"Saacadda qiyaamaha": Ma dhamaadkii dunida ayaa lagu dhawaaday?

Janaayo 27, 2026, Alexandra Bell, oo ah madaxweynaha iyo agaasimaha guud ee Bulletin of the Atomic Scientists, ayaa ku dhawaaqay in saacada qiyaamaha (Doomsday) loo raray saqda dhexe oo dhiman 85 ilbiriqsi.

Warsidaha wuxuu soo saaray digniintiisii ugu xoogganayd weli. Saacadda Doomsday oo loo arko calaamad cabbiraysa sida ugu dhow ee bini'aadanku ugu soo dhawaaday inay is burburiyaan tan iyo bilowgii xilligii Nukliyeerka - ayaa loo raray saqda dhexe oo dhiman 85 ilbiriqsi, waana meesha ugudhow taariikhda siddeed iyo toban sano.

Tani looguma dhawaaqin sidii riwaayad oo kaleama war caadi ah oo keliya, laakiin sida ay u weyn tahay iyo digniinta ay bixinayso ayaa keenay in lagu degdego. Saynisyahano,siyaasad qaabeeyeyaal iyo saynisyahanno ku guulaystay abaalmarinta Nobel ayaa wakhtiga cayimay, waxayna si deggan uga hadleen khatarta sii kordhaysa ee caalamiga ah, wada shaqaynta sii xumaanaysa, iyo guul-darrooyinka hoggaamineed ee bini'aadamka oo si wadajir ah qarka ugu saaran masiibo. Waxay xusuusiyeen caalamka in saqda dhexe aysan ahayn qaddar lama huraan ah balse ay tahay digniin ay tahay in la fiirsado oo la fahmo.

Si loo fahmo sababta ay saacada Qiyaamaha u dhaqaaqday 2026, iyo waxa dhaqdhaqaaqani dhab ahaantii astaan u yahay, waa in aan eegnaa wax dhaafsiisan tirada ilbiriqsiyada ee lagu sheegay hordhaca. Saacadda qiyaamaha maaha saadaasha dhammaadka adduunka, mana aha tirinta dhabta ah ee naga xiga qiyaamaha. Waa sheeko ka soo bilaabatay dagaalkii labaad ee aduunka, ka soo baxday dagaalkii qaboobaa iyo isbeddelka cimilada, oo hadda soo food saartay mustaqbal ay qaabeeyeen sirdoonka macmalka, iyo jilicsanaanta daciifnimada kalsoonida caalamka.

Sidee bay sheekadan ku bilaabatay

fikradda taariikhiga ah ee Saacadda Doomsday, sida laga soo xigtay taariikhyahanada, waxay ka timid fikradda ah in haddii wax kasta oo ka dhacay koonka lagu cadaadiyo oo la isugu geeyo hal sano, noloshu waxay soo muuqan doontaa horraantii Maarso, noolaha unugyada badan ee November, dinosaurs dabayaaqadii Disembar, bini'aadamkuna ma soo muuqan doono ilaa 11:30 pm Habeenka Sannadka Cusub.

Haddii aan is barbar dhigno taariikhdan dheer iyo da'da aadanaha, waxaynu ogaan doonnaa inta uu mustaqbalkayagu gaaban yahay. Tani waxay keentay koox saynisyahano ah oo ku nool Maraykanka inay rumaystaan in laga yaabo inaynu haysanno dhawr daqiiqadood oo sarbeeb ah ilaa saqda dhexe, "Maalinta qiyaame" iyo dhammaadka adduunka.

Saacaddu ma saadaaliso dhammaadka adduunka, mana cabbirto waqtiga ka haray. Hase yeeshe, waxay calaamad u tahay sida ay aadamigu ugu dhow yihiin masiibo caalami ah oo ku salaysan falalkooda.

Kala soocidaani waa muhiim. Sida cilmi-baaraha SJ Byrd uu sharaxay, fikradda saacadda waxaa sida ugu wanaagsan loo fahmay cabbirka jawaabta bini'aadamka ee khatarta, ma aha xajmiga khatarta lafteeda.

Saacadda qiyaamaha waxay ku dhalatay naxdin. Sannadkii 1939-kii, Albert Einstein iyo Leo Szilard waxay uga digeen madaxweynihii Maraykanka ee xilligaas George W. Bush in nukliyeerka uu horseedi karo awood hub aan hore loo arag. Lix sano ka dib, bambooyinka atomiga waxay burburiyeen Hiroshima iyo Nagasaki. Sida xawliga ah ee daahfurka cilmigu isugu beddelay hub wax ka beddelaya wejigii ilbaxnimada ayaa lala yaabay xataa kuwii gacanta ka geystay abuurista.

Saynisyahano badan ayaa ku lug lahaa Mashruuca. Qaar baa ka baqay in tijaabinta nukliyeerka uu xiisad kicin doono. Kuwo kale waxay aad uga walaacsanaayeen in hubka nukliyeerka uu dhaliyo tartan hub ah oo awood u leh inuu burburiyo ilbaxnimada.

Sannadkii 1945-kii, saynisyahannadani waxay aasaaseen Bulletin of the Atomic Scientists. Ujeeddadoodu ma ahayn sir ama awood, balse waxay ahayd wacyiga dadweynaha. Waxa ay aaminsanaayeen in la socodsiinta bini'aadmiga waxa dhacaya iyo waxa dhici kara ay muhiim u tahay in la xakameeyo taxadar la'aanta siyaasiyiinta.

Laba sano ka dib, farshaxanka Martel Langsdorf ayaa naqshadeeyay bogga hore ee warsidaha. Waxay ahayd saacad tilmaamaysa ku dhawaad saqdii dhexe, sawirkuna wuxuu ka koobnaa degdegta iyo awoodda saamaynta. Waqtigu wuu dhamaan karaa, laakiin gacmaha sidoo kale dib ayaa loo celin karaa. Sidaas daraaddeed, saacaddii qiyaamaha ayaa dhalatay.

Sidee saacadda loo akhriyaa?

Saacadu markii hore waxa ay ahayd saqda dhexe oo todoba daqiiqo dhiman. Dhaqdhaqaaqii ugu horreeyay oo ah mid firfircoon wuxuu dhacay 1949-kii, markii Midowgii Soofiyeeti uu tijaabiyay bamkiisii ugu horreeyay ee Atomikada, taasoo keentay in warbixintu ay gacmaha u rarto saqda dhexe oo seddex daqiiqo dhiman. Tan iyo markaas, saacaddu waxay noqotay calaamad taagan waxayna noqotay mid shaqadeedu ku salaysan tahay arrimaha adduunka.

Waxaa muhiim ah in la ogaado in saacaddu aysan ka jawaabin dhibaato kasta. Qalalaasihii Gantaalada Kuuba ee 1962-kii, oo la oran karo wuxuu qarka u fuulay dagaal Nukliyeer ah, saacadda ma dhaqaaqin. Waa maxay sababtu? Sababtoo ah saacaddu waxay cabbirtaa qaab-dhismeedka iyo nidaamyada, ee maaha bilaha khatarta ah ee degdegga ah.

Taas bedelkeeda, Heshiiskii Mamnuucidda Tijaabada Nukliyeerka ee Qaybta 1963 ayaa saacadda dib u dhigay shan daqiiqo. Xakamaynta hubka, xakamaynta hay'adaha, iyo heshiisyada la diiwaangeliyay ayaa aad uga muhiimsan cinwaannada dareenka leh.