محمد امینی

حضور روحانیون در مجلس اول شورای اسلامی بشدت محسوس بود ولی بتدریج از تعداد نمایندگان روحانی در پارلمان کاسته شد و در مجلس هفتم، ریاست این نهاد هم به غلامعلی حداد عادل رسید که به اصطلاح کت و شلواری است.

اما علت این کاهش در چیست.

نظرات در پاسخ به این پرسش متفاوت است؛ امیرعلی امیری از اعضای ارشد ستاد ائتلاف فراگیر اصولگرایان معتقد است حضور روحانیون در مناصب مختلف سیاسی در جمهوری اسلامی منوط به شرایط است و آنان در صورت احساس نیاز و فضای کشور نسبت به حضور جدی یا واگذاری صحنه به دیگران تصمیمگیری می کنند.

به گفته آقای امیری، در تمام دوره های مجلس حضور روحانیون به اندازه کافی بوده و احساس خلأی در این زمینه وجود نداشته است.

از نگاه این فعال سیاسی، روحانیون در سیستم جمهوری اسلامی بر اساس اصل نیاز و به قاعده فقهی "واجب کفائی" در صحنه نمایندگی و رقابت برای کسب سایر پستهای حکومتی عمل می کنند.

از نظر این فعال سیاسی، روحانیت به لحاظ شبکه گسترده و ارتباطات وسیعی که در سراسر کشور داشت و نقشی که در انقلاب ایفا کرده بود، بالاترین میزان اعتماد مردمی را داشت و در ساختارحکومت جدید نیز نقش فعالی بر عهده گرفت که بخشی از آن مجلس شورای اسلامی بود.

امیرعلی امیری در این باره می گوید در بدو انقلاب نظر به نقش روحانیت در مبارزات قبل از انقلاب و هدایت و رهبری در سالهای اولیه پس از انقلاب، در جاهایی که مردم مسئولیتی را می خواستند به کسی بسپارند، طیف روحانیت مورد اعتمادترین و شناخته شده ترین طیف از نظر مردم بود.

اما در این میان نظر آیت الله خمینی بنیانگذار سیستم جدید بر این محور استوار بود که روحانیت برای تصدی پستهای سیاسی پیشقدم نشود.

آقای امیری می گوید: "امام با اینکه روحانیت مسئولیت زیادی در بخشهای مختلف حکومت بر عهده بگیرد، موافق نبودند و حتی اجازه ندادند از میان روحانیون کسی برای پست ریاست جمهوری نامزد شود".

مشکل رأی مردم و از دست دادن اعتماد پیشین؟

علت اینکه مردم به ما روحانیون رأی نمی دهند آن است که انتظارات دیگری داشتند اما عملاً با مسئله دیگری مواجه شدند: اینکه هر کسی شروع کرد منافع خودش را مطرح کند حسین نادی

برخی هم بر این اعتقادند که روحانیون بدین دلیل رفته رفته در مجالس شورای اسلامی حضور کمرنگتری داشته اند که فضای سیاسی و مشکلات توأم با وظیفه نمایندگی بر وجهه آنان نزد مردم تاثیر می گذاشته و لذا روحانیون ترجیح داده اند کمتر خود را در صف نخست سیاستورزی و نقد و انتقاد مردم قرار دهند.

حسین نادی که خود در مجلس اول و دوم شورای اسلامی نماینده بوده از جمله کسانی است که معتقد است تمایل روحانیون برای نماینده شدن بدین دلیل کم شده که آنان دریافته اند مردم اقبال و نگاه گذشته را به آنان ندارند.

به گفته آقای نادی، مشکل، رأی مردم است: "مردم [از رأی دادن به روحانیون] روی گرداندند، مردم گفتند حالا شخصیها [غیر روحانیون] بیایند شاید بهتر عمل کنند ... علت اینکه مردم به ما روحانیون رأی نمی دهند آن است که انتظارات دیگری داشتند اما عملاً با مسئله دیگری مواجه شدند: اینکه هر کسی شروع کرد منافع خودش را مطرح کند".

در میان روحانیون دو جناح سیاسی شاخص به نام های جامعه روحانیت مبارز و مجمع روحانیون مبارز طی چند دهه پس از انقلاب مشغول فعالیت بوده اند اما در لیستهای انتخاباتی شان، نامزدهای غیر روحانی از اکثریت برخوردارند.

بسیاری از روحانیون وارد حوزه سیاست عملی نمی شوند و زندگی و فعالیت خود را در حوزه مسائل دینی و حوزوی پی می گیرند که همان طیف سنتی روحانیون به شمار می آیند و اکثریت روحانیون را همین سنتیها تشکیل می دهند.

احمد سلامتیان نماینده دور اول مجلس، روحانیون را به دو دسته تقسیم می کند و معتقد است عده ای از روحانیون نظیر مصطفی پورمحمدی وزیر کشور، علی فلاحیان وزیر سابق اطلاعات یا غلامحسین محسنی اژه ای وزیر کنونی اطلاعات و بسیاری دیگر را باید با نگاه دیگری مورد تحلیل قرار داد چرا که اگرچه لباس روحانی به تن دارند، حضورشان در عرصه حکومتداری فقط به دلیل روحانی بودنشان نیست.

آقای سلامتیان در مقایسه میان این دو طیف به این جمعبندی می رسد که در مقایسه با روحانیونی که به شکلی تمام عیار در خدمت حکومتداری قرار گرفته اند، نفوذ روحانیت سنتی در عرصه به دست گرفتن مناصب حکومتی، روز به روز کمتر و کمتر شده است.

همین که [تعدادی از روحانیون] آمده اند و رد صلاحیت هم شده اند نشان می دهد که آنان این ملاحظه را ندارند که به خاطر وجود فرایند بررسی صلاحیتها برای انتخابات نامزد نشوند امیرعلی امیری

رد صلاحیتها و اثر بر مشارکت روحانیون

وارد شدن به بحث نمایندگی مجلس و رقابت بر سر آن، برای بسیاری تصمیمی فردی و سیاسی است که بسته به دیدگاهها، فعالیتها و تعلقات سیاسی - تشکیلاتی شان شکل می گیرد.

نکته ای در بحث نمایندگی مجلس، بحث نظارت استصوابی شورای نگهبان است که شش فقیه آن خود روحانی و منصوب آیت الله خامنه ای رهبر جمهوری اسلامی ایرانند.

کم نیستند شمار روحانیونی که چهره های سیاسی شناخته شده ای اند و اکنون کنار نشستن و نظاره گر بودن را به هر دلیلی بر داخل گود سیاست بودن ترجیح داده اند اما آیا اگر چهره هایی نظیر عبدالله نوری، وزیرکشور دولت محمدخاتمی و امثال او بخواهند از طریق نمایندگی مجلس به فعالیت سیاسی ادامه دهند، امکان عبور از فیلتر شورای نگهبان را خواهند داشت؟

منظور از این اشاره آن است که بخشی از کمرنگ شدن حضور روحانیون در ردیف کرسیهای سبز مجلس شورای اسلامی به این دلیل است که دایره وارد شدن به حکومت و مناصب سیاسی به روی بخشی از روحانیت بسته است.

از این زاویه، بسیاری از چهره های روحانی برای ورود به عرصه انتخاب، چه در مجلس شورای اسلامی و چه در مجلس خبرگان یا ریاست جمهوری، عملاً با شرایطی روبرو می شوند که شورای نگهبان آنان را هم به دلایل مختلف رد صلاحیت می کند یا در مورد مجلس خبرگان، با گذاشتن شرایط خاصی فیلتر عبور را تنگتر می سازد.

حسین نادی فرایند رد صلاحیتها را عامل مهمی برای نیامدن برخی روحانیون می داند که در خود برای نمایندگی مردم توان کافی می بینند.

او نحوه برگزاری انتخابات در شرایط جاری را "قیراطی" می خواند و منظورش از این واژه "زیر ذره بین قرار دادن" است.

به گفته آقای نادی نهادهای بررسی کننده صلاحیتها سعی می کنند تعداد نامزدها را به لحاظ عددی بالا بیاورند اما آدمهای باکیفیت و صاحب فکر را حذف می کنند و در پیاده کردن این روش هم محکم ایستاده اند.

اما از دیدگاه برخی دیگر، رد صلاحیتها بر مشارکت روحانیون در نمایندگی مجلس اثر چندانی ندارد.

امیرعلی امیری از ستاد ائتلاف فراگیر اصولگرایان می گوید همین که [تعدادی از روحانیون] آمده اند و رد صلاحیت هم شده اند نشان می دهد که آنان این ملاحظه را ندارند که به خاطر وجود فرایند بررسی صلاحیتها برای انتخابات نامزد نشوند.

آقای امیری می افزاید روحانیون اگر تصمیم بگیرند که بیایند و در انتخابات نامزد شوند این کار را انجام می دهند و اگر رد صلاحیت هم شدند می گویند "به تکلیف خود عمل کرده اند".

این عضو ستاد ائتلاف اصولگرایان تاکید می کند که رد صلاحیت شدن برخی روحانیون برای نامزدی در انتخابات مسئله ای منفی برای آنها محسوب نمی شود چراکه اگر در حوزه ای صلاحیت نداشته باشند، بدان معنا نیست که صلاحیت و توانایی شان در مسائل دیگر زیر سوال برود.