemekana kwamba mwana wa kiume wa Khamenei, Mojtaba, anaweza kuwa mgombea.

Hata hivyo, baadhi ya makamanda wake wa karibu zaidi ndani ya Jeshi la kiislamu wameripotiwa kuuawa katika mashambulizi ya anga ya hivi karibuni, jambo ambalo linaweza kuwa limebadilisha uwiano wa nguvu ndani.

Mfano wa Juni 1989, wakati Khamenei mwenyewe alikua kiongozi mkuu licha ya kutachukuliwa kama kiongozi anayependekezwa sana, unakumbusha kwamba matokeo yanaweza kutoendana na matarajio.

Mchakato wa kuchagua unaweza kuwa haraka na kukamilika kwa siku chache.

Hata hivyo, upande wa kijeshi, Jamhuri ya kiislamu imepata pigo kubwa.

Kulingana na ripoti, baadhi ya makamandi wakuu waliuawa katika mashambulizi ya awali ya anga.

Wale walionusurika bado wako hatarini kadiri operesheni za anga zinaendelea.

Hata hivyo, Iran imeonyesha uwezo wa kulipiza kisasi.

Katika siku mbili za mwanzo za mashambulizi, vikosi vya Iran vilifanya mashambulizi dhidi ya misingi ya Marekani katika nchi kadhaa za Kiarabu, pamoja na kulenga malengo nchini Israeli.

Kwa mara ya kwanza, imeshambulia maeneo yasiyo ya kijeshi huko Dubai na uwanja wa ndege wa kiraia huko Kuwait, ikipanua kwa kiasi kikubwa wigo wa kijiografia wa mgogoro.

Kuongezeka kwa ghasia hizi kunaonyesha kwamba, licha ya hasara iliyopatikana katika ngazi ya uongozi, Iran bado ina uwezo wa kiutendaji na nia ya kutumia uwezo wake.

Matarajio ya ongezeko la mvutano wa kikanda sasa yanaelemea kwa uzito mkubwa mgogoro huu.

Kwa mtazamo wa viongozi wa Iran, ikiwa mzozo utaenea na makundi yao ya wanamgambo washirika kote Mashariki ya kati yatajiunga kwenye mapigano, Tehran inaweza kupata ushawishi fulani wa kushinikiza kusitishwa kwa mapigano au angalau kuepuka kujisalimisha kabisa kwa masharti yatakayowekwa na Marekani na Israel.

Kwa mtazamo mwingine, shinikizo la kijeshi linaloendelea, likiambatana na maandamano makubwa zaidi, linaweza kuisukuma Jamhuri hiyo ya Kiislamu kuelekea kusambaratika kwa mfumo mzima wa utawala.

Siku zijazo zitadhihirisha iwapo IRGC na vikosi vingine vya vyombo vya dola vinavyosimamia sheria vitaweza kubaki na mshikamano katika hali ya kukosekana kwa kiongozi wao mkuu wa muda mrefu.

Kwa sasa, hali zote bado zinawezekana.

Jamhuri hiyo ya kiislamu inaonekana kupoteza nguvu ikilinganishwa na kabla ya mashambulizi: imepoteza kiongozi wake mkuu, imevuliwa makamanda wake wakuu na iko wazi kwa shinikizo la kijeshi linaloendelea.

Hata hivyo, bado ina miundo ya taasisi, vikosi vya kijeshi na uwezo wa kujibu ambao unafanya mabadiliko ya moja kwa moja ya utawala kuwa magumu.

Kifo cha Ali Khamenei kimeiingiza Iran katika kipindi kisicho thabiti na chenye sintofahamu.

Uelekeo wa matukio utategemea uwezo wa Tehran kudumisha udhibiti wa ndani licha ya mashambulizi ya angani yanayoendelea, ukubwa wa maandamano, na kiwango cha mapigano katika eneo zima.

Mwelekeo wa hali unatarajiwa kuwa wazi zaidi katika siku zijazo, huku pande zote zikijaribu mipaka yao ya kijeshi na azma yao ya kisiasa.