Maxaa ka run ah Fiidiyow laga arkay "miliishiyo macatab-ku-dirir" ah oo gacmo jaraya dalka Itoobiya

"Ka goo, ka goo..." ayuu yiri nin hubaysan markii ay nin gacantiisa ka gooynayeen.

Dhawaan waxaa baraha bulshada lagu faafiyay muuqaal muujinaya nin hubeysan oo muujinaya 'macatab' isla markaana mindi gacanta kaga jaraya nin.

Dhacdadan ayaa la sheegay in ay ka dhacday gobolka Axmaarada. Dadka baraha bulshada ayaa qaarkood waxay soo bandhigayeen inay runtii ahayd dhacdo dhab ah halka kuwa kalena ay sheegayeen in ay sameeyeen garaadka macmalka 'AI'.

BBC-da ayaa baaritaan ku sameysay xaqiiqada muuqaalka.

Muuqaalka, ayaa waxaa ka muuqanaya laba nin oo mintidiin ah iyo nin aan magaciisa la sheegin. Nin hubaysan ayaa ag taagan kaasoo qori ku hubaysan.

Ninka hubaysan ee gacanta ku gooyay mindida ninkan ayaa waxa uu ku labbisan yahay dareeska ciidanka difaaca qaranka iyo calan duug ah oo ah calanka Itoobiya.

Fadlan halkan riix oo ku soo biir janalka WhatsApp ee BBC Somali si aad u hesho wararkii ugu dambeeyey ee caalamka, iyo kuwa gobolka

Maxay dadku ka yiraahdeen muuqaalka?

Ninka hubaysan oo qoorta uu ugu xirnaa calan Cagaar, Jaalle iyo Casaan ah ayaa gacanta la gooyay saaray dhagax. Dabadeed wuxuu dul saaray xashiish, isagoo farriin diray.

"Muqaalkani wuxuu cashar u noqon doonaa qof walba. Fiidiyowgan cod ma leeyahay. Haddii aad tahay Amxaaro oo aad tiraahdo waxaad samaynaysaa fal noocaas ah, tani waa fursadda adiga ku sugaysa, qof walba waa inuu wax ka barto burcaddan," ayuu yiri. Ma uusan sheegin dambiga uu ninkaasi geystay.

Nin kale o taagan luuqda dambe oo looga shakisan yahay in uu muuqaal ka duubay ayaa yiri.

"Haddii uusan cod lahayn, waa caadi ee iska jar," ayuu yiri.

Dabadeed ninkii baa gacantii saaray dhagaxii oo faaskiisii kor u qaaday oo ku jaray. Ninkii gacanta laga gooyay ayaa dhulka jilba joogsaday oo gacanta saaray dhagaxii.

Markii uu faaskii ku dhacay ayuu damcay in uu gacantiisa ka qaado dhagaxii. Ninkii wax goynayey ayaa yiri, keen, keen, halkan ku celi.

Mid kale oo daba taagnaa ayaa yiri, Goo, oo lugtiisa ka ilaali inay go'do, goo goo, xoog yeelo, ayuu yiri.

Markan saddex jeer in ka badan ayuu ku celceliyay. Sidii buu yeelay oo ninkii gacantii waa laga gooyay.

Qofka gacanta laga jaray wuxuu lahaa "hoogayey" isagoo jirdilka ku socdo. Dhiiga ayaa ku daatay dhagxaanta, dhulka iyo dharkiisa googo'naa.

Dhammaadkii muuqaalka ayuu leeyahay, "ku filan, waa sidaan, ka dib ninkii gacanta laga jaray ayaa looga tagay isagoo ay ka soo jeedaan xidido yar, wuxuuna ku kacay jilbaha ka dibna wuu cararay.

Dableyda ayaa tiri, "soo noqo.. halkan ku soo noqo" halka nin kale oo ku xigay kii gacanta ka gooyay uu yiri "ku filan, tag.

Maxay heshay baaritaanka BBC Verify?

BBC Verify ayaa u kuurgashay muuqaalka lagu wadaagay baraha bulshada waxayna xaqiijisay xaqiiqada muuqaalka. Meesha uu falku ka dhacay ayaa lagu magacaabaa Kirree Mariam [Albaabkii Mary]. Waxay ku taal degmada Warra Iluu ee Koonfurta Walloo.

BBC Verify ayaa si fiican u eegtay muuqaalka waxayna xaqiijisay in goobta muuqaalku ay la mid tahay natiijada.

Kirree Mariam ayaa ah magaalo yar, markii la eegay guryaha, Dhirta iyo Cadeymaha ku aadan meelaha la deggan yahay ee dhulkaasi ayaa la xaqiijiyay in falkaan uu ka dhacay halkaasi.

Maleeshiyada ayaa sidoo kale jaray mid kamid ah dhagaha dhibanaha.

Taasi waa sababta ay u badan tahay sababta dhiiggu uga muuqdo dharkiisa ka hor inta aan gacanta laga jarin muuqaalka. Laakiin ma muujinayo fiidiyowga marka laga jarayo.

Muqaalka la wadaagay intii gacanta goynta lagu jiray ayaa la xaqiijiyay in aanu samayn garaad macmal ah (AI) balse uu ahaa fal ka dhacay Kirree Maariyaam oo ka tirsan gobolka Axmaarada. Laakiin taariikhda muuqaalkan lama garanayo.

Muuqaal kale oo muujinaya dhibbanaha oo isbitaal lagu daweynayo ayaa lagu faafiyay baraha bulshada.

Muuqaalka ayaa markii ugu horreysay la soo dhigay baraha bulshada 24-kii Febraayo, 2025, sida ay sheegtay BBC Verify.

Dhibbanaha ayaa sheegay in shalay ay ahayd isla markaana ay u badan tahay in shilku uu dhacay isla bishaas gudaheeda.

Dad aan muuqaalka laga arkin balse codkooda la maqlay ayaa tagay isbitaalka lagu daweynayo, waxayna weydiiyeen waxa ku dhacay.

Dharka dhibbanaha ayaa la mid ah kuwii uu xirnaa markii gacanta laga gooynayey.

Mid ka mid ah dhegihiisa ayaa u muuqda in la gooyay. Gacmihiisu waxa ay ku duuban faashado ay adeegsadaan khubarada takhasuska leh. Isagoo xanuun hayo ayuu ninkan sheegay magacyada maleeshiyaadkii gacanta ka gooyay.

Qof isbitaalka ku jiray ayaa weydiiyey magacyadooda.

"Lamma, Qaaluu, Xaasoo," ayaa laga maqlayay ninkii isagoo ka hadlaya isbitaalka lagu daweynayay.

Waxa uu sheegay in kii gacanta ka gooyay la odhan jiray Qaaluu.

Waa maxay sababta falkan naxdinta leh?

Dhibbanaha ayaa yiri "Waxay ii sheegeen in la soo diray, weligay ma aanan tagin, Robbie ayaa aaday aagga, waxaan ku qaatay Khamiista iyo Jimcaha, sabtidii ugu horeysay waxay iga heleen tuulada.

Qaalu baa gacanta iga gooyay. Bushimihiisa casaan ayey ahaayeen sidii inuu dab gubay.

Waxay iga heleen Kirree Mariam. Waxa aaday Ciidanka Difaaca Qaranka oo aan tababar ku soo qaatay muddo kooban.

Waxaa la ii soo diray inaan nabadda ilaaliyo. Waxay igu yiraahdeen shan maalmood iska joog, dib ayaan kuu soo wici doonnaa," ayuu yiri.

"Waxay sidan igu sameeyeen abbaaraha 4:00 subaxnimo ee shalay," ayuu yiri. Balse ma uusan sheegin goorta ay taariikhdu tahay iyo bisha ay tahay.

Dhibbanaha ayaa sheegay in uu soo qaatay tababar gaaban oo dhanka ammaanka ah, isla markaana uusan maalintaas ku hubeysaneyn wax hub ah.

Waxa uu sheegay in uu deegaanka ku leeyahay qaraabo iyo asxaab.

Tan iyo markii muuqaalkan la sii daayay, waxaa la wadaagay muuqaal kale oo ninka hubeysan uu yiri, "Waxaa nalagu amray inaan qaadno tallaabadan".

Hase ahaatee, Maarso 12, 2025, Xafiiska Isgaarsiinta Degmada Warra Iluu ayaa daabacay in jabhadda Fanno ay aqbaleen baaqii nabadeed ee dowladda oo ay isa soo dhiibeen.

Magacyada dablayda lagu xusay qoraalkan ayaa la mid ah kuwii gacmaha iyo dhegaha ka gooyay dhibanaha.

Maleeshiyada macatab ku dirirka ah ee faashka ku gooyay gacanta ninkan dhallinta yar ayaa kamid ah maleeshiyaadka isa soo dhiibay.

BBC-da ayaa xaqiijisay in wiilka dhalinyarada ah ee isa soo dhiibay iyo kan gacanta ka gooyay ay isku mid ahaayeen.

Xafiiska isgaarsiinta ee degmada Warra Ilu ayaa sheegay in ay dowladda isku soo dhiibeen rag fikir qaldan ka waday dhulka howdka ah oo isku magacaabay unug milateriga ka tirsan oo la yiraahdo "Wasil Senxiq Shaalaqa".

"Kooxdu waxay sheegtay in maleeshiyaad kale oo uu ka mid yahay Taliye Qaaluu Asfaw, Suldaan Siisay iyo taliyihii hawl-galka ay iyaguna isku soo dhiibeen ciidamada dawladda ee isku dhafka ah ee ka hawlgala gobolka.

"Maleeshiyaadku waxay sheegeen inay diyaar u yihiin inay u adeegaan dadka iyagoo fahamsan in halganka kaymaha uusan xallin doonin dhibaatooyinka dadka," ayaa lagu yiri war-saxaafadeedka xafiiska isgaarsiinta degmada.

Waxa uu sheegay in uu dib ugu soo celiyay dowladda hub kale oo ay ka mid yihiin qoryaha fud fudud.

Si kastaba ha ahaatee, isku dayo ay BBC-du ku doonaysay inay ku xaqiijiso in bogga Facebook-ga ay leedahay degmada ayaanay ku guulaysan.

Ma ahan markii ugu horeysay ee kooxaha macatab ku dirirka lagu eedeeyo inay jaraan addimada dadka iyo jirka meydadka.

Falalkan oo kale ayaa waxaa dhowr sano ka hor ka geystay deegaanka Jaartee iyo Amuruu oo ka tirsan gobolka Horroo Guduruu Wallagga mintidiinta Fanno.

Sida lagu faafiyay baraha bulshada, ayaa la arkayay iyagoo dadka qoorta ka jaraya, isla markaana ka soo laadlaadinaya geedo.

Waxay ku andacoonayeen in ay tahay Qoorta WBO ee ka dagaalamaysay degmada.

Weerarkan ayaa si kulul loo cambaareeyay, waxaana dadka deegaanka ay sheegeen in falal argagax leh oo ka dhan ah dadka rayidka ay ka geysanayeen degmooyinka Gidda Ayana, Kiiramuu iyo Haroo ee Bariga Wallagga iyo sidoo kale degmada Abee Dongoroo ee Horroo Guduruu.

Dhawaan ayay ahayd markii ay dad rayid ah ku dileen degmada Noonnoo ee Galbeedka Shawaa. Waxa ay ku xireen guriga, waxa ay dab qabadsiiyeen qoys ku sugnaa xaflad aroos, qaar kalena rasaas ayey ku fureen, sida ay wakhtigaas BBC-da u sheegeen masuuliyiin ka tirsan dawladda.

Ciidamada macatab ku dirirka ayaa ku kala qeybsan Gobolka Axmaarada waxaana adag in la ogaado ama la weydiiyo cidda falkaasi geysatay.

Ma jirto wax jawaab ah oo ay ka soo saareen falkii foosha xumaa ee dhawaan dhacay.