آرش بهمنش خبرنگار در بم

مردم بم پس از سه سال، چگونه زندگی می کنند؟ خانه های تازه ای که ساخته شده، چگونه آن ها را از حوادث آتی محافظت خواهد کرد؟ کودکان و زنانی که بازمانده های آسيب ديده تر شهر به حساب می آيند، چگونه روزگار بعد از بحران را می گذرانند؟ چهره عمومی شهر که با خيابان ها و مغازه های حاشيه آن ديده می شود، چه وضعی دارد؟

"مردم خوشحالند که الان در شصت متر خانه دارند زندگی می کنند، نمی گويند قبلا در چه خانه ای بودند. من خودم ۱۸۰ متر خانه داشتم، می توانستم بروم در شصت متر خانه، ذوق کنم که من هم خانه دارم." مرتضی اين ها را می گويد و از عملکرد دولت در بازسازی خانه های مسکونی شکايت می کند.

دولت ايران پس از زلزله سال ۱۳۸۲، وامی را به مبلغ حدودی ۱۳ ميليون تومان تعيين کرد تا زلزله زده های بم، خانه های خود را بسازند. همچنين، مقرر شده بود محصولات مورد نياز برای خانه سازی نيز با قيمت ارزان در اختيار افراد قرار گيرد. امروز پس از گذشت سه سال از آن حادثه، خيابان ها و کوچه و پس کوچه های بم، پر است از خانه های نيم ساخته يا خرابه هايی که هنوز با خانه های تازه جايگزين نشده اند.

"۱۳ ميليون تومان وام دادند برای خانه، ۲ ميليون دادند برای حصار. خانه ما چون متراژش زياد است، تکميل نشده. وامی که دادند در حد ۶۰ – ۷۰ متر است، اما من، ۱۲۰ متر زير بنا را فقط تا سفت کاری پيش برده ام و ديگر پول کم آورده ام. تازه همين وام را مانده اند که چطور به بقيه بدهند. فعلا که می گويند بودجه نداريم."

مرتضی در حالی به وام های داده شده معترض است که اعتقاد دارد ساختمان مربوط به تمام ارگان ها ساخته شده اند: "مردم کشته دادند، با بودجه دولت و پولهايی که مردم دادند، ارگان ها ساخته شدند. بهترين مدارس و بيمارستان ها را ساختند، اما مردم خانه ندارند داخلش زندگی کنند."

او تاکيد می کند: "اگر در بم، کاری انجام شده، مردم خودشان انجام داده اند. دولت فقط موقع زلزله به ما خوار و بار می داد که آنهم ارزش گفتن نداشت. بمی آدمی نبود که هر نوع خوار و باری را بخورد، برنج دادند تايوانی که آن را هم از بالای کاميون پرت می کردند جلوی ما."

'وام بی تناسب'

چندی پيش يک مقام رسمی در ستاد بازسازی مناطق زلزله زده شهر بم، اعلام کرد مسئول بازسازی اين مناطق، طی بخشنامه ای به همه ستادهای بازسازی مستقر در اين شهر ابلاغ کرده، "در صورتی که عمليات بازسازی خانه ای، تا تاريخ ۱۰ دی ماه ۱۳۸۵ به مرحله پايان اجرای فونداسيون کف نرسيده باشد، هيچ گونه تسهيلاتی به آنان پرداخت نشود".

محمود که هنوز مشغول ساخت خانه اش در بم است، ‌درباره وام هايی که توسط دولت داده شده می گويد: "وامی که پرداخت شد، با هزينه های ساخت و ساز تناسب نداشت. آن هايی که همان ماه های اول ساختند، پولشان تقريبا رسيد، اما الان با گران شدن مصالح، ديگر کفاف نمی دهد."

او که بازنشسته ارتش است، برای کاهش هزينه هايش، کارهای پيمانکاری مربوط به خانه اش را خودش انجام می دهد.

عبدالرضا، کارمند آموزش پرورش، درباره تمام شدن بازسازی خانه ها در بم می گويد: "از نطر دولت، شايد تمام شده باشد، اما خانه خيلی ها در مرحله سفت کاری، بتون ريزی يا حتی کندن پی مانده است."

يکی ديگر از شهروندان بمی هم که از بردن نامش پرهيز دارد، می گويد: "شعارشان اين است که تا الان ۹۰ درصد کارها انجام شده و جشن بازسازی هم پايان کار است. اما شما در شهر قدم بزن و ببين به ازای حداقل ۵۰ هزار خانوار بمی که از زلزله باقی مانده، چند خانه تازه ساخته شده است؟"

تاثير اين وضعيت را می توان به خوبی در ميزان خريد محصولات ساختمانی مشاهده کرد. ليلا، که در يک مغازه فروش محصولات ساختمانی کار می کند، می گويد: "اول ها که مردم زياد می ساختند، کاسبی ما هم خوب بود. اما الان ساخت و ساز کمتر شده است؛ يا جنس نمی برند يا قرضی می برند. الان که زمستان هم هست و کلا ساخت و سازها کمتر شده است."

دوندگی

"بعضی ها که حال و حوصله داشتند يا از مناطق ديگری به بم مهاجرت کرده بودند تا از فرصت پديد آمده استفاده کنند، ملک شان را تفکيک کردند يا صاحب ملک تازه ای شدند و خانه هايشان را ساختند. ما که همه زندگی مان رفت زير آوار و در آن روزهای اول هم دل و دماغ دنبال کردن برنامه های اداری ساخت و ساز را نداشتيم، الان از هيچی بهره مند نيستيم."

هاشمی که در خيابان بوعلی مغازه عکاسی اش را در کانکس برپا کرده است، با اشاره به اين که "سه ماه است در ستادهای بازسازی کسی جواب گو نيست"، تاکيد می کند: "با سه تا سند اصلی و پرونده های آوار برداری و دستور شفاهی از وزير مسکن، باز هم کسی به داد ما نمی رسد. ۱۱ ماه از تشکيل پرونده مربوط به ساخت و ساز من می گذرد و سه ماه است که در ادارات مربوط، دوندگی می کنم، اما فريادم به هيچ جا نمی رسد. فقط می گويند وقت بازسازی تمام شده است. ما که ديگر کشش و برش و روح دوندگی را نداريم."

يکی از اهالی بم که از روزهای اول زلزله برای رفع مسايل روحی و روانی همشهريانش تلاش زيادی کرده، درباره علت کندی پيشرفت روند بازسازی خانه های بم می گويد: "بعد از زلزله، مردم دچار افسردگی بودند. بايد کمک شود که مردم به زندگی برگردند."

او با اشاره به اين که "در بم مردم مايل بودند که بازسازی را شروع کنند"، روند کند اقدمات اداری ارايه مجوز ساخت و ساز را يکی از دلايل دلسردی مردم ذکر می کند و می گويد: "تا هشت ماه بعد از زلزله، نقشه جامع شهر آماده نشده بود و هنوز هم نشده است. از همين جا بود که مردم آرام آرام، انگيزه هايشان را از دست دادند و خيلی ها شهر را ترک کردند. پروسه دريافت نقشه هم به همين ميزان، خسته کننده بود. مردم بايد مراجعه می کردند به مشاورين برای گرفتن نقشه، بعد هم سير اداری برای گرفتن پروانه ساخت طی می شد. گرفتن نقشه چندين ماه طول می کشيد. اين رفت و آمد ها و اين زمان مردم را به مرور خسته کرد. تازه بعد از طی اين مراحل، اگر نقشه اشتباه بود و بايد همين مراحل دوباره طی می شد."

فرهاد، کاسبی که ۸ باب مغازه اش را در جريان زلزله از دست داده، می گويد: "بعد از کلی دوندگی که توانستم پروانه ساخت بگيرم، هزينه نقشه کشی و شهرداری برای صدور پروانه را هم پرداختم، گفتند بايد اجازه ميراث فرهنگی را هم بگيريد. رفتم اداره ميراث، می گويند بايد ارتفاع ساختمانت را بکنی ۶ متر؛ در حالی که از من عوارض بيشتر از ۸ متر را گرفته اند. آيا عوارض داده شده را بازپرداخت می کنند يا خسارتی به ما می دهند؟"

محمود، يکی از بمی هايی که هنوز موفق به ساختن خانه اش نشده، ‌در اين باره معتقد است: "بعد از زلزله بسياری از افرادی که در شهرهای ديگر بيکار بودند، به عنوان پيمان کار وارد شهر شدند و با مردم قرارداد منعقد کردند. بسياری از اين افراد پول مردم را گرفتند و فرار کردند. بعضی ها هم که متخصص نبودند، بناها را اشتباه ساختند. البته نظارت از طرف سازمان نظام مهندسی انجام می شد، ولی معمولا روابط بر ضوابط چيره می شود. در حال حاضر، بناهای زيادی با اشکال ساخته شده اند."

۴۰ مساوی ۲۰۰

يکی از کارشناسان بنياد مسکن، از ايجاد شرکت "سامان محيط" خبر می دهد که قرار بود وامی را که بانک جهانی برای تامين مصالح ساختمانی مورد نياز شهر در نظر گرفته بود، خرج کند.

وی درباره عملکرد اين شرکت می گويد: "چند ماه بيشتر از زلزله نگذشته بود که مواد اوليه مانند آهن و سيمان و غيره، بعضا تا دو برابر افزايش پيدا کرد. همچنين قبل از زلزله، شرکت سيمان کرمان در بم عوامل فروشی داشت که سيمان مورد نياز ساخت و ساز را تامين می کردند. شرکت 'سامان محيط'، سهميه اين عوامل را قطع کرد و آن ها مجبور شدند محصول را گران تر از 'سامان محيط' بگيرند. به اين ترتيب سيمان هم گران تر در اختيار مردم قرار گرفت."

عبدالرضا درباره قيمت محصولات برای ساخت و ساز می گويد: "موقعی که قيمت مصالح مناسب بود، ما نقشه ساخت و طبعا جواز نداشتيم، الان مصالح خيلی گران شده است."

اما کار برای علی، که از چناران برای نماکاری ساختمان آمده،‌ بد نيست: "هوا برای کار خوب است، کار هم که زياد است، خوب هم پول می دهند. آنجا (چناران) متر مربعی ۴۰۰۰ تومان می دادند ، اينجا ۸۰۰۰ تومان می دهند."

يکی از پيمانکارانی که با کميته امداد امام قرار دادی را برای ساخت ۱۰۰ واحد ساختمان بسته بود،‌ در حالی که از بردن اسم خود ابا دارد،‌ می گويد: "شهر را قسمت کرده بودند بين استان های مختلف و هر استان يک ستاد شده بود و مثل استانداری ها عمل می کردند. ما بيست پيمانکار بوديم که با کميته امداد ستادهای مختلف قرارداد بسته بوديم. کميته امداد با ما زير قيمت قرارداد بست با اين بهانه که اجناس مورد نياز ساخت و ساز را فله ای می گيرند و می توانند ارزان تر به ما بدهند. در اصل آن ها وام ۱۳ ميليونی مردم را گرفته بودند تا برايشان خانه بسازند. طی قراردادی که با ما بستند، شايد تنها نيمی از مبلغ وام را به ما دادند."

وی درباره پايان کار قرارداد ها و نتيجه بازسازی می گويد: "بعد از گذشت يک ماه از شروع کار، گفتند ما ديگر جنسی در انبارهايمان نداريم. به اين ترتيب ما مجبور شديم مواد مورد نيازمان را از بازار آزاد تهيه کنيم. حالا بعد از يکسال، به جای ۲۰۰ واحد ساختمان، ۴۰ تا را تحويل دادم و برگشتم. همه پيمانکارها از کميته های امداد ستاد ها به کميته مرکزی شکايت کرده ايم."

به گفته اين پيمانکار تنها توسط وی طی ۵ سال قرار بود ۱۰۰۰ دستگاه ساختمان تهيه شود. به عقيده او "بم تا ۱۰ سال ديگر هم ساخته نمی شود."

به جز اين مسايل، امنيت هم مزيد بر علت شده است. حميدرضا يک پيمانکار ديگر می گويد: "موضوع ديگری که کار ما را با کندی مواجه می کرد، دزدی بود. شب با کاميون آجر خالی می کرديم ، صبح می ديديم همه را دزديده اند. کيسه های سيمان را می دزديدند. يک بار يکی از مالکين آمد گفت ساختمان من در ندارد. ناظر گفت من چک کرده ام در داشته است. ديديم در را با قفل و لولا کنده اند و برده اند."