محمد قوام

اصولگرایان که با پیروزی محمود احمدی نژاد در انتخابات ریاست جمهوری قدم به صحنه سیاسی ایران گذاشته بودند، هم اکنون به جناح های متعددی تقسیم شده اند و در اردوی اصلاح طلبان نیز تغییراتی به وجود آمده است. تنها در میان گروه های محافظه کار است که همچون انتخابات شورای شهر که به آرامی از کنار آن گذر کردند، تحولی مشاهده نمی شود.

اگر بخواهیم نگاهی دقیق تر به جناح بندی های موجود سیاسی در ایران بیندازیم، ناگزیر از مرور آرایش رقیبان سیاسی در عمر۲۹ ساله جمهوری اسلامی هستیم. در دهه اول عمر این نظام، گروه های عمدتا چپگرای اسلامی که ریشه بسیاری از آنها به حوزه های علمیه می رسید قدرت بیشتری داشتند.

جامعه روحانیت مبارز به دبیرکلی محمدرضا مهدوی کنی که گروهی طرفدار اقتصاد رقابتی و مورد حمایت تجار بازار تهران بود و البته هنوز هم کم و بیش چنین است و مجمع روحانیون مبارز که تشکلی چپگرا و حامی اقتصاد دولتی به دبیر کلی محمد موسوی خوئینی ها بود نماد این دوره از تاریخ رقابت های سیاسی جمهوری اسلامی در دهه شصت خورشیدی محسوب می شوند.

روحانیونی که در دهه شصت خورشیدی، راس "جامعه روحانیت مبارز" را محمل خوبی برای فعالیت های سیاسی خود نمی دیدند با اجازه آیت الله خمینی "مجمع روحانیون مبارز" را بنا نهادند که مهمترین این روحانیون، محمد خاتمی، مهدی کروبی، محمد موسوی خوئینی ها و محمد موسوی بجنوردی بودند.

حزب جمهوری اسلامی اولین حزب نظام جدید

در کنار جامعه روحانیت مبارز تهران و مجمع روحانیون مبارز در سال های نخستین پیروزی انقلاب نخستین حزب عرفی در جمهوری اسلامی شکل گرفت که مانند احزاب قدرتمند بعدی حزبی دولت-ساخته بود.

حزب جمهوری اسلامی نیز در کنار این دو رقیب تنها تشکل عرفی این دهه محسوب می شود که دو رئیس جمهور و ریاست مجلس را از آن خود کرد. البته سرانجام این حزب که موافقت آیت الله خمینی را برای ادامه کار با خود نداشت منحل شد و تنها ارگان رسمی آن یعنی روزنامه جمهوری اسلامی تا امروزباقی مانده است.

دیگر گروه های سیاسی دهه شصت یا حضور و توانی پررنگ در این دهه نداشتند یا در سال های ابتدایی شکل گیری نظام جدید به دلایل مختلف از صحنه سیاسی ایران کنار رفتند یا کنار گذاشته شدند که از جمله مهمترین آنها نهضت آزادی ایران بود که با پایان عمر دولت موقت، ستاره اقبال آن نیز خاموش شد و تا به امروز که سه دهه از عمر جمهوری اسلامی سپری می شود ادامه فعالیت آن همچنان محل منازعه قرار دارد.

	مهندس بازرگان با همراهی کسانی چون يدالله سحابی و آيت الله محمود طالقانی نهضت آزادی ايران را در اوايل دهه چهل تاسيس کرد. وی پس از انقلاب، به عنوان نخست وزير موقت، سکان اداره کشور را به دست گرفت

عمده رقابت های سیاسی در جمهوری اسلامی در این دهه ذیل یکی از این سه گروه سیاسی معنا می داد.

در دهه دوم که با درگذشت بنیانگذار جمهوری اسلامی همراه است تغییرات پرشتابی در صحنه سیاسی ایران روی داد.

دهه دوم ظهور کارگزاران سازندگی و احزاب فصلی

یکی از مهمترین تحولات دهه دوم، شکل گیری حزب کارگزاران سازندگی ایران اسلامی بود که از دل دولت اکبر هاشمی رفسنجانی زاییده شد.

با حذف نیروهای چپگرا و در راس آن مجمع روحانیون مبارز از رقایت های انتخاباتی مجلس چهارم، حزب کارگزاران در هفته های منتهی به انتخابات مجلس پنجم اعلام موجودیت کرد و موفق شد نفر دوم لیست خود را که فائزه هاشمی، دختر رییس جمهور وقت بود به پارلمان بفرستد. به این ترتیب هم حزب قدرتمند تازه ای در جمهوری اسلامی متولد شد و هم یک اتفاق مهم سیاسی – اجتماعی یعنی ورود پرقدرت بانوان به صحنه سیاسی کشور با تاسیس کارگزارن سازندگی به وقوع پیوست.

همزمان با آغاز فعالیت حزب کارگزاران که دبیر کلی آن را غلامحسین کرباسچی شهردار وقت تهران بر عهده داشت، وزارت کشور ایران با صدور مجوز برای متقاضیان تاسیس احزاب ،آرام آرام فضا را برای حضور گروه های عرفی و نه الزاما مذهبی در فضای انتخابات ایران مهیا کرد.

چراغ عمده این احزاب فاقد برنامه انتخاباتی تنها در فصل های انتخابات روشن می شد اما از میان آنها چند گروه سیاسی همچون حزب عدالت و توسعه که حامیان محافظه کار و راستگرای اکبر هاشمی رفسنجانی بودند متولد شدند. عمده فعالیت های چشمگیر و موثر احزابی همچون جامعه اسلامی مهندسین که گروه هایی عرفی با صبغه مذهبی محسوب می شوند نیز مربوط به همین دوره از تاریخ جمهوری اسلامی است.

شاید بتوان گفت که حضور گروه و تشکل های سیاسی عرفی (غیر مذهبی) دراین دوره با میزان حضور تشکل های مذهبی همچون جامعه روحانیت مبارز و مجمع روحانیون مبارز برابری می کند. این وضعیت کم و بیش تا انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۷۶ که در آن محمد خاتمی به پیروزی رسید ادامه داشت.

دهه سوم ظهور و سقوط مشارکت

در دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی که یکی از شعارهای آن توسعه سیاسی بود صدور مجوز برای احزاب و گروه های سیاسی رشدی خیره کننده و البته رکورد شکن داشت.

گروه های سیاسی متعددی در دوره نخست ریاست جمهوری محمد خاتمی شکل گرفتند که بسیاری از آنها تنها در فصل برگزاری انتخابات ظهور می کردند و عملا تاثیری بر آرایش نیروهای سیاسی ایران باقی نگذاشتند به جز حزب مشارکت ایران اسلامی که پدیده این دوره از تاریخ سیاسی ایران بود.

حزبی که محمد رضا خاتمی برادر رئیس جمهور اصلاح طلب دبیر کلی آن را به عهده داشت و در نخستین حضور در صحنه سیاسی ایران توانست کرسی های اولین شورای شهر تهران و پس از آن ششمین دوره مجلس شورای اسلامی را از آن خود کند و با اعضایی که در دولت داشت، حزب حاکم در ایران شود.

مجمع روحانیون مبارز و جامعه روحانیت مبارز تهران نیز در این دوره به فعالیت های سیاسی خود ادامه دادند اما از حجم این فعالیت ها در مقایسه با دو دهه پیشین کاسته شده بود و در عین حال دوران افول قدرت حزب کارگزاران سازندگی – حزب نزدیک به اکبر هاشمی رفسنجانی – که دوران ریاست جمهوری اش شدیدا مورد انتقاد اصلاح طلبان حزب مشارکت بود آغاز شد.

این حزب در این دوره حمایت افکار عمومی ایران را تا حد زیادی از دست داده بود و شیرازه آن با زندانی شدن غلامحسین کرباسچی دبیر کل آن در جریان رقابت های سیاسی از هم گسست.

کارگزاران سازندگی در این دوره به حزبی مشهور شد که باعث ایجاد تورم و فقیر تر شدن مردم در ازای مرفه شدن بخشی از طبقه متوسط و شهر نشین شده بود. رقیبان این حزب نیز کارگزاران را به تئوریزه کردن مبانی لیبرالیسم و ترویج آنچه فرهنگ مصرف گرایی آمریکایی می خواندند، متهم می کردند.

اصولگرایان در نیمه راه؛ دهه چهارم در آغاز

سال های پایانی دهه سوم عمر جمهوری اسلامی را باید سال های ظهور جریان جدیدی به نام اصولگرایی و آغاز افول احزاب اصلاح طلب همانند حزب مشارکت و ادامه وضعیت معلق برای کارگزاران سازندگی دانست. در این میان دو تشکل سیاسی دیرین یعنی جامعه روحانیت مبارز تهران و مجمع روحانیون مبارز نیز حضوری حداقلی در صحنه سیاسی ایران دارند.

مجمع روحانیون مبارز که در جریان انتخابات دوره نهم ریاست جمهوری فرد دیگری را به دبیر کلی برگزید، با قهر آقای کروبی و خروج از مجمع روبه رو شد و محمد موسوی خوئینی ها نیز توفیقی در سازماندهی و احیا آن نیافت.

به این ترتیب با سیاست های آقای کروبی نه جان تازه ای به اصلاحات بخشیده شد و نه مهدی کروبی از سوی اصلاح طلبان به عنوان لیدر این جنبش شناخته شد. حزب کارگزاران سازندگی نیز گرچه صاحب ارگان رسمی به همین نام شد اما هنوز نتوانسته ضرباتی را که سال های پیش متحمل شده جبران کند و رویای بازگشت به روزهای قدرت را به واقعیت نزدیک کند.

به این ترتیب جریان اصولگرایی که با پیروزی در انتخابات دوره دوم شوراهای شهر و روستا تولد یافت و با پیروزی در انتخابات مجلس هفتم و سپس دستیابی به سمت ریاست جمهوری توسط محمود احمدی نژاد تثبیت شد، عرصه سیاسی ایران را به دست گرفت.

سرنوشت اصولگرایان اینک پس از چهار سال قبضه قدرت و پیروزی های پی در پی با شکاف ها و جناح بندی های متعدد در حال تبدیل شدن به سرنوشت گروه هایی عمدتا مذهبی در دهه اول جمهوری اسلامی، کارگزاران سازندگی در دهه دوم و حزب مشارکت در دهه سوم است.

اصولگرایانی که با انسجام توانستند کرسی های شورای شهر، پارلمان و ریاست جمهوری را از چنگ رقیبانشان به درآورند اینک به چندین جناح تبدیل شده اند که مهمترین آنها اول دولتمردان کابینه محمود احمدی نژاد، دوم طرفداران محمد باقر قالیباف شهردار تهران و گروه سوم جمعی از نمایندگان منتقد سیاست های دولت در مجلس هفتم و اعضای سابق کابینه آقای احمدی نژاد همچون علی لاریجانی دبیر سابق شورای عالی امنیت ملی است. هریک از این گروه ها تعریف خاص خود را از اصولگرایی دارند.

دولتمردان کابینه آقای احمدی نژاد دیدگاهی آرمانگرایانه نسبت به شعار های سال های اول انقلاب دارند و نگاه آنها به مسائل جهانی نبرد میان خیر و شر است. نزدیکان به آقای قالیباف دیدگاهی واقع گرایانه به مشکلات کشور دارند و نگاهشان به ورای مرزهای ایران گرچه به خوشبینی اصلاح طلبان نیست اما معتقد به حضور و همکاری با جامعه جهانی هستند. گروه سوم نیز در میان این دو طیف قرار دارند.هر سه گروهی که شامل این طیف هستند دیدگاهی محافظه کارانه و نزدیک به هم در مقولات فرهنگی دارند.

به جز اصلاح طلبان که حضوری کمرنگ در انتخابات مجلس هشتم دارند، رقابت اصلی بر سر کرسی های سبز رنگ پارلمان ایران در ۲۴ اسفند ۱۳۸۶ میان این سه طیف اصولگرایان است که پیروزی هریک از آنها که اکثریت مجلس تازه را در اختیار داشته باشد، فضای سیاسی ایران را در آستانه سال نو خورشیدی با آرایش جدیدی رو به رو خواهد کرد.

آیا در پایان دهه سوم عمر جمهوری اسلامی همچون دیگر دهه ها شاهد تولد گروه سیاسی تازه ای خواهیم بود که کرسی ریاست جمهوری، پارلمان و شوراهای شهر را آرام آرام در دست گیرد؟

مهمترین احزاب و گروه های سیاسی فعال سه دهه اخیر

• دهه اول: نهضت آزادی ایران، مجمع روحانیت مبارز ، مجمع روحانیون مبارز، حزب جمهوری اسلامی، حزب موتلفه اسلامی

• دهه دوم: حزب کارگزاران سازندگی ایران، حزب عدالت و توسعه، مجمع روحانیون مبارز و جامعه روحانیت مبارز، حزب موتلفه اسلامی

• دهه سوم: حزب کارگزاران سازندگی ایران، حزب مشارکت ایران اسلامی، حزب عدالت و توسعه، مجمع روحانیون مبارز، جامعه روحانیت مبارز و حزب همبستگی ایران اسلامی، حزب موتلفه اسلامی

• پایان دهه سوم: گروه های موسوم به اصولگرا، حزب اعتماد ملی