Sida ay u dhacday fatwadii la soo saaray lix iyo soddon sano kahor maalintii jacaylka ee illaa hadda halista ku ah qoraaga caanka ah

Waxay u badan tahay inaan ahaa qofkii ugu horeeyay ee u sheegay Salman Rushdi, qoraaga reer Ingiriiska, fatwada lagu baneeyay dilkiisa ee Tehran laga soo saaray. Waxaan warka u dhexmariyay wakiilkiisa qoraalada, oo aan London wada joognay. Tani waxay dhacday sanadkii 1989, maalinta jacaylka – maalinta mucaashaqiinta.

Markaas waxaan ka shaqeynayay BBC Radio Farsi anigoo ah soo saare. Xafiiskayagu wuxuu ku yaallay "Bush House" oo ku yaal bartamaha London, waxaana ka mid ah hawlaha maalinlaha ah ee aan qaban jiray inay ahayd inaan dhageysto wararka 2-da duhurnimo ee Radio Iran.

Maalintaas, waxaan ka fikirayay in dhibaatadayda ugu weyn ay ahayd inaanan u dalban ubaxyo saaxiibteyda Maalinta Jacaylka, waxayna ahayd markaas 10:30 AM oo London ah, markaas oo ay ahayd wakhti aad u dambeeya. Laakiin si lama filaan ah, codka adag ee warbixiyaha ayaa xanibay fikirkeyga.

Warbixiyaha ayaa ku dhawaaqay cod cabsi leh faatwada Ayatollah Khomeini taas oo ku bilaabatay "Innalillaahi wa innaa Ilayhi Rajicuun", taas lagu sheegay in qoraaga iyo daabacayaasha buugga The Satanic Verses loo qorsheeyay dil.

Fatwada waxaa lagu yiri, "Waxaan ka codsanayaa Muslimiinta xurmada leh inay si degdeg ah u dilaan (qoraaga iyo daabacayaasha) meel kasta oo ay ku jiraan, si mustaqbalka aysan cidina u dareemin inay carqalad ku tahay xurmada Muslimiinta..."

Iyadoo loo marayo fatwadan, Ayatollah Khomeini wuxuu xukun dil ah ku riday qoraa iyo daabacaha buugga oo ku sugan waddan ka fog xuduudaha Iiraan, kuwaas oo in ka badan kun oo kiiloomitir u jirta Iiraan.

Si degdeg ah ayaan ugu wargeliyay qaybta wararka ee BBC World Service, waxaana isla markiiba qaatay taleefanka si aan ula hadlo wakiilka Salman Rushdi.

Waxaan doonayay inaan raadiyo qoraaga "The Satanic Verses" oo aan weydiiyo waxa uu kaga falcelin doono wararkan, kuwaas oo si lama filaan ah noloshiisa u bedelay.

Illaa waqtigaas, buugga waxaa la daabacay bilo ka hor, waxaana intaas ka dib dalka Hindiya, Pakistan iyo magaalooyin ka tirsan Ingiriiska ka dhaceen mudaharaadyo. Muslimiinta badan ayaa buugga u arkey in uu yahay mid xadgudub ku ah diinta iyo muqaddasaadka Islaamka.

Laakiin ilaa maalinta fatwada la soo saaray, Iiraan kama jirin wax mudaharaad ah ama mucaaradad ah oo ka dhashay buuggaas.

Dowladda Iiraan horay ayaa u xukuntay dilka kumanaan qof oo ay ku jiraan qoraayo iyo indheergarad, kuwaas oo ka soo horjeeday dhaq-dhaqaaqyada kacaanka. Laakiin tani waxay ahayd markii ugu horreysay ee ay Ayatollah Khomeini si shaqsi ah uu u xukumay qof qoraa ah, isla markaana qofkaasi uu ku sugnaa meel ka baxsan xuduudaha Iiraan.

Salmān Rushdi iima soo wicin marnaba si uu uga jawaabo fatwadaas. Markii uu maqlay amarka, si degdeg ah ayuu u dhuuntay, wuxuuna kadib qoray buug ku saabsan noloshiisa qarsoodiga ah.

Mid ka mid ah turjumayaasha buuggaas ee Jaapaan, Hitoshi Igarashi, ayaa lagu dilay weerar mindi oo lagu qaaday 1991kii. Turjumaha Talyaaniga ee buuggaas, Ettore Capriolo, ayaa sidoo kale weerar mindi ah lagu qaaday isla sannadkaas, isagoo si xun loogu dhaawacay, laakiin wuu badbaaday.

Sanadihii ka dambeeyay soo saarista fatwada, diblomaasiyiinta Iiraaniyiinta ah ayaa isku dayay inay yareeyaan muhiimadda amarka, iyagoo sheegaya inaysan amarkan ku waajibin cidna dilka Salman Rushdi, laakiin dhinaca kale, ma jirin hoggaamiye diimeed sare oo Iiraan ah oo ka hor yimid amarka.

Hoggaamiyaha sare ee Iiraan ee hadda, Ayatollah Ali Khamenei, ayaa markaas sheegay in Ayatollah Khomeini uu soo saaray fallaadhahaas, kuwaas oo mar ay ahaataba ku dhici doona bartilmaameedkooda.

Dacwadda weerarkii ugu dambeeyay ee lagu qaaday Salman Rushdi waxay ka socotaa New York, waxaana ilaa hadda la sameeyay laba dhegeysi. Eedaysanaha Hadi Matar ayaa weerar mindi ku qaaday Salman Rushdi sannadkii 2022.

Weerarkaas wuxuu ahaa tusaale cusub oo ah fallaadhii uu Ayatollah Khomeini ganay maalintii jacaylka ee 1989.

Xaaladda dhegeysiga kiiska: "Waxaan dareemay sidii inaan ku jiro haro dhiig ah"

Sanadkii 2022, dacwadda weerarkii lagu qaaday Salman Rushdi waxay ka socotaa New York, waxaana shalay la sameeyay dhegeysi cusub. Intii lagu guda jiray dhegeysiga, Salman Rushdi ayaa maxkamadda u sheegay in laba sano ka hor markii lagu qaaday weerar mindida, uu dareemay inuu dhimanayo.

Weerarkaas cusub ee lagu qaaday Salman Rushdi wuxuu dhacay Agoosto 2022, markii uu joogay machad waxbarasho ku yaal gobolka New York ee Maraykanka, halkaas oo uu diyaarinayay khudbad uu siin lahaa dadweynaha. Weerarkaas, waxuu gacanta midig ee Salman Rushdi ka dhigay mid aan nuuxsan, kelidiisa ayaa dhaawacantahay, wuxuuna lumiyay aragga indhaha mid kamid ah.

Eedeysane Hadi Matar ayaa iska fogeeyay dhammaan eedeymaha loo soo jeediyay.

Dacwadda hadda socota waxay ka socotaa maxkamad ku taalla New York, waxaana maxkamaddan ay ku dhowdahay meesha lagu weeraray Salman Rushdi.

Isniintii toddobaadkan, waaxda dacwad oogista ayaa Salman Rushdi ku casuuntay inuu noqdo markhaati ugu horreeya, waxaana laga codsaday inuu xasuusto waxii dhacdada ka horeeyay iyo sidoo kale dhacdada kadib.

Qoraaga 77-jirka ah ayaa qareenka u sheegay in maalinta weerarka, uu u yimid inuu khudbad ka jeediyo machadka Chautauqua Institution, isagoo ku sugnaa masraxa.

Wuxuu sheegay in markii la baray ka qayb galayaasha uu isla markaas arkay qof ku soo socda dhinaciisa midig.

Wuxuu sheegay in qofka weeraray uu watay dhar madow oo dhameystiran, oo uu wejigiisa ku xiran yahay maaskaro. Wuxuu sheegay in markii uu indhaha weeraryahanka fiiriyay uu yaabay, isaga oo tilmaamay in indhihiisa ay ka muuqdeen cadho qotodheer.

Salmaan Rushdi wuxuu sheegay in weerarkii ugu horreeyay uu ku dareemay dhabankiisa midig iyo qoorta dhinaca midig, wuxuuna tilmaamay in markii ugu hore uu malaynaayay la feedhay uun laakiin markii uu arkay dhiig ku daatay dharkiisa, wuxuu ogaaday inuu dhaawacmay.

"Waqtigaas, wuxuu si joogto ah iila dhacaayay, (mindida) ayuu iiga dhex galiyay, oo uu igu dhufanayay," ayuu yiri. "Waxaas oo dhan waxaa dhaceen daqiiqado yar gudaheed."

Qoraaga reer Ingiriiska ayaa maxkamadda u sheegay in dhammaan guud ahaan 15 jeer oo mindi ah lagu dhuftay, kuwaas oo dhaawacay indhihiisa, sanka, qoorta, laabta, jirkiisa sare, iyo bowdada.

Wuxuu sheegay in dhaawaca indhihiisa uu ahaa midka ugu xanuunka badan.

Goordhow, wuxuu ka qaaday muraayadiisa, isagoo isticmaalaya muraayadda midabka leh si uu dadweynaha uga muujiyo dhaawaca indhihiisa.

Wuxuu yiri, "Sida aad arki kartaan, waxa keliya ee halkan ku haray ayaa ah." Wuxuu sheegay in indhihiisa dhaawacan aysan waxba u arkin.

Markii Salman Rushdi uu xogtiisa u qorayay maxkamadda, eedeysane Hadi Matar ayaa madaxiisa hoos u eegay inta badan waqtigaas, labada qof ayaan marnaba is eegin.

Markii Salman Rushdi uu ka waramayay faahfaahinta weerarkii lagu qaaday, xaaskiisa, Roti, ayaa laga arkay safka labaad iyadoo ilmeynaysa.

Salman Rushdi wuxuu caan noqday sanadkii 1981 markii uu daabacay buuggiisa Midnight's Children. Buuggani wuxuu ku iibiyay in ka badan toban milyan oo daabacaad ah gudaha Britain.

Si kastaba ha ahaatee, kadib daabacaadda buuggiisa afraad ee The Satanic Verses, Salman Rushdi wuxuu si weyn uga walwalsanaa amnigiisa.

Buuggan wuxuu si adag uga hadlay diinta Islaamka, waxaana faahfaahinta ku jirta loo arkay inay caay iyo aflagaado ku tahay, taasoo keentay in dalal badan oo Muslim ah, oo ay ku jirto Pakistan, ay mamnuucaan buugga.

Hoggaamiyihii Iiraan ee waqtigaas, Ayatollah Ruhollah Khomeini, ayaa soo saaray fatwo dil ah oo ku saabsan Salman Rushdi, isla markaana ku bixiyay 3 milyan oo doolar abaalmarin madaxiisa ah. Fatwadan waligeed dib looma baabi'in. Buuggan muranka dhaliyay ee Salman Rushdi ayaana sababay kacdoonno ka dhex dhacay adduunka Muslimka ah.

Natiijada ka dhalatay taas, Salman Rushdi wuxuu ku qasbanaaday inuu isqariyo muddo ku dhow tobanaan sano, isagoo ku sugan ilaalin hubeysan sababo la xidhiidha khataraha noloshiisa.

Maxkamadda ayuu u sheegay in isla markiiba kadib weerarka, "aan si cad u dareemay sidii inaan dhimanayay."

Isagoo xusuusanaya daqiiqadihii, wuxuu sheegay inuu u muuqday sidii inuu ku jiro "haro dhiig ah."

Wuxuu sheegay in dadka ku ag dhowaa ay xakameeyeen weeraryahanka. "Kaliya taas awgeed ayaan ku badbaaday" ayuu yidhi.

Maxkamadda ayuu sheegay inuu kadib weerarka lagu qaaday diyaarad ambalaas kadibna la geeyay xarun tiiraanyotir iyo daaweyn ah halkaasoo uu 17 maalmood ku qaatay.

Eedeysane Hadi Matar ayaa meesha laga soo qabtay.

Dhegeysiga intii uu socday, qareenka eedeysane Matar, Lin Shafer, ayaa su'aalo ka weydiiyay Salman Rushdi isagoo ka hadlay weerarka, isagoo weydiiyay in la aamini karo xusuustiisa maadaama uu weerarku ahaa mid daran.

Salman Rushdi ayaa sheegay in shilalka noocaas ah ay saameyn ku yeelan karaan xusuusta dadka, laakiin wuxuu aaminsan yahay inay gaadheen 15 dhaawac.

Wuxuu sheegay in aysan jirin cid u sheegtay taas, maadaama uu si toos ah u arkay dhaawacyadiisa.

Markii la weydiiyay haddii uu horay ula kulmay eedeysane Matar, Salman Rushdi ayaa sheegay inuusan horay ula kulmin. Wuxuu intaa ku daray in weeraryahanku aanu waxba u sheegin.

Maalmaha soo socda, markhaatiyo dheeraad ah ayaa maxkamadda soo istaagi doona, oo ay ku jiraan saraakiil ka tirsan hay'adaha fulinta sharciga ee goobta gaarey, iyo dhakhaatiirkii daweeyay Salman Rushdi.