احمد زيدآبادی کارشناس مسائل ايران و خاورميانه

	مشی پراگماتيستی هاشمی سبب شده که حتی مخالفان او نيز در مواقع بروز خطر خواهان تحرک سياسی او شوند

هفته پيش مطبوعات ايران از فراخوانده شدن اکبر هاشمی رفسنجانی از سفر مشهد برای شرکت در يک "جلسه مهم" با حضور سران جمهوری اسلامی خبر دادند و متعاقب آن اکبر هاشمی رفسنجانی به شهر قم عزيمت کرد تا با "مراجع تقليد" شيعه در اين شهر ديدار و گفتگو کند.

اکبر هاشمی رفسنجانی در جريان ديدارش از قم به صراحت از "بحران پيش روی نظام ايران" ابراز نگرانی کرد، اما در مورد اينکه چگونه می‌توان اين بحران را از سر گذراند، سخن شفافی به زبان نياورد.

اکبر هاشمی رفسنجانی که گويا با اغلب روحانيون مشهور مقيم قم به استثنای آيت‌الله حسينعلی منتظری مرجع بلندپايه منتقد نظام اسلامی ايران ديدار کرده، با اشاره به رفتار کشورهای اروپايی در برابر پرونده هسته‌ای ايران تاکيد کرده است که: "آنها ديوانه، طمعکار، ظالم و مصداق طاغوت واقعی هستند، ما کاری به کسی نداريم، اما آنها کار را به اينجا رسانده‌اند گرچه خود ما هم بی‌تاثير نبوده‌ايم."

جمله آخر اکبر هاشمی رفسنجانی ظاهرا به برخی رفتارهای دولت محمود احمدی‌نژاد اشاره دارد که گويا از نظر وی پرونده هسته‌ای ايران را وخيمتر از گذشته کرده است. با اين همه روشن نيست که رفسنجانی چه راه حلی را برای کنترل بحران بين ايران و غرب پيشنهاد می‌کند.

نگرانی و بلاتکليفی

از ابتدای مطرح شدن پرونده هسته‌ای ايران در شورای حکام آژانس بين‌المللی انرژی اتمی اکبر هاشمی رفسنجانی همواره با قاطعيت از حق جمهوری اسلامی برای برخورداری از چرخه سوخت هسته‌ای دفاع کرده و نشانه‌ای از مخالفت او با فک پلمپ از تاسيسات هسته‌ای اصفهان و يا آغاز غنی‌سازی اورانيوم در سطح تحقيقاتی مشاهده نشده است. با اين همه اکبر هاشمی رفسنجانی از تکرار اين جمله که در پرونده هسته‌ای بايد با «هوشياری» و «عاقلانه» عمل کرد، هيچگاه غافل نمانده است.

اکبر هاشمی رفسنجانی در عين حال هرگز منظور خود را از عاقلانه عمل کردن در موضوع پرونده هسته‌ای ايران بيان نکرده و از سخنان او در قم نيز نمی‌توان دريافت که او چه فرمولی را برای «عبور از بحران» در نظر دارد.

سخنان او در قم ترکيبی از ابراز نگرانی شديد از آينده و بلاتکليفی در برابر دوراهی پيش پای جمهوری اسلامی است آنجا که می‌گويد: « حتی کمترين احتمال در رفتن پرونده ايران به شورای امنيت برای ما اهميت بسيار دارد. آنها از ما می‌خواهند که تسليم شويم که برای ما مشکل است، اگر مقاومت کنيم هم بايد هزينه زيادی بپردازيم، به هر حال اين پرونده يک تجربه الهی است که اميدواريم از آن سربلند بيرون بياييم.»

سازش برای مصلحت نظام

هنگامی که اکبر هاشمی رفسنجانی در موضوع خاصی در ايران فعال می‌شود، صرف نظر از نيت واقعی وی و نوع سخنانی که او بر زبان می‌راند، افکار عمومی آن را تلاش برای «سازش پنهان» بر مبنای «مصلحت نظام» تلقی می‌کند.

بنابراين به رغم آنکه اکبر هاشمی رفسنجانی در ديدارش با روحانيون قم از نياز شرايط امروز ايران به «روح مجاهدت، مبارزه و دفاع» سخن گفته با اين همه بسياری از ايرانيان می‌پندارند که او در حال توجيه روحانيون متنفذ برای حمايت از يک فرمول سازشکارانه بر سر بحران اتمی ايران است.

البته افکار عمومی مردم ايران نسبت به قدرت و موقعيت و عملکرد اکبر هاشمی رفسنجانی بيشتر مبتنی بر تخيل به نظر می‌رسد تا واقع‌بينی و حتی ناکامی او در انتخابات رياست جمهوری نهم نيز، تاثير عمده‌ای بر باور مردم نگذاشته است. اگرچه، اين نکته هم که اکبر هاشمی رفسنجانی معمولا در دوره‌های بحرانی بيشتر مورد اقبال سران جمهوری اسلامی و طرف مشورت آنان قرار می‌گيرد، موضوعی قابل انکار نيست.

پراگماتيسم رفسنجانی

روحانيون محافظه‌کار ايران که مجلس خبرگان رهبری در کنترل آنان است، ظاهرا اعتماد خاصی به توانايی اکبر هاشمی رفسنجانی در شرايط بحرانی دارند. آنها اغلب بر اين تصورند که اکبر هاشمی رفسنجانی آگاهی بيشتری نسبت به سياست‌های بين‌المللی دارد و زبان ديپلماتيک را بهتر از ديگر روحانيون درک می‌کند.

اين تصور در کنار مشی پراگماتيستی آقای رفسنجانی که گويا به او قدرت متقاعد کردن روحانيون ناآشنا به مناسبات بين‌المللی را می‌دهد، سبب شده است که حتی مخالفان او در درون حکومت ايران نيز در مواقع بروز خطر خواهان تحرک سياسی او شوند.

با اين همه، احتمال اينکه اکبر هاشمی رفسنجانی در فعاليت جاری خود در حال آماده کردن روحانيون متنفذ نظام برای پذيرش درخواست آمريکا و متحدانش مبنی بر دست شستن ايران از چرخه سوخت هسته‌ای است، بسيار ضعيف است زيرا اکبر هاشمی رفسنجانی افزون بر آنکه نشانه‌ای از تصميم احتمالی خود برای سازش بر سر پرونده هسته‌ای بروز نداده است، در شرايط کنونی ايران نيز در موقعيتی نيست که بتواند ابتکار عمل سياسی را به دست گيرد.

البته اين احتمال در کنار احتمالات بسيار ديگر، دور از ذهن نيست که روند بحران هسته‌ای ايران به نقطه‌ای برسد که نظام سياسی به اراده يا جبر، خود ابتکار عمل حل بحران را با وجود همه نتايج دردناکش برای نظام به اکبر هاشمی رفسنجانی بسپارد، اما به نظر می رسد که آن روز، هنوز فرا نرسيده است.