اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد		صفحه بدون عکس

مسعود بهنود

سردر ورودی دانشگاه تهران

پنجاهمين سالگرد حادثه ای که به نام روز دانشجو در تاريخ معاصر ايران ثبت شده (شانزدهم آذر) امسال پر معناتر از سال های گذشته، زير فشار عوامل مختلف در دانشگاه های مختلف کشور برگزار شد و اين در پايان سالی است که دو روز ديگری که به دانشجويان اختصاص دارد بدون کشمکش نبود.

در روز شانزده آذر سال 1332 پنج ماه بعد از کودتای 28 مرداد در حالی که حکومت نظامی با دستگيری گروه های هوادار نهضت ملی کردن نفت فضای سياسی کشور را بسته و آماده گسترش روابط با خود ايلات متحده آمريکا شده بود، انفجار اعتراض در دانشگاه تهران اولين جرقه ای بود که می توانست به شعله های بزرگی تبديل شود.

ماجرای شانزده آذر از آنجا آغاز شد که در آستانه ديدار هيات بلندپايه به رياست ريچارد نيکسون معاون وقت رياست جمهوری آمريکا حکومت با بسيج کماندوهای نظامی دانشگاه تهران را به عنوان تنها سنگر باقی مانده معترضان محاصره کرده بود.

بر اساس گزارش ها، دانشجويان خشمگين از حضور نظاميان در دانشگاه، آن روز صبح را با مسخره کردن کماندوها و دادن شعارهای مخالف کودتا آغاز کردند ولی نظاميان با تيراندازی به سوی آنها، پاسخ گفتند و همين تيرها در مقابل دانشکده فنی سه دانشجو را به خاک انداخت.

مهدی شريعت رضوی، احمد قندچی و مصطفی بزرگ نيا از سه نحله فکری جدا بودند، يکی به گروه های مبارز مذهبی تعلق داشت و يکی به علت هواداری از حزب توده قبلا کوتاه مدتی به زندان افتاده بود و بزرگ نيا پدرش سرهنگ ارتش بود و خود فعاليت سياسی خاصی نداشت.

اين حادثه در ديدار دو روز بعد ريچارد نيکسون از تهران از سوی مقامات دولتی ايران به عنوان تحرک نيروهای چپ عليه دولت نظامی ايران توصيف شد، چنين توجيهی در فضای جنگ سرد و با وجود وحشت غرب از برسرکار آمدن کمونيست ها در ايران چنان که نيکسون در کتابش نوشته نمی توانست با تائيد متحدان آمريکائی روبرو نشود.

گروه های چپ فعال مخفی نيز در سال های بعد با استقبال از هديه ای که کشته شدن سه دانشجو در آستانه سفر نيکسون به آنها داده شده بود، در گزارش های خود همين را تکرار کردند اما واقعيت اين بود که سه نسل از دانشجويان آن روز را به عنوان روزی برای اعلام همبستگی، اعتراض و نشان دادن تحرک از خود برمی گزيدند و خواست هايشان الزاما پيروی از يک مرام سياسی نبود.

از شانزده آذر سال 1332 تا ربع قرن بعد که رژيم پادشاهی در ايران بر سرکار بود در چنين روزی دانشگاه ها جنبشی به خود می گرفت که با تظاهرات و درگيری ها و دستگيری هائی توام بود که در فضای ساکن و ساکت سياسی، جنبش دانشجوئی را زنده نگاه می داشت.

به دنبال حادثه شانزده آذر سال 32 وقتی دانشگاه ها در اعتصاب فرورفتند، مسوولان دانشگاه تهران در اعلاميه ای اعتصاب کنندگان را تهديد به اخراج از دانشگاه کردند و از دانشكده‌ها و بيمارستانها و ساير موسسات ضميمه دانشگاه خواستند که فورا جريان عادی كار خود را آغاز کنند

اولين سال بعد از انقلاب ، روز 13 آبان گروهی از دانشجويان کشور سفارت آمريکا در تهران را اشغال کردند و به تعبيری بزرگ ترين بحران بعد از جنگ ويتنام (تا آن روز) را برای دولت آمريکا پديد آوردند و به اين ترتيب روز ديگری در تاريخ جنبش دانشجوئی ايران ثبت شد.

با مرگ آيت الله خمينی و تحولاتی در بافت حکومتگران، محافظه کاران که کرسی های اصلی مجلس و دولت را از آن خود کرده بودند برگزاری تظاهرات روز سيزده آبان را در اختيار گرفتند و حضور دانشجويان در آن مراسم رسمی کاهش يافت و بار ديگر شانزده آذر عنوان قديمی خود را باز يافت.

روز هيجدهم تير 1378 و در حالی که جنبش اصلاحات در اوج بود روز ديگری وارد تاريخ جنبش دانشجوئی ايران شد که بر خلاف دو روز ديگر، در مخالفت با استثمار خارجی و به ويژه دولت ايالات متحده نبود بلکه مخالفت با استبداد داخلی را مظهر شد.

در آن روز دانشجويان که برای اعتراض به بسته شدن روزنامه سلام – که توسط جمعی از دانشجويان اشغال کننده سفارت آمريکا تاسيس شده بود – جمع شده بودند، شب هنگام با حمله نيروی انتظامی و گروه های فشار به خوابگاه کوی دانشگاه تهران روبرو شد که گرچه در اخبار رسمی تنها عزت ابراهيم نژاد به عنوان کشته در آن روز ثبت شد اما با خشونتی که هواداران حکومت در آن به راه انداختند جلوه ای بزرگ تر و اثرگذارتر از روزهای ديگر يافت.

با همه اصراری که جمهوری اسلامی به اعلام بزرگداشت حرکت دانشجويان در روز 13 آبان دارد و با همه محدوديت هايی که برای دانشجويان دانشگاه ها در يادآوری روز هيجدهم تير فراهم آمده، شروع پنجاهمين سالگرد، در حالی که تشکيلات اصلی دانشجويان در پريشانترين روزهای عمر خود است، پنجاهمين سالگرد شانزده آذر را فرصتی برای ابراز وجود دوباره خود يافته اند.

دکتر عبدالکريم سروش در پيامی برای مراسم پنجاهمين سالگرد شانزده آذر نوشته خاطره آن روز "اينک مانند پرچمی است پيروز و افراشته در دست دانشجويان دلير و دانا تا مثل هميشه بر دانشجوستيزی و دانشگاه کوبی استبداد فروشان جهالت پرور و استعدادکشان اختناق گستر بشورند."

انجمن های دانشجوئی که با بی علاقگی و گاه مخالفت مسوولان دانشگاه ها برای برگزاری سالروز شانزده آذر روبرو شده اند اعلام داشته اند که به روزه سياسی در اين روز دست می زنند که اساس آن بر آزادی زندانيان سياسی و دانشگاهی و مطبوعاتی و رعايت حقوق بشر در کشور است.

در اعلاميه 15 تشکل دانشجوئی عمده کشور سراسر كشور در حمايت از روزه سياسی دانشجويان علت بزرگداشت مراسم امسال پاسداشت سه کشته جنبش دانشجوئی و اعتراض به تداوم بازداشت تقي رحمانی، هدی صابری و رضا عليجانی، همچنين گرامی داشت ياد و خاطره همه دانشجويان آزاده و سرافرازی ذکر شده كه در راه كشور و دين از خود گذاشته اند.

به دنبال حادثه شانزده آذر سال 32 وقتی دانشگاه ها در اعتصاب فرورفتند، مسوولان دانشگاه تهران در اعلاميه ای اعتصاب کنندگان را تهديد به اخراج از دانشگاه کردند و از دانشكده‌ها و بيمارستانها و ساير موسسات ضميمه دانشگاه خواستند که فورا جريان عادی كار خود را آغاز کنند.

بخش با اهميت اعلاميه شورای دانشگاه آن جا بود که نوشتند "خبر حادثه‌ تاسف انگيز 16 آذرماه خاطر خطير اعليحضرت همايون شاهنشاه را كه تفقدات و عنايات بی ‌پايانشان هميشه شامل حال دانشگاه و دانشگاهيان بوده است بی ‌اندازه متاثر و ملول ساخت و عواطف ملوكانه را در اين فاجعه به دانشگاه ابلاغ فرمودند و بازماندگان دانشجويان مقتول را نيز مشمول تفقدات شاهانه قرار دادند."

سه روز پس از اشغال سفارت آمريکا در سيزده آبان سال 58 در حالی که دولت و اعضای شورای انقلاب در صدد بودند تا دانشجويان را از سفارت بيرون برند و به گروگان گيری پايان دهند، آيت الله خمينی ضمن تجليل از احساسات دانشجويان عليه استثمارگران و قدرت های جهانی، عمل آن ها واکنش طبيعی دانشجويان خواند که نمايندگان وجدان جامعه هستند.

يک هفته بعد از ماجرای هيجده تير سال 1379 آيت الله خامنه ای به شدت به حمله برندگان به دانشجويان در کوی دانشگاه تاخت، آن را فاجعه خواند و مجازات عاملان حادثه را وعده داد و گفت دانشجو از بطن جامعه می آيد حق دارد که حرف بزند و حتی ناسزا گفتن آنها به ولی فقيه هم نبايد باعث شود که با آن ها از اين گونه برخوردها شود.

اين همه نشان می دهد که جنبش دانشجوئی همواره در تاريخ معاصر ايران اهميتی داشته که از چشم حکومت ها پنهان نمانده است و برخورد با آنها ظرافتی را طلب می کرده که دلشمغول جدی نهادهای مختلف حکومتی بوده است گرچه کمتر اتفاق افتاده که اين اهميت و ظرافت به نتيجه ای مطلوب دست يابد.

دانشجويان چنانکه رهبران نيز در اعلاميه هايشان اشاره کرده اند وجدان حساس جامعه در فشار ايران هستند و مناسبت هائی مانند پنجاهين سالگرد شانزده آذر تنها فرصت هائی است که بخش کوچکی از توان و اهميت خود را نشان دهند.