چطور یکی از غنی‌ترین تمدن‌های جهان به نابودی کشیده شد

رود دجله که در بغداد می‌پیچد، اسرار زیادی در خود نهفته دارد. هیچ‌کس نمی‌داند چند جسد در آن انداخته شده است. بیست سال پس از تهاجم به رهبری ایالات متحده، هنوز نمی‌توان پذیرفت که چگونه یکی از غنی‌ترین تمدن‌های جهان، بابِل باستان، چنین فاجعه‌بار به نابودی کشیده شد.

امروز، به رغم حدی ثبات، عراق همچنان با کشتارهای فرقه‌ای، خودروهای بمب‌گذاری شده و ظهور شبه‌نظامیان افراطی سنی و شیعه مسلمان همراه است. برخی از ریشه‌های این وضعیت در اوایل دهه ۲۰۰۰ و دوران قدرت بی‌رقیب آمریکا نهفته است.

تصمیم به حمله

ایالات متحده با حملات ۱۱ سپتامبر در خاک خود هدف گروه شبه‌نظامی القاعده قرار گرفت. واشنگتن ائتلافی را برای حمله به افغانستان، پایگاه القاعده، در سال ۲۰۰۱ سازمان داد.

«موفقیت» در افغانستان به زودی باعث شد که توجه ایالات متحده به عراق معطوف شود. مسعود بارزانی، رئیس سابق اقلیم کردستان عراق، می‌گوید که او و یک سیاستمدار کرد رقیب، در آوریل ۲۰۰۲ دعوت‌نامه‌ای برای دیداری مخفیانه از واشنگتن دریافت کردند.

او می‌گوید: «تصمیم برای سرنگونی رژیم صدام گرفته شده بود، چه موافق بودیم و چه نبودیم، چه می‌خواستیم مشارکت کنیم و چه نمی‌خواستیم.»

بارزانی پیشنهاد کرد که واشنگتن کنفرانسی ترتیب دهد و طیف وسیع‌تری از رهبران مخالف عراق را دعوت کند، یک «دولت در انتظار» بالقوه که آماده است پس از برکناری صدام حسین وارد عمل شود. این کنفرانس در دسامبر ۲۰۰۲ در لندن برگزار شد و درباره شکل یک عراق فدرال و دموکراتیک توافق شد.

اما بارزانی می‌گوید که زنگ‌های خطر به صدا درآمده بودند و او شاهد چیزی بود که به عنوان «میل برای انتقام» توصیف می‌کرد که برخی از احزاب شیعه ابراز می‌کردند. در زمان صدام حسین، جمعیت مسلمان شیعه که در عراق در اکثریت هستند با خشونت سرکوب شده بودند.

سپس ایالات متحده و بریتانیا بر اساس وجود «سلاح‌های کشتار جمعی» در عراق که هرگز پیدا نشدند، جنگ را مطرح کردند. عملیات نظامی در ۱۹ مارس ۲۰۰۳ با بمباران هوایی شدید بغداد آغاز شد.

سقوط صدام

سه هفته بعد، در ۹ آوریل، صدام حسین آخرین بازدید خود را از محله سنی‌نشین ادهمیه در بغداد انجام داد. نیروهای آمریکایی پیشتر وارد شهر شده بودند و تنها چند ساعت مانده بود تا مجسمه او را سرنگون کنند.

دیار العمری روزنامه‌نگار عراقی در آن زمان در بغداد بود. او می‌گوید عراقی‌هایی که در میدان جمع شده بودند در ابتدا نتوانستند مجسمه را پایین بکشند. این امر باعث شد تا نیروهای آمریکایی از خودروی زرهی استفاده کنند.

اما پایه مجسمه و پاهای صدام حسین که در زمین فرو رفته بود در جای خود باقی ماند. این ماجرا شمه‌ای بود از اتفاقاتی بود که قرار بود در آینده بیفتد - رژیم بعثی صدام حسین ریشه‌های عمیقی در جامعه عراق داشت که طی دهه‌ها ساخته شده بود.

پس از سقوط بغداد، رئیس‌جمهور عراق و خانواده‌اش عازم استان انبار شدند. علی حاتم سلیمان، رهبر سنی عراق، اقدام صدام حسین را موجه می‌‌داند.

«انبار سنگر سنی‌ها و پایگاه استوار قبایل عرب در عراق است و به همین دلیل یک پناهگاه امن است.»

ائتلاف ایالات متحده تصمیم گرفت تا با حذف حزب صدام حسین از سیاست و جامعه، «بعثی‌زدایی» کاملی در جامعه عراق انجام دهد. در گذشته عضویت در این حزب برای به دست آوردن هر نوع شغل یا تحصیل در عراق حیاتی بود. این تصمیم منجر به فروپاشی کامل نهادهای نظامی، امنیتی و مدنی عراق شد.

علی حاتم سلیمان می‌گوید: «سنی‌ها بزرگ‌ترین بازنده این روند بودند. به حاشیه رانده شدند، کنار گذاشته شدند و نقششان محدود شد. سنی‌ها حامی رژیم صدام تلقی می‌شدند و این حقیقت نداشت.»

این امر باعث شد تا مقامات نظامی و امنیتی سابق عراق به تشکیلات افراطی بپیوندند. القاعده فرصتی یافت تا دوباره قیام کند و شورشی را آغاز کند که سال‌ها ادامه داشت.

در همین حال، نیروهای آمریکایی صدام حسین را در دسامبر ۲۰۰۳ دستگیر کردند و او سه سال بعد به جرم جنایت علیه بشریت محکوم به اعدام شد.

اعدام او در سحرگاه روز عید قربان، یکی از مقدس‌ترین روزها در اسلام، موجی از خشم را در سراسر استان‌های سنی‌نشین عراق و همچنین بسیاری از کشورهای عربی برانگیخت.

نوری المالکی، نخست‌وزیر سابق عراق، که نزدیک به ایران دیده می‌شد، به بخش خبر بی‌بی‌سی عربی گفت که مصمم بود قدرت خود را نشان دهد، حتی اگر به معنای خشم هم‌وطنان عراقی‌اش باشد.

المالکی می‌گوید: «او (صدام) یک رهبر عرب سنی است، چگونه یک رهبر شیعه (مالکی) می‌تواند بر او حکومت کند؟»

المالکی می‌گوید که دلیل اجرای سریع حکم اعدام صدام، اجتناب از هرگونه تلاش برای اعتراض به تصمیم دادگاه بوده است. او می‌ترسید که صدام حسین به خارج از کشور منتقل شود و در نهایت آزاد شود.

نخست‌وزیر سابق با بیان اینکه این کشورها بر مقامات آمریکایی نیز فشار می‌آورند، می‌گوید: «بعضی از کشورهای حوزه خلیج‌فارس می‌خواستند صدام را نجات دهند و همین عامل عجله برای اعدام او در آن زمان بود».

این وضعیت پس از افشای ویدیویی از اعدام جنجال‌برانگیزتر شد. صدام حسین در این ویدئو آرام به نظر می‌رسید، که با تصویری که یک مقام ارشد امنیتی عراق در آن زمان از اعدام او توصیف کرده بود مغایرت داشت. او گفته بود که صدام هنگام بالا رفتن به سوی چوبه‌دار می‌لرزید.

خشم سنی‌ها

با افزایش تعداد کشته‌ها، ایالات متحده در نهایت قبایل سنی را متقاعد کرد که به مبارزه با القاعده بپیوندند و این گروه شبه‌نظامی شکست خورد. تا سال ۲۰۱۱ اکثریت نیروهای آمریکایی و انگلیسی عراق را ترک کرده بودند.

اما با تحصن مردان جوان در نزدیکی فلوجه، خشم سنی‌های شهرنشین علیه سیاست‌های نخست‌وزیر المالکی دوباره فوران کرد. علی حاتم سلیمان، رهبر سنی، گلایه‌های آنها را ذکر می‌کند: «انتقام‌جویی علیه سنی‌ها، محاکمه‌های ناعادلانه، و سیاسی کردن قانون و قوه قضاییه عراق».

المالکی این موضوع را رد می‌کند و می‌گوید که القاعده در پشت متحصنان پنهان شده بود و منتظر فرصتی برای بازگشت بود. در انتهای سال ۲۰۱۳ المالکی به ارتش دستور داد تا به میادین حمله کنند. این امر منجر به افزایش بی‌ثباتی در داخل و خارج از مرزهای عراق شد.

القاعده با ظاهری جدید، با قابلیت‌های بیشتر و وحشیگری بیشتر بازگشت. تعدادی از شهرها به دست گروهی افتاد که به «دولت اسلامی» معروف شد.

به نظر می‌رسید ارتش عراق یک شبه ناپدید شد. مسعود بارزانی رئیس پیشین اقلیم کردستان می‌گوید: «ارتشی که در ۱۰ سال ساخته شده بود در ۱۰ ساعت دود شد و به آسمان رفت.»

المالکی نخست وزیر سابق نمی‌داند چطور فرماندهان کل واحدهای نظامی درست چند ساعت قبل از پیشروی نیروهای داعش عقب‌نشینی کردند. حیدر العبادی جانشین المالکی در منصب نخست‌وزیری شد و درباره این مشکلات بسیار شفاف‌تر صحبت می‌کند.

او می‌گوید: «ماجرا به یک نبرد فرقه‌ای تبدیل شده بود که مشکل بزرگی بود. داعش فرقه‌‌گراست اما دستگاه دولتی نیز فرقه‌ای شده بود.»

با این حال، العبادی از توصیف سیاست‌های مالکی به عنوان فرقه‌گرایانه امتناع می‌ورزد و توضیح خاص خود را برای استقبال برخی از شهرهای سنی‌نشین از داعش دارد.

او می‌گوید: «سیستم امنیتی فاسد بود و امنیت عراقی‌ها را از طریق باج‌گیری می‌خرید. شهروند عراقی اعتماد خود را به آن از دست داده بود و آماده همکاری با دیگری برای محافظت از خود بود.»

تلاش گسترده امنیتی و نظامی عراق به شکست داعش پس از چهار سال کمک کرد. اما این نبرد زخم‌های عمیقی در استان‌های سنی‌نشین بر جای گذاشت. این وضع را در موصل، مهم‌ترین شهر سنی‌نشین، به راحتی می‌توان دید.

شیخ یکی از قدیمی‌ترین مساجد موصل، با اندوهی در صدایش، خواستار بازگشت زمان به عقب و فرمانروایی فردی مانند صدام حسین بر عراق است. او با توجه به حساسیت‌ها می‌خواهد هویتش مخفی بماند.

او می‌گوید: «کسی به حرف ما در اداره این کشور اعتنایی نمی‌کند. آمریکا می‌گوید عراق را آزاد کرده است ولی کشور را دودستی تحویل ایران داده است.»

ولی وقتی صحبت مبارزه برای تأمین معاش باشد، این‌که چه کسی اختیار چه چیزی را به دست داشته باشد بحثی علمی است. جمعیت عراق جوان و بیکار است.

اگر عراق بتواند کشوری شود که در آن بازی بر سر تصرف غنایم حکومت باخت-باخت نباشد، فکرش را بکنید که این کشور با این منابع عظیم به چه جاهایی می‌توانست برسد.

بیشتر بخوانید:

جنگ ۲۰۰۳ عراق چگونه آغاز شد؟

۲۰ سال پس از جنگ عراق؛ برخی از بازیگران اصلی جنگ کجا هستند؟

«ما می‌توانستیم از جنگ عراق جلوگیری کنیم»

چه شد که جست‌وجوی سلاح‌های مخفی عراق به جایی نرسید

حلبچه؛ روزی که جهان گریست