احمد زيدآبادی کارشناس مسائل سياسی ايران

مقاومت ايران در برابر پذيرش قطعنامه 598 سبب تجهيز غيرعادی عراق به تسليحات مخرب و سکوت جامعه جهانی در مقابل به کارگيری گازهای شيميايی عليه رزمندگان ايرانی شد

انقلاب سال ۱۳۵۷ ايران سبب خروج اين کشور از رديف همپيمانان ايالات متحده آمريکا شد اما به گفته فرانسوا ميتران رئيس جمهور فقيد فرانسه، اين خروج تأثير چندانی بر موازنه‌ قوا در سطح جهان نداشت زيرا ايران به بلوک شرق تحت رهبری اتحاد جماهير شوروی نيز نپيوست.

آيت ‌الله خمينی سياست خارجی ايران را "نه شرقی نه غربی" اعلام کرده بود و ابتدا تصور می ‌شد اين سياست ادامه همان شعار "موازنه منفی" محمد مصدق نخست وزير ايران در سالهای ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ خورشيدی باشد.

اما به همان اندازه که سياست موازنه منفی محمد مصدق نسبت به قدرتهای بزرگ بين‌ المللی مسالمتجويانه بود، اصل نه شرقی نه غربی آيت‌ الله خمينی شکلی تهاجمی و ستيزه‌ جويانه عليه ابرقدرتهای جهانی داشت.

شيوه تهاجمی آيت ‌الله خمينی در برابر آمريکا و شوروی تا حدودی ريشه در ديدگاه مذهبی وی داشت که مبتنی بر نوعی جهان وطنی (انترناسيوناليسم) اسلامی بود.

اين خصيصه، آيت‌ الله و نزديکان فکری او را ترغيب می‌ کرد که مدل انقلاب و حکومت ايران را تنها راه "نجات" ساير کشورهای جهان و بويژه جهان اسلام تلقی کنند و در صدد صدور انقلاب برآيند.

سياست صدور انقلاب که منجر به تحرک سياسی آيت ‌الله سيد محمدباقر صدر عليه حکومت صدام حسين در عراق شد، معمولاً به عنوان يکی از عوامل هجوم ارتش عراق به خاک ايران ذکر شده است اما رهبران جمهوری اسلامی علت اساسی وقوع جنگ را "وحشت استکبار جهانی به سرکردگی آمريکا از انقلاب ايران و تحريک و تشويق صدام حسين برای نابودی نظام جمهوری اسلامی" می‌ دانند.

اينکه نقش قدرتهای بزرگ جهانی در بروز جنگ بين عراق و ايران تا چه حد بوده، هنوز روشن نيست اما می‌توان حدس زد که آمريکا و متحدان عربش در منطقه خليج فارس از اينکه دو کشوری که آنها را "مزاحم" خود می‌ دانستند، درگير نبرد شده‌ اند ناخشنود نبودند.

از نگاه آمريکا و متحدانش، انقلاب ايران بر دوش نسلی پرشور و پرانرژی استوار بود که داعيه تغيير جهان داشت.

اين انرژی اگر بسوی درگيری و برخورد مستقيم با ايالات متحده هدايت می ‌شد، قاعدتاً دردسرهای بزرگی به بار می ‌آورد، چنانکه هجوم جمعی از دانشجويان انقلابی به سفارت آمريکا در تهران و گروگان گرفتن ديپلماتهای اين کشور، کاخ سفيد را به مدت ۴۴۴ روز دلمشغول چگونگی حل و فصل اين ماجرا کرد.

ناو آمريکايی وينسنس با هدف قرار دادن هواپيمای مسافربری ايرانی، آيت الله خمينی را به 'نوشيدن جام زهر' واداشت

اين انرژی "دردسرساز" اگر در جنگ با ارتش عراق تخليه و خنثی می ‌شد، برای آمريکا البته امری ناپسند نبود.

طرف ديگر ماجرا يعنی عراق هم از نگاه آمريکا صاحب دولت تندرويی بود که نه فقط پای روسها را به نقطه ‌ای استراتژيک در منطقه خليج فارس باز کرده بود بلکه سودای رهبری جهان عرب عليه اسرائيل را نيز در سر می ‌پروراند.

بدين ترتيب طبيعی است که دولت آمريکا حتی اگر در بروز جنگ دخالت نداشته، از وقوع آن راضی و خوشحال بوده است زيرا دو دشمن منطقه ‌ای اش درگير جنگی مخرب و پرتلفات شده بودند و روز به روز قوايشان تحليل می رفت.

اما جنگ تا زمانی مورد علاقه آمريکا بود که برنده ‌ای نداشته باشد.

دولتمردان آمريکا بصراحت اعلام کرده بودند که سياست رسمی شان در برابر جنگ ايران و عراق اين است که اين جنگ طرف پيروز نداشته باشد.

در واقع همين سياست در تمام طول جنگ و در جريان تدوين قطعنامه ۵۹۸ شورای امنيت سازمان ملل برای پايان دادن به جنگ ايران و عراق اعمال شد.

در طول جنگ، آمريکا رسماً طرف هيچکدام از طرفين متخاصم را نگرفت اما بنا به برخی گزارشها، هر گاه يکی از دو طرف منازعه روند جنگ را به سود خود تغيير می ‌داد آمريکا با کمک پنهان اطلاعاتی به طرف مقابل، تعادل را بين آنها برقرار می ‌کرد.

اين در حالی بود که رهبران جمهوری اسلامی برای توجيه ادامه جنگ، دولت صدام حسين را عامل آمريکا و اسرائيل معرفی می ‌کردند و از رژيم صدام حسين به عنوان "رژيم بعثی - صهيونيستی عراق" نام می ‌بردند.

البته اين نوع نامگذاری در برخی برهه‌ های جنگ با تناقض روبرو می‌ شد و آن هنگامی بود که اتحاد جماهير شوروی يا کشورهايی نظير فرانسه و هند که از متحدان نزديک آمريکا نبودند به حمايت از صدام حسين برمی ‌خاستند و سلاحهای پيشرفته خود را بسوی عراق سرازير می ‌کردند اما از آنجا که نيروهای سياسی مستقل در ايران اجازه فعاليت نداشتند، اين نوع تناقضها هزينه ‌ای برای حکومت در پی نداشت.

صلاح خلف (ابواياد) مرد شماره دوی سازمان آزاديبخش فلسطين شعار "راه قدس از کربلا می گذرد" را "به سخره گرفتن آرمان فلسطين" خوانده بود

يکی از وقايعی که سبب حمايت جدی دولت ميخائيل گورباچف رئيس جمهور اتحاد شوروی از عراق در يکی از برهه ‌های جنگ شد، افشای سفر مک‌ فارلين مشاور امنيت ملی رونالد ريگان رئيس جمهور آمريکا به تهران بود.

سفر محرمانه مک ‌فارلين به ايران حکايت از آن داشت که ايران و آمريکا به خلاف جنگ لفظی پايان ناپذير خود، پشت صحنه مشغول بده بستانهای سياسی و نظامی بوده ‌اند.

اين بده بستان مربوط به زمانی بود که آمريکا به اين نتيجه رسيده بود که داخل دولت ايران گروهی "ميانه ‌رو" ظهور کرده است که می‌توان با آن دست کم در پاره ‌ای مسائل از جمله حل مسئله گروگانهای آمريکايی در لبنان به توافق رسيد.

ايران نيز که به علت تحريم تسليحاتی نياز به سلاحهای پيشرفته داشت، رابطه‌ پنهان با آمريکا را به قصد دستيابی به موشکهای دقيق و مدرن و به اميد خارج شدن جنگ از بن‌ بست دنبال می ‌کرد.

افشای اين ماجرا و بازتاب بسيار گسترده آن در مطبوعات جهان، در کنار بی ‌اعتمادی ايران و آمريکا به يکديگر باعث بی‌ نتيجه ماندن اين روابط پنهان شد، اما به وجهه ايران بين مردم عرب بشدت صدمه زد، زيرا روشن شد که اسرائيل نيز در اين ماجرا نقش بازی کرده است.

موضوع دخالت اسرائيل در ماجرای مک‌ فارلين بويژه از آن جهت مهم بود که ايران هدف از ادامه جنگ با عراق را آزادسازی فلسطين اعلام کرده و شعار "راه قدس از کربلا می ‌گذرد" به عنوان استراتژی ايران درآمده بود.

اين شعار البته هيچگاه اعراب را که به استثنای سوريه پشت صدام حسين قرار گرفته بودند، متقاعد نکرد و حتی صلاح خلف (ابواياد) مرد شماره دوی سازمان آزاديبخش فلسطين آن را "به سخره گرفتن آرمان فلسطين" دانست.

پس از اين اتفافات، فشار عليه ايران برای پايان دادن به جنگ شدت گرفت؛ ظاهراً جامعه جهانی به اين نتيجه رسيده بود که زمان پايان جنگ فرا رسيده است.

شورای امنيت سازمان ملل با تصويب قطعنامه ۵۹۸ اراده خود را برای خاتمه جنگ به نمايش گذاشت.

عراق قطعنامه را پذيرفت اما ايران از پذيرش آن خودداری کرد، هر چند گفته شد آن را رد هم نکرده است.

مقاومت ايران در برابر پذيرش قطعنامه سبب تجهيز غيرعادی عراق به تسليحات مخرب و سکوت جامعه جهانی در مقابل به کارگيری گازهای شيميايی عليه رزمندگان ايرانی شد.

در واکنش به تهاجم روزافزون عراق بويژه عليه تأسيسات اقتصادی و نفتی ايران در خليج فارس، ايران مدتی وارد نبردی شد که از آن به عنوان "جنگ نفتکشها" ياد می ‌شود.

ايران اعلام کرده بود که اگر قرار است نفت اين کشور از خليج فارس صادر نشود، پس نفت هيچ کشوری نبايد صادر شود و از اين رو، قايقهای تندروی ايران چند فروند نفتکش کويتی را در خليج فارس هدف قرار دادند.

اين موضوع بسرعت آمريکا را درگير جنگ با ايران کرد.

ابتدا چند فروند از ناوچه ‌های ايران در خليج فارس توسط نيروی دريايی آمريکا غرق شدند و سپس درگيری بين دو طرف به صورت پراکنده ادامه يافت که در نهايت به فاجعه هدف قرار دادن هواپيمای مسافربری ايرباس ايرانی توسط ناو آمريکايی وينسنس انجاميد.

اين تحولات سرانجام به پذيرش قطعنامه ۵۹۸ از سوی آيت‌الله خمينی منجر شد، پذيرشی که آن را به خوردن جام زهر تعبير کرد.

بدين ترتيب جنگ هشت ساله بدون آنکه طرف پيروزی داشته باشد پايان يافت.