Maxaa dhici kara mar haddii ay istaagtay shaqada hay'adaha dowladda Mareykanka?

Lacagta lagu maalgeliyo dowladda Mareykanka ayaa go'ay kadib markii xisbiga Jamhuuriga ee Madaxweyne Donald Trump uusan heshiis la gaadhin xisbiga mucaaradka ee Dimoqraadiga ah oo ku saabsan sida loo ansixinayo sharciga kharashaadka.

Tani waxay keeni kartaa in qaar ka mid ah balse aan dhammaan ahayn adeegyada dowladda Mareykanka si ku-meel-gaar ah loo joojiyo.

In kasta oo khilaafaadka miisaaniyadda ay caadi ka yihiin siyaasadda Mareykanka, muranka gaar ah ee kharashaadka markan ayaa ah mid aad u kacsan, maaddaama Trump uu sagaalkii bilood ee la soo dhaafay si weyn u yareeyay baaxadda kharashaadka dowladda federaalka.

Maxaa sababaya in shaqada dowladda Maraykanku istaagto?

Qeexid fudud: Waxaa ka dhalanaya awood la'aanta labada xisbi ee Jamhuuriga iyo Dimuqraadiga ah inay isla meel dhigaan oo ansixiyaan sharci maaliyadeed oo lagu sii wado maalgelinta adeegyada dowladda bisha Oktoobar iyo wixii ka dambeeya.

Xisbiga Jamhuuriga ayaa haysta labada aqal ee Congress-ka, laakiin Aqalka Sare oo ah aqalka sare ee sharci-dejinta waxay ka hooseeyaan in ay helaan 60 cod oo looga baahan yahay ansixinta sharciyada kharashaadka.

Sidaas darteed, Dimoqraadiyiintu waxay halkan ku leeyihiin saameyn. Waxay diideen inay taageeraan sharci ay Jamhuurigadu soo bandhigeen, kaas oo ay sheegayaan inuu ka dhigayo daryeelka caafimaadka mid qaali ku noqda dadka Mareykanka ah. Mucaaradkani wuxuu salka ku hayaa in la horumariyo yoolalka siyaasadeed ee Dimoqraadiyiinta ee dhinaca daryeelka caafimaadka.

Waxay codsanayaan in la kordhiyo dhiirrigelinta canshuur dhaafka ee dadka Mareykanka ah ka dhigta caymiska caafimaadka mid jaban kuwaas oo qorshuhu yahay inay dhacaan iyo in la laalo go'aannada Trump uu ku jaray barnaamijka Medicaid. Waxay sidoo kale ka soo horjeedaan jarista miisaaniyadda xarumaha xakameynta cudurrada (CDC) iyo hay'adaha cilmi-baadhista caafimaadka ee Qaranka (NIH).

Sharcigii ku-meel-gaadhka ahaa ayaa horay looga ansixiyay Aqalka Wakiillada, oo ah aqalka hoose, balse wali lama ansixin Aqalka Sare.

Goorma ayay dhacday inay shaqada joojiso dowladda?

Lama gaarin heshiis, markii ay saacadda Mareykanka ahayd 00:01 subaxnimo Arbacada (ama 05:01 subaxnimo waqtiga UK), Mareykanka ayaa hadda wuxuu geli doonaa xidhitaankii ugu horreeyay ee adeegyada dowladda muddo ku dhow toddobo sano.

Markii ugu dambeysay ee dowladda la xidhay waxay ahayd dhammaadkii 2018, intii lagu jiray xilligii ugu horreeyay ee Madaxweyne Trump. Labada dhinac waxay hadda samaynayaan dadaalladii ugu dambeeyay si loo baajiyo in xaaladdu soo noqoto.

Trump, oo markii ugu horreysay tan iyo markuu dib ugu soo noqday Aqalka Cad la kulmi doona afarta hoggaamiye ee ugu sarreeya ee Congress-ka oo ay ku jiraan madaxda sare ee Dimoqraadiga iyo Jamhuuriga ee Aqalka Wakiillada iyo Aqalka Sare ayaa hoos u dhigay rejada laga qabo in la gaadho heshiis.

Trump wuxuu u sheegay CBS News, oo bahwadaag la'ah BBC:

"Runtii ma garanayo sida aan arrintan u xallin doonno."

Immisa ayey suuragal u tahay in dowladda Mareykanku xidhanto?

Marka la eego xaaladda hadda jirta, waxay aad u muuqataa in halista xidhitaanka dowladda ay sarreyso.

Dhinaca Jamhuuriga, saraakiisha maamulka Trump ilaa hadda ma muujin diyaar u ahaansho inay sameeyaan wax tanaasul ah oo dhab ah.

Waxay u muuqdaan kuwo aaminsan in Dimoqraadiyiintu maadaama ay yihiin kuwa dalbanaya wax beddelkeed ah si dowladda usii shaqayso ay noqon doonaan kuwa eedda dadweynuhu dusha ka saaro, sida dhacday xidhitaanno hore.

Dhinaca kale, Dimoqraadiyiintu waxay aaminsan yihiin in dadaalkooda lagu ilaalinayo deeqaha caymiska caafimaadka uu yahay arrin ay dadweynuhu taageerayaan.

Intaa waxaa dheer, hoggaamiyeyaasha Dimoqraadiga ayaa wajahaya cadaadis ka imaanaya taageerayaasha garabka bidix, kuwaas oo ku eedeeyay inay is dhiibeen intii lagu jiray khilaafkii miisaaniyadda bishii Maarso ee hore. Taas darteed, Dimoqraadiyiinta badan ayaa doonaya inay markan dagaal weyn galaan – maadaama arrinta maalgelinta dowladda ay tahay meelaha yar ee ay saameyn ku leeyihiin.

Maxay markan khatarta uga duwan tahay tii hore?

Waxa ka duwan is-mariwaaga markan waa mowqifka Aqalka Cad.

Xilliyadii hore, xidhitaannada dheer ee dowladda waxaa loo arkayay kuwo khatar siyaasadeed ah, maadaama ay saameyn xun ku yeeshaan nolol maalmeedka dadweynaha iyo sumcadda xildhibaannada iyo Madaxweynaha.

Laakiin markan, maamulka Trump wuxuu u muuqdaa mid si buuxda ugu faraxsan inuu xiro qaybo badan oo ka mid ah dowladda Mareykanka muddo dheer. Xitaa waxaa laga digay in maamulka uu u isticmaali doono xidhitaanka si uu u aqoonsado shaqaalaha "aan muhiimka ahayn" ee la fasixi karo si rasmi ah.

Sidoo kale, xidhitaannadii hore kadib, howlaha dowladda badankood waxay ku soo laaban jireen sidii hore shaqaalihii iyo miisaaniyaddii oo dib loo soo celin jiray.

Laakiin sagaalkii bilood ee la soo dhaafay, maamulka Trump wuxuu si weyn u jaray kharashaadka, wuxuuna shaqada ka eryay shaqaale badan, isagoo tijaabinaya xadka awoodda madaxweynaha. Xidhitaanku wuxuu siin karaa fursad ay ku sii dardar geliyaan dhimistaas ballaadhan.

Maxaa saameyn ah oo ka dhalan kara?

Waxaa xusid mudan dhammaan dowladda ma wada xidhmayso.

Adeegyada sida ilaalinta xuduudaha, daryeelka caafimaadka ee gudaha isbitaallada, booliska, iyo maamulista duulimaadyada cirka (air traffic control) waxay sii shaqayn doonaan inta lagu jiro xidhitaanka.

Inkastoo jeegagga caymiska bulshada (Social Security) iyo Medicare la diri doono, hubinta faa'iidooyinka iyo bixinta kaararka waxay istaagi karaan.

Caadi ahaan, marka dowladda la xiro, shaqaalaha muhiimka ah way sii shaqeeyaan – qaar ka mid ah iyagoo mushaar la'aan ah intii xidhitaanku socdo – halka kuwa aan muhiimka ahayn si ku-meelgaar ah fasax aan mushaar lahayn loo diro. Xilliyadii hore, shaqaalahan dib ayaa mushaarkooda loo siiyay markii la furay.

Taasi waxay ka dhigan tahay in adeegyada sida barnaamijka caawinta cunnada, dugsiyada hore ee lagu taageero kharashaad dowladda dhexe, deeqaha ardayda, kormeerka cunnada, iyo howlaha jardiinooyinka qaranka ay noqon karaan kuwo la joojiyo ama la yareeyo.

Waxaa kale oo dhici kara dib u dhac safarro ah haddii xidhitaanku dheeraado oo shaqaalihii aan mushaarka helin ay joojiyaan imaanshaha, sidoo kale dhaqaalaha Mareykanka ayuu saameyn kara xidhitaan dheer.

Imisa jeer ayaa dowladda Mareykanka la xiray?

Waxaa si joogto ah u dhacay 50-kii sano ee la soo dhaafay.

Waxaa jiray 3 xidhitaan intii uu Trump xilka hayay, midkoodna wuxuu noqday kii ugu dheeraa taariikhda oo socday 36 maalmood, wuxuuna dhammaaday Janaayo 2019. Xidhitaankii wuxuu ka dhashay muran ku saabsanaa maalgelinta darbiga xuduudda Mexico.

Xarunta Miisaaniyadda Congress-ka (CBO) waxay qiyaastay in xidhitaankaas uu hoos u dhigay wax-soo-saarka dhaqaalaha ku dhawaad $11 bilyan, oo $3 bilyan ka mid ah aan dib loo soo kabin.

Madaxweyne Jamhuuri ah Ronald Reagan wuxuu xilligii uu xilka hayay (1980-meeyadii) wajahday 8 xidhitaan inkastoo dhammaantood ay ahaayeen kuwo kooban oo aan dheerayn.

Xiritaanka miisaaniyadaha ayaa ku dhawaad gaar u ah siyaasadda Mareykanka.

Sida uu dhigayo nidaamka Maraykanka, waaxyaha kala duwan ee dawladdu waa inay heshiis ka gaadhaan qorshayaasha kharash-bixinta ka hor intaanay sharci noqon.

Wadamada intooda badan, codadka miisaaniyadu waxay noqdaan codka kalsoonida dawladda lafteeda. Laakiin sababtoo ah Maraykanku wuxuu leeyahay laamo dawladeed siman oo inta badan qaybsan, taasi maahan.