احمد زيدآبادی کارشناس مسايل سياسی ايران

	اين نخستين بار است که يک مقام بلند پايه جمهوری اسلامی، آقای رفسنجانی را با چنين الفاظ تندی مورد خطاب قرار می ‌دهد

محمود احمدی‌نژاد به عنوان بالاترين مقام اجرايی جمهوری اسلامی طی دو روز گذشته بدون آنکه نامی از آقای رفسنجانی ببرد، دو بار او را به دليل اظهاراتش در باره جنگ هشت ساله ايران و عراق و انتشار نامه آيت ‌الله خمينی، مورد سرزنش قرار داده و او را به "خود شيرينی برای دشمنان" و "خود خواهی و بی‌ تقوايی" متهم کرده است.

گفتگوی راديويی با احمد سلامتيان

در تاريخ حيات جمهوری اسلامی، اين نخستين بار است که يک مقام بلند پايه جمهوری اسلامی، آقای رفسنجانی را با چنين الفاظ تندی مورد خطاب قرار می ‌دهد.

اکبر هاشمی رفسنجانی از ابتدای پيروزی انقلاب ايران در سال ۱۳۵۷ خورشيدی يکی از متنفذترين چهره‌های نظام اسلامی بوده است، به گونه‌ ای که برخی او را نزديکترين شخصيت به آيت ‌الله خمينی دانسته ‌اند.

به نظر می ‌رسد نه آقای احمدی نژاد تا آن اندازه قدرتمند است که طيف طرفداران آقای رفسنجانی را به کلی از سيستم سياسی حذف کند و نه آقای رفسنجانی تا بدان پايه ضعيف است که در برابر اين تحولات مقاومتی از خود نشان ندهد

از کارنامه سياسی آيت ‌الله خمينی و خاطرات آقای رفسنجانی چنين برداشت می ‌شود که رهبر پيشين ايران در تصميم‌گيری ‌های خود بيش از هر کس، متاثر از نظرات آقای رفسنجانی بوده و همين مساله باعث تقويت نفوذ او در نظام جمهوری اسلامی شده است.

ارتباط رفسنجانی با آيت الله خمينی

نفوذ آقای رفسنجانی در دوران حيات آيت ‌الله خمينی به اندازه ‌ای بود که او افزون بر رياست مجلس شورای اسلامی، به عنوان جانشين فرماندهی کل قوا در دوران جنگ با عراق نيز معرفی شد.

با اين حال، آيت ‌الله خمينی در آخرين سال حيات خود بويژه پس از صدور فرمان قتل سلمان رشدی نويسنده هندی‌الاصل کتاب آيات شيطانی، مواضعی را در حوزه سياست داخلی و خارجی اتخاذ کرد که به نظر می ‌رسيد با نگاه آقای رفسنجانی برای اداره کشور پس از پايان جنگ همخوانی ندارد.

	نفوذ آقای رفسنجانی در دوران حيات آيت ‌الله خمينی به اندازه ‌ای بود که وی به عنوان جانشين فرماندهی کل قوا در دوران جنگ با عراق نيز معرفی شد

در واقع، آقای رفسنجانی پايان جنگ را به معنای فصل تازه‌ ای در روابط ايران و غرب و تجديد نظر در سياست‌های اقتصادی و اجتماعی دوران جنگ می‌ ديد و اين مساله را مصاحبه‌ ای طولانی که به مناسبت سالروز پيروزی انقلاب ايران در بهمن ۱۳۶۷ صورت گرفته بود، مطرح کرد.

آيت‌ الله خمينی در ماه های نخست پس از پايان جنگ، با ديدگاه های آقای رفسنجانی همسو به نظر می‌ رسيد، اما ناگهان به دلايلی که هنوز روشن نيست، تغيير رويه داد، تغييری که با صدور فرمان قتل سلمان رشدی، روابط ايران و اروپا را متشنج کرد و در حوزه داخلی نيز منجر به عزل آيت ‌الله منتظری از قائم مقامی رهبری و تاکيد بر سخت‌گيری ‌های اجتماعی شد.

با اين همه، فوت آيت‌ الله خمينی در خرداد سال ۱۳۶۸ خورشيدی باعث شد اختلاف در حال ظهور او با ميانه‌روهای سياسی آن روز جامعه ايران به نمايندگی آقای رفسنجانی، چندان بر ملا و علنی نشود و ميدان سياست به دست آقای رفسنجانی و متحدانش بيفتد.

اکبر هاشمی رفسنجانی دوران پس از آيت ‌الله خمينی را موقعيت مناسبی برای پياده کردن برنامه‌ های خود می ‌ديد؛ موقعيتی که با اصلاح قانون اساسی و افزايش اختيارات رياست جمهوری، زمينه را برای رياست جمهوری آقای رفسنجانی مهيا کرد.

رياست جمهوری پس از جنگ

در مقام رياست جمهوری، آقای رفسنجانی تشنج زدايی در روابط خارجی و کاهش کنترل دولت در زمينه ‌های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی را سرلوحه کار خود قرار داد. در آن دوره، چپ ‌های اسلامی (اصلاح طلبان بعدی) مخالف آقای رفسنجانی و راست‌گرايان (اصول‌گرايان بعدی) متحد او محسوب می ‌شدند.

هر چه از زمان رياست جمهوری آقای رفسنجانی بيشتر می ‌گذشت، رويارويی راستگرايان تندرو با وی نيز علنی تر می ‌شد، به طوری که در دور دوم رياست جمهوری آقای رفسنجانی، او به دليل فشار علنی تندروها، از پيگيری برنامه ‌های خود منصرف شد

با گذشت زمان اما، صفوف سياسی به هم خورد و راست‌گرايان سنتی و راديکال، به تدريج برنامه‌ های آقای رفسنجانی را به زيان موقعيت سياسی خود ديدند و با او در همه زمينه‌ ها از در مخالفت در آمدند.

هر چه از زمان رياست جمهوری آقای رفسنجانی بيشتر می ‌گذشت، رويارويی راستگرايان تندرو با وی نيز علنی تر می ‌شد، به طوری که در دور دوم رياست جمهوری آقای رفسنجانی، او به دليل فشار علنی تندروها، از پيگيری برنامه ‌های خود منصرف شد.

رويارويی تندروهای راستگرا با آقای رفسنجانی اما به نوبه خود سبب نزديکی چپ‌ های مذهبی به او شد، هر چند که اين نزديکی به اتحاد بين آنها منجر نشد، اما در انتخابات رياست جمهوری خرداد سال ۱۳۷۶ (1997 ميلادی) آقای رفسنجانی و حزب حامی او (کارگزاران سازندگی) عملا به حمايت از محمد خاتمی برخاستند.

رياست جمهوری آقای خاتمی با يک جنبش اجتماعی مسالمت‌جويانه برای اصلاح نظام جمهوری اسلامی همراه شد و آقای رفسنجانی هم تا انتخابات مجلس ششم در زمستان سال ۱۳۷۸ (2000 ميلادی) مخالفتی با اين جنبش از خود نشان نداد.

انتخابات مجلس ششم؛ تيغ اصلاح طلبان

انتخابات مجلس ششم اما زمينه نزديکی آقای رفسنجانی با تندروها را که از آن به بعد محافظه کار خوانده می ‌شدند و درگيری ‌اش با چپ‌ های مذهبی که از آن پس ميانه‌رو و اصلاح طلب ناميده می‌شدند، فراهم آورد.

برخی اصلاح طلبان حضور آقای رفسنجانی در مجلس ششم را مانعی بر سر راه اصلاحات می ‌دانستند و از همين رو، برای باز داشتن او از ورد به مجلس و به دست گيری رياست آن، او را به کمک به سرکوب سياسی و گسترش فساد اقتصادی در ايران متهم کردند

برخی اصلاح طلبان حضور آقای رفسنجانی در مجلس ششم را مانعی بر سر راه اصلاحات می ‌دانستند و از همين رو، برای باز داشتن او از ورد به مجلس و به دست گيری رياست آن، او را به کمک به سرکوب سياسی و گسترش فساد اقتصادی در ايران متهم کردند.

در واکنش به اين انتقادات آقای رفسنجانی که آخرين نفر فهرست سی نفره نمايندگان تهران بود، از رفتن به مجلس انصراف داد و از آن پس آشکارا در صف مخالفان اصلاحات قرار گرفت.

ناکامی اصلاح طلبان در پيشبرد برنامه ‌های خود و تمايل تندروهای مذهبی به در دست گرفتن قدرت اجرايی، سبب شد که آقای رفسنجانی در انتخابات رياست جمهوری سال ۱۳۸۴ خورشيدی (2005 ميلادی) نامزد رياست جمهوری شود.

انتخابات 84؛ فصلی تازه

نامزدی آقای رفسنجانی برای رياست جمهوری صف او را از تندروهای مذهبی و نيز اصلاح طلبان جدا کرد، اما با ناکام ماندن مصطفی معين، نامزد اصلاح طلبان در دور نخست انتخابات، و ورود محمود احمدی نژاد و آقای رفسنجانی به دور دوم انتخابات، صفوف سياسی بار ديگر به هم خورد به طوری که اکثريت اصلاح طلبان به حمايت از آقای رفسنجانی برخاستند و تندروهای مذهبی از در مخالفت با او در آمدند.

پيروزی آقای احمدی نژاد در انتخابات به اين صف بندی ادامه داد. آقای احمدی نژاد در مقام رياست جمهوری دولت‌ های آقای رفسنجانی و آقای خاتمی را به يکسان هدف حمله قرار داد و آنها را فاصله گرفتن از آموزه‌ های دينی متهم کرد.

در يک سال و چند ماهی که از عمر دولت محمود احمدی نژاد گذشته است، مقابله با هواداران رفسنجانی در دستگاه دولت و اخراج آنها از مراکز تصميم‌گيری، يکی از اهداف مهم دولت وی بوده است.

اين در حالی است که به نظر می ‌رسد نه آقای احمدی نژاد تا آن اندازه قدرتمند است که طيف طرفداران آقای رفسنجانی را به کلی از سيستم سياسی حذف کند و نه آقای رفسنجانی تا بدان پايه ضعيف است که در برابر اين تحولات مقاومتی از خود نشان ندهد.

با اين همه، حمله لفظی بی‌ پروای آقای احمدی نژاد به آقای رفسنجانی نشان می‌ دهد که او موقعيت را برای تضعيف رقيب خود مناسب ديده و در صدد است که انتشار نامه آيت ‌الله خمينی در باره پايان جنگ هشت ساله را محملی برای تسويه حساب با آقای رفسنجانی قرار دهد.

عاقبت اين نزاع هنوز روشن نيست، اما هر چه باشد فصلی تازه از نقش آقای رفسنجانی در نظام جمهوری اسلامی را رقم خواهد زد.