هشتاد و پنج درصد شهر در زلزله تخريب شد

زلزله بم که در 26 دسامبر 2003 اتفاق افتاد، ظرف 12 ثانيه شهر بم را تقريبا با خاک يکسان کرد. بين 30 تا 40 هزار نفر جان خود را از دست دادند، 30 هزار نفر ديگر مجروح شدند و 85 درصد شهر تخريب شد. مجموعه خسارات از نظر اقتصادی معادل 1.5 ميليارد دلار ارزيابی شده است.

قانون بلااستفاده  حکومت بشدت تمرکزگرای ايران توانايی آن را دارد که قوانين ساختمان سازی را کاملا جا بيندازد و اجرای آن را تضمين کند. پس چرا اقدامات بيشتری برای کاستن از خطر انجام نمی شود؟ از متن گزارش صليب سرخ

گزارش صليب سرخ با اين مقدمه می پرسد چگونه بازماندگان با شرايط پس از زلزله ساختند و چه درسهايی می توان از اين زلزله برای کاستن از آسيب زلزله های بعدی گرفت؟

خواب بودن مردم در هنگام وقوع زلزله و اين واقعيت که خانه های خشت و گلی با خراب شدن بر سر ساکنان شهر عمدتا به خفگی آنها انجاميد از مهمترين دلايل وسعت خسارات انسانی در اين زلزله بوده است.

بعلاوه ساختمانهای کليدی شهر مانند بيمارستانها، مدارس، بانکها و شهرداری نيز يا تاب مقاومت در برابر زلزله نياوردند و يا آسيب فراوان ديدند. تنها مرکز جوانان هلال احمر و مسجد شهر از معدود ساختمانهای مقاوم در برابر اين زلزله بود.

توصيه های گزارش  تقويت بنيان بناهای موجود؛ اصلاحات در صنعت ساختمان سازی، اعمال طرح بيمه حوادث طبيعی؛ و بهسازی مديريت ملی حوادث طبيعی در ايران

صليب سرخ در ادامه گزارش خود می پرسد با توجه به نزديکی شهر با خط گسل زلزله چرا هيچ تدبيری برای حفاظت شهر دست کم در حد مقاوم سازی بيمارستان های آن انجام نشده بود؟ و می افزايد: از آنجا که ساخت خشت و گلی شهر در طول دو هزار سال سالم مانده بود گروهی فکر می کردند که زلزله هرگز به وقوع نخواهد پيوست.

با اينهمه از 1909 ميلادی به اين سو، بين 143 تا 178 هزار نفر از ايرانيان در 19 زلزله بزرگ کشته شده اند.

حتی خانه های گرانقيمت هم مقاوم نبودند

با آنکه شماری از ساختمانهای شهر با صرف هزينه زياد ساخته شد بودند اما اين واقعيت که حتی لوکس ترين خانه ها هم مقاوم نبودند و ويران شدند نشان می دهد که صرف پول تنها نمی تواند ايمنی ايجاد کند.

گزارش می افزايد: ايران از سال 1989 قانون مقاوم سازی ساختمانها را تصويب کرده است اما اين قانون در اغلب موارد اعمال نمی شود. يکی از دلايل مطرح شده در اين گزارش، رشوه خواری مامورانی ذکر شده است که برای بازرسی ساختمانها مراجعه می کنند. در عين حال، صليب سرخ توجه می دهد که قانونی برای تعقيب شهرداريهايی که در بازرسی زيرساخت بناها تعلل می کنند وجود ندارد و مسئوليت قانونی مهندسان نيز معمولا مورد توجه قضايی قرار نمی گيرد.

صليب سرخ در گزارش سالانه خود می نويسد: حکومت بشدت تمرکزگرای ايران توانايی آن را دارد که قوانين ساختمان سازی را کاملا جا بيندازد و اجرای آن را تضمين کند. پس چرا اقدامات بيشتری برای کاستن از خطر انجام نمی شود؟

در صحنه حادثه

صليب سرخ می نويسد که در مجموع، 34 تيم نجات تنها توانستند 22 نفر را از زير آوار نجات دهند در حالی که هلال احمر محلی با استفاده از ده سگ تربيت شده 157 نفر را نجات داد. رقابت نيروهای نظامی و هلال احمر برای نجات افراد شديد بود. اما مديريت بحران فاقد اقتدار لازم بود.

صليب سرخ با وجود ستايش از سرعت کار ايرانيان و تقسيم شهر بين 13 استان کشور برای پشتيبانی و کمک گرفتن از رهبران محلی برای توزيع کمک ها، عدم هماهنگی را از نقاط ضعف اصلی اين مديريت می داند که به تقسيم نامتوازن کمک ها بين بخش های 13 گانه منجر می شد.

دولت ايران تخمين می زند که 25 هزار نفر از بازماندگان به حمايت روانی در دراز مدت نياز دارند. فردای زلزله نيز مقامات 85 داوطلب از امدادگران روانی و اجتماعی را به منطقه اعزام کردند. آنها با بچه ها بازی کردند و به درددل زنان گوش دادند و به آنها توصيه های ساده پايه عرضه کردند.

اين گزارش در ادامه به قدرت روابط خانوادگی در ايران اشاره می کند و می نويسد: قدرت اين رابطه چنان است که تا پايان ژانويه 2004، نزديک به 90 درصد از 1850 کودک يتيم شده در اثر زلزله، به خانواده خويشان خود پذيرفته شدند.

به علاوه، هلال احمر و سازمانهای غيردولتی به زنان چرخ خياطی و تنورهای نان پزی دادند تا آنها از آن برای گرداندن چرخ زندگی خود استفاده کنند و يا به کاری که آنها را به زندگی برگرداند مشغول شوند.

اقتصاد زلزله

کمک وعده شده آمريکا برای بازسازی که 1 ميليارد دلار است بعيد است که تحقق پيدا کند. سيستم آبياری به طور جدی آسيب ديده است که محصول ارزشمند خرمای بم و کشت ميوه را به خطر می اندازد. جلب مجدد جهانگردان هم تنها با بازسازی ارگ بم ممکن است.

فضای روستايی اطراف شهر نيز از حادثه بی تاثير نمانده است. بم بازار کار 250 روستای اطراف آن بوده است. در ماه می 2004، بانک جهانی اعطای يک وام 300 ميليون دلاری را پيشنهاد کرد که 42 مييليون دلار آن بايد صرف احيای اقتصادی شهر شود.

اين گزارش همچنين به پذيرفته شدن موضوع سگهای تعليم ديده در ايران اشاره می کند و از قول رئيس هلال احمر ايران می نويسد: ما اکنون دارای 20 تيم مجهز به سگهای تعليم ديده هستيم و قصد داريم ظرفيت خود را در اين زمينه گسترش خواهيم داد.

صليب سرخ در گزارش خود می گويد هزينه ماموريت يک گروه نجات خارجی مجهز به اين نوع سگها برای 6 روز در ايران معادل 50 هزار دلار است که خرج دو سال تعليم سه سگ امداد و سگبان های آنهاست. ويژگی اين تيم ها آن است که به جای آنکه مثل يک تيم خارجی چند روز بعد به صحنه حادثه برسند می توانند چند ساعت بعد از حادثه در محل باشند.

اقدامات کليدی

گزارش صليب سرخ در پايان می نويسد: بم احتمالا چنانکه رئيس جمهور خاتمی وعده کرده "محکم تر از گذشته" دوباره ساخته خواهد شد. پول موجود است. توليد ناخالص ملی ايران در سال 2003 بالغ بر 1355 ميليارد دلار بوده است. اما بر اساس آمار موسسه زلزله نگاری تهران، 24 شهر بزرگ کشور در معرض خطر زلزله هستند. يک زلزله عمده در تهران می تواند تا 700 هزار نفر قربانی بگيرد.

اين گزارش اقدامات کليدی برای کاستن از سطح خطر را چنين بر می شمارد: تقويت بنيان بناهای موجود؛ اصلاحات در صنعت ساختمان سازی، اعمال طرح بيمه حوادث طبيعی؛ و بهسازی مديريت ملی حوادث طبيعی در ايران.