سلطان قابوس، بانی رنسانس عمان، میانجی پرکار در منطقه‌ای پرآشوب

سلطان قابوس بن سعید السعید، پادشاه عمان، روز شنبه پس از چهار و نیم دهه فرمانروایی بر این کشور در گذشت.

سلطان قابوس روز ۱۸ نوامبر ۱۹۴۰ در شهر صلاله، مرکز استان ظفار در جنوب عمان به دنیا آمد. نسب مستقیم او به بنیانگذار دودمان آل بوسعید می‌رسید، دودمانی که سلطنت عمان را در قرن هفدهم میلادی پس از بیرون راندن پرتغالی‌ها از مسقط که اکنون پایتخت عمان است تاسیس کرد.

سلطان قابوس درگذشت

سلطان قابوس در هند درس خواند و تحصیلاتش را در دانشکده نظامی سلطنتی بریتانیا در سندهرست ادامه داد.

پس از تکمیل آموزش نظامی در ارتش بریتانیا - مستقر در آلمان - به تحصیل در زمینه کشورداری ادامه داد و عازم گردشی فرهنگی به دور دنیا شد. در سال ۱۹۶۴ به عمان بازگشت و بیشتر وقتش را صرف مطالعه شریعت اسلام و تاریخ عمان کرد.

سلطان قابوس در سال ۱۹۷۰ در کودتایی بدون خون‌ریزی قدرت را از دست پدرش گرفت. در آن زمان عمان کشوری منزوی و فقیر بود.

از سال ۱۹۶۲، شبه‌نظامیان چپ‌گرای زیر حمایت شوروی و چین در استان ظفار در شرق عمان با تأسیس جبهه آزادی‌بخش ظفار تلاش برای سرنگونی حکومت پادشاهی در عمان را آغاز کردند. این جنگ سالها ادامه یافت. در دهه ۱۹۷۰ میلادی، به درخواست سلطان قابوس، محمدرضاشاه پهلوی هم که هدفش جلوگیری از گسترش کمونیسم و نفوذ شوروی در ایران بود، واحدهایی از ارتش ایران را در حمایت از سلطان قابوس به عمان اعزام کرد. جنگ با شکست کامل مخالفان در ۱۹۷۵ پایان یافت.

سلطان قابوس تنها فرزند سلطان سعید بن تیمور و شاهدخت مزون المشعنی بود. او در سال ۱۹۷۶ با دختر عمویش ازدواج کرد، اما این پیوند دیری نپایید و به جدایی انجامید. سلطان دیگر ازدواج نکرد و فرزندی هم ندارد. همین، موضوع جانشینی او را پیچیده می‌کند.

سلطان قابوس طی حکمرانی ۴۵ ساله اش، از ثروت نفتی عمان برای ایجاد تحولاتی اساسی در این کشور کم‌جمعیت کرانه خلیج فارس استفاده کرد، و آن را به کشوری ثروتنمند با صنعتی گردشگری پررونق و استاندارد زندگی بالا بدل کرد. اقدامات او در زمینه اصلاحات اجتماعی، اقتصادی، آموزشی و فرهنگی را "رنسانس عمان" خوانده اند. او در جامعه‌ای محافظه‌کار و سنتی، مقام‌های دولتی به زنان داد و امکان برگزیده شدن آنها را در شوراهای قانون‌گذاری فراهم آورد.

سلطان قابوس علاوه بر دستاوردهایش در عرصه داخلی، عمان را به بازیگری منطقه‌ای و میانجی اختلافات کشورهای همسایه هم بدل کرد. این نقش در میانجیگری بر سر برنامه هسته‌ای ایران میان تهران و واشنگتن بسیار بارز بود. در سالهای ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳، نمایندگان ایران و آمریکا محرمانه در عمان دیدار کردند، و این دیدارها پایه ای شد برای مذاکرات میان ایران و شش قدرت جهانی، و در نهایت، به توافق هسته‌ای موسوم به برجام انجامید.

آیت‌الله علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی، در آن زمان گفت که به دعوت "یکی از محترمان منطقه" به مذاکره رضایت داده است. این شخص کسی جز سلطان قابوس نبود. سلطان قابوس تا پیش از درگذشت، در فرونشاندن بحران سیاسی میان ایران و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس هم می‌کوشید. یوسف بن علوی، وزیر خارجه عمان بارها به تهران سفر کرد، که آخرینش روز دوشنبه گذشته بود.

در سال ۲۰۱۷ که عربستان سعودی و دیگر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس روابط خود را با یمن قطع کردند، عمان از آنها پیروی نکرد.

سلطان قابوس رهبری تلاش برای مذاکره میان طرف‌های درگیر در جنگ یمن را هم به عهده داشت. در نوامبر سال ۲۰۱۹، عربستان سعودی و حوثی‌های یمن پشت پرده مذاکراتی را برای پایان دادن به جنگ خونین پنج ساله در یمن آغاز کردند.

گسترش پیوندهای دوستی با همه کشورها در دستور کار سلطان قابوس بود. او در سال ۲۰۱۸، در اقدامی غیرمنتظره، از بنیامین نتانیاهو نخست‌وزیر اسرائیل برای دیدار از کشورش دعوت کرد. این نخستین دیدار یک رهبر اسرائیل از عمان در دو دهه گذشته بود.

حکومت سلطان قابوس با مخالفت‌هایی هم مواجه بود. در سال ۲۰۱۱ که موج اعتراض‌های موسوم به بهار عربی برخاسته بود، صدها نفر در میدانی در استان صحار گرد آمدند و خواهان افزایش دستمزد پایان فساد دولتی شدند. اعتراضی که سه ماه طول کشید و سلطان قابوس را به تغییر کابینه و افزایش شمار کرسی‌های مجمع مشورتی کشور وادار کرد.

در سال ۲۰۱۲ شهروندان عمان برای اولین بار اجازه برگزاری انتخابات شوراهای شهر را پیدا کردند.

با این همه، سازمان‌های مدافع حقوق بشر، حکومت سلطان قابوس را به دلیل محکومیت شمار زیادی از فعالان به اتهام استفاده از رسانه‌های اجتماعی علیه او محکوم کردند. برخی دیگر از فعالان به اتهام درخواست اصلاحات سیاسی محکوم شده اند یا در انتظار محاکمه اند.

سلطان قابوس حدود یک سال بود که کمتر در انظار عموم دیده می‌شد. اوایل دسامبر ۲۰۱۹ برای آزمایش‌های پزشکی به بلژیک رفت. او روز شنبه در مسقط درگذشت.