جمشيد برزگر به مناسبت 16 آذر

از آن پس، مخالفان رژيم شاه، 16 آذر را روز دانشجو ناميدند و اگرچه تا هنگام انقلاب سال 1357 امکان گرامی داشت رسمی و علنی آن را نيافتند، اما اين روز، پس از انقلاب نيز به عنوان روز دانشجو پذيرفته شد.

به رغم چنين اشتراکی بين فعاليت های دانشجويی پيش و پس از انقلاب، به نظر می رسد که جنبش دانشجويی در اين فاصله زمانی شاهد تحولات و تفاوت های عمده ای، چه در ساز و کارهای درونی خود و چه در مناسبات و روابطش با قدرت و نيروهای سياسی و اجتماعی بوده است.

دانشجويان خط امام

جنبش دانشجويی، پس از انقلاب سال 1357، با اتکا به فعاليت های خود در مبارزه با رژيم سلطنتی حضوری ملموس در تحولات و رويدادهای سياسی يافت و دانشگاه ها نيز همزمان به عنوان يکی از اصلی ترين کانون های مباحثات و مجادلات سياسی و عرصه رويارويی نيروهای سياسی با گرايش های متفاوت مطرح شدند.

اما چنين فضايی، عمری طولانی نداشت. در 13 آبان 1358، با اشغال سفارت آمريکا از سوی گروهی از فعالان دانشجويی که به دانشجويان پيرو خط امام معروف بودند، دانشجويان مسلمان هوادار حاکميت عملا در دانشگاه ها در موقعيتی برتر قرار گرفتند.

اندکی بعد، با انقلاب فرهنگی و بسته شدن دانشگاه ها و سپس اخراج شماری از استادان و بازداشت طيف وسيعی از فعالان سياسی مخالف، فضای دانشگاه ها شاهد انسدادی کم سابقه بود.

حمله عراق و جنگی هشت ساله نيز موجب تداوم اين فضا شد. در اين سال ها، انجمن های اسلامی دانشجويان که در تلاش برای ايجاد وحدت بين حوزه و دانشگاه، نام دفتر تحکيم وحدت به خود گرفته بودند، به عنوان تنها تشکل های رسمی دانشجويان، همسويی کاملی با حاکميت داشتند.

کثرت گروههای دانشجويی

اما با گسترش مناقشات و اختلافات درون حاکميتی، دامنه اين منازعات به دانشگاه ها نيز کشيده شد و با تاسيس گروه هايی نظير بسيج دانشجويی و انجمن ها و جمعيت های اسلامی در دانشگاه ها، دفتر تحکيم وحدت موقعيت پيشين خود را از دست داد و همزمان، به دليل نزديکی به گروه های چپگرای اسلامی، رويکردی نسبتا انتقادی نسبت به دولتمردان وقت در پيش گرفت.

اين موضعگيری ها، در جريان انتخابات رياست جمهوری دوم خردادماه 1376 به اوج خود رسيد و به اين ترتيب، دفتر تحکيم وحدت، توانست در شرايط آن روزها، موقعيت خود را به عنوان اصلی ترين نماينده جنبش دانشجويی کشور تثبيت کند.

اين موقعيت، به ويژه با رويدادهايی نظير حمله به کوی دانشگاه تهران در 18 تيرماه 1378 و نيز موضع گيری دانشجويان در قبال حوادث سياسی و رويدادهايی نظير قتل های زنجيره ای بيش از پيش تثبيت شد.

در حالی که ديگر تشکل های دانشجويی همسويی بيشتری با جناح محافظه کار داشتند، دفتر تحکيم وحدت نيز که از حاميان اصلی اصلاحات در جامعه محسوب می شد، به تدريج عملکرد اصلاح طلبان درون حاکميت را مورد انتقاد قرار داد.

تحکيم وحدت

اين رويکرد که به عنوان استراتژی دوری از قدرت مطرح شد، در سال های اخير، اصلی ترين راهبرد بزرگ ترين تشکل دانشجويی در ايران بوده و موجب شده که دفتر تحکيم وحدت عملا در صف نخست منتقدان حاکميت جای گيرد.

دوری از قدرت و گسترش دامنه انتقادها از محافظه کاران به اصلاح طلبان، و تاکيد بر مواردی نظير دفاع از حقوق بشر، دمکراسی خواه و طرح مسايلی مانند رفراندوم و تحريم انتخابات، در عين حال، دوری متقابل اصلاح طلبان از بخش قابل توجهی از فعالان دانشجويی را به همراه داشته است.

اين تحول، به معنای افزايش گسست و شکاف بيش از پيش بين دانشجويان و حاکميت نيز تلقی شده است؛ هرچند هم محافظه کاران و هم اصلاح طلبان، هر يک با شيوه و روشی در پی تحکيم پايه های حضور و نفوذ خود در دانشگاه ها بوده اند.

دوری از قدرت و ديدبانی دموکراسی

قرار گرفتن در چنين وضعيتی، برای فعالان دانشجويی که در سال های اخير همواره با احضار، بازداشت و فشارهای امنيتی و قضايی دست به گريبان بوده اند، آنها را با دشواری های چندگانه ای مواجه ساخته است.

فعالان دانشجويی، بر خلاف فضای مساعد پيش از انقلاب، برای سازماندهی و فعاليت تنها با فشارهای بيرونی روبه رو نيستند و در داخل دانشگاه ها نيز با موانعی چه از نظر ساختار تشکيلاتی و چه ايجاد انگيزه برای جلب حمايت گسترده دانشجويان مواجه اند.

با اين همه، تحولات ماه ها و سال های اخير نشان می دهد که هنگام ظهور و بروز هر رخداد يا اعتراض اجتماعی و سياسی، جنبش دانشجويی، به رغم کاهش تاثير گذاری اش از جمله نيروهای قابل توجه و موثر در اين عرصه بوده است.

ضمن آنکه دفتر تحکيم وحدت همزمان با تاکيد بر رويکرد دوری از قدرت، نقش ديده بانی جامعه مدنی و دفاع از حقوق بشر را برای خود قايل شده است و در اين راستا، کوشيده به برخی نيروهای بيرون از قدرت نيز بيش از گذشته نزديک شود.

اين چرخش در يافتن موتلف های متفاوت، اگر چه می تواند به معنای افزايش پايگاه اين نيروها در داخل دانشگاه ها محسوب شود، اما در عين حال، می تواند دست کم در کوتاه مدت، ضريب آسيب پذيری در مقابل فشارهای حاکميت را نيز افزايش دهد.

هرچند، به نظر می رسد همچون بسياری از مسايل ديگر، شدت برخوردها با فعالان دانشجويی بستگی تام و تمامی به شرايط عمومی و فضای سياسی کشور دارد.