صعود قیمت دلار در ایران تا کی ادامه دارد؟

روز ۱۳ خرداد، رئیس بانک مرکزی ایران آقای عبدالناصر همتی، اظهارات قابل تاملی کرد که در میان انبوه خبرهای سیاسی و اخبار مربوط به کرونا گم شد. او گفت: "ما برای حفظ نرخ ارز باید به بازار ارز تزریق کنیم بنابراین ۲۸۰ میلیارد دلار ظرف ۱۵ سال گذشته به‌عبارتی به‌طور میانگین سالی ۱۸ میلیارد دلار به بازار ارز تزریق کرده‌ایم تا نرخ ارز را کنترل کنیم. بسیاری از این ارزها به‌صورت سرمایه از کشور خارج شده است. این‌همه امکاناتی که در خارج از کشور خریداری شده به‌خاطر همین ارزها بوده است".

اهمیت این ارقام وقتی بیشتر مشخص می‌شود که به یاد بیاوریم دولت برای تامین یک میلیارد یورو به منظور مبارزه با ویروس کرونا مجبور به اجازه از آیت‌الله خامنه‌ای و برداشت از صندوق توسعه ملی شد. اما همین مبلغ هم مایه کشمکش بین مقامات دولت شد. وزیر بهداشت و درمان دست به شکوه برداشت و گفت: "ماه‌هاست به‌جز سهم کوچکی (حدود ۳۰ درصد) نگرفته‌ام و نمی‌دانم [این بودجه را] برای کدام کار مهم‌تر گذاشته‌اند؟". عبدالناصر همتی تلویحا پاسخ او را داد و نوشت که "بانک مرکزی ... چاره‌ای جز مقاومت در برابر خواسته‌هایی که در جای خود شاید ضروری باشد، ندارد". یعنی مبلغ مزبور باید صرف موارد دیگری مهمتر از کرونا می‌شد.

روز ۵ مهر خبرگزاری تسنیم وابسته به سپاه پاسداران در گزارشی عنوان کرد که "سیر صعودی قیمت ارز از روزهای قبل شدیدتر شده است و به‌دنبال آن ابتدا دلار وارد کانال ۲۸ هزار تومان شد و بعد از آن به‌راحتی از ۲۹ هزار تومان عبور کرد". دلار (و ارز بطور عام) در نظام اقتصادی دنیای امروز یک کالاست. برای ارزان شدن آن، باید عرضه زیاد شود (و یا تقاضا کم) یعنی همان سازوکاری که بنا به گفته آقای همتی ۱۵ سال از آن استفاده شده است. اما درآمد ارزی ایران که اساس آن را صادرات نفت تشکیل می‌داده بطور چشمگیری کاهش یافته و علت کشمکش بر سر یک میلیارد یورو همین است. محمد باقر نوبخت، رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور روز ۱۵ شهریور گفت: "این بی‌انصاف‌ها ... اجازه فروش یک قطره نفت را نمی‌دهند و اگر هم به فروش برسد، امکان تبادل مالی [نیست]".

اما روز ۴ مهر خبرگزاری‌ها از قول رویترز گزارش دادند که صادرات نفت ایران در ماه سپتامبر (ماه جاری) "به شدت افزایش یافته" و به ۱.۵ میلیون بشکه در روز رسیده است. سوالی که بلافاصله ذهن را به خود مشغول می‌کند این است که اگر ایران امکان فروش این حجم از نفت را داشته چرا پیش از این اقدام نکرده است؟ آیا این افزایش ناگهانی ممکن است با انتخابات آمریکا ربط داشته باشد؟ آیا ممکن است حکومت ایران برای بی‌اعتبار کردن دونالد ترامپ و سیاست "فشار حداکثری" دولت وی، درست در آستانه انتخابات آمریکا، دست به یک حرکت نمایشی زده باشد؟ بهر صورت، اخباری از این دست به شرطی ریال را در برابر دلار تقویت خواهد کرد که آثار آن در بازار به شکل زیاد شدن عرضه دلار دیده شود والّا تاثیر خبر کوتاه مدت است. خبرگزاری تسنیم نوشت: "خبر امروز رویترز مبنی بر فروش ۵/۱ میلیون بشکه نفت در روز توسط ایران، در ساعات نخست معاملات یک شوک به برخی معامله‌گران وارد کرد و تا حدودی معاملات پشت‌خطی را به عقب راند، با این‌حال،‌ اما در ساعات نخست، قیمت‌ها در بازار هرات افزایشی بود و همین امر نیز باعث عبور دلار از کانال ۲۹هزار تومان شد".

یک احتمال دیگر را هم نباید از نظر دور داشت. در تلاش برای بی‌اعتبار کردن سیاست‌های تحریمی ترامپ، آنچه که آقای همتی از آن به عنوان "ارز پاشی" یاد می‌کند، بطور مقطعی دور از ذهن نیست. چنین سیاستی می‌تواند بطور موقت از قیمت دلار بکاهد.

بعد از انتخابات آمریکا چه خواهد شد؟

اگر ترامپ پیروز شود، نفس ابقای او ممکن است باعث گردد که مردم برای حفظ ارزش دارائی خود و نگرانی از وخیم‌تر شدن اوضاع اقتصادی به خرید دلار روی آورند که طبیعی است شاهد افزایش بیشتر ارزش دلار خواهیم بود. اما در همین حال ممکن است مذاکرات پشت پرده‌ای برای رسیدن به یک توافق صورت بگیرد. حکومت ایران برای بقاء نظام دست به این کار خواهد زد هم چنانکه در سال ۲۰۰۳ به دولت تندرو جورج بوش که نومحافظه‌کاران تندرو بر آن تسلط داشتند پیشنهاد یک "معامله بزرگ" و همه جانبه را داد. ترامپ هم شیفته این است که به تهران برود و ماجرا را خاتمه دهد مشروط بر اینکه بتواند نشان دهد قدرت چانه‌زنی او برتر از بارک اوباماست.

تحلیلگران متعددی در ایران معتقدند که در صورت انتخاب ترامپ، روی کار آمدن یک رئیس جمهور نظامی در ایران دور از انتظار نخواهد بود. بهر تقدیر، چنین توافقی برای پایدار ماندن باید توسط اصولگرایان مذاکره و عملی شود. البته به دلیل پیچیدگی وضعیت باید انتظار ماه‌ها مذاکره را داشت و تا آن زمان وضعیت ارزی کشور تغییر محسوسی نخواهد کرد. تنها پس از آن دوره می‌توان به تثبیت نسبی قیمت دلار امید داشت.

آیا اگر بایدن انتخاب شود تحریم‌ها بلافاصله برداشته خواهد شد؟

جو بایدن، نماینده دموکرات ها روز ۲۳ شهریور در مطلبی در سی ان ان، سیاست خود نسبت به ایران را ترسیم کرد. وی نوشت: "اگر ایران کاملا خود را با توافق هسته‌ای (برجام) انطباق دهد ایالات متحده هم به عنوان نقطه شروع مذاکرات دیگر به توافق باز خواهد گشت". او در ادامه می‌افزاید: "با کمک متحدینمان شرایط توافق هسته‌ای را محکم‌تر و طولانی‌تر می‌کنیم در حالی که به موضوعات دیگر هم می‌پردازیم". چه موضوعاتی منظور بایدن است؟ "به صورت تهاجمی ایران را برای نقض حقوق بشر به چالش می کشیم". این یعنی درست همان نقطه‌ای که حکومت ایران با غرب اختلاف نظر شدید دارد و بعد از ۴۲ سال دو طرف یک قدم هم به یکدیگر نزدیک نشده‌اند.

آقای بایدن سپس از اقدامات قاطع دیگری از قبیل "عقب راندن اقدامات بی‌ثبات کننده ایران" و "استفاده از تحریم‌های هدفمند علیه نقض حقوق بشر، حمایت از تروریسم و برنامه موشک‌های بالستیک" به عنوان برنامه‌اش نسبت به ایران نام می‌برد. مشکل کجاست؟ بایدن از یک سو مصرانه می‌خواهد برجام را زنده کند. برای این کار باید تحریم‌ها برداشته شوند. اما از سوی دیگر لیست بلند بالای خواسته‌های فوق دقیقا همان‌هائی است که ترامپ به دنبال آن بوده و مکانیزمی هم که بایدن برای تحقق آن خواسته‌ها پیشنهاد می‌کند، تنها با یک پسوند "هدفمند"، چیزی جز اعمال "تحریم" نیست. این سیاست دوگانۀ برداشتن تحریم از یک سو و اعمال تحریم از سوی دیگر، به احتمال قوی با چالش دوباره از سوی ایران روبرو خواهد شد.

بیشتر بخوانید:

محتمل‌ترین سناریو

آقای بایدن، و دموکرات‌ها بطور اعم، با توجه به انتقادات بی‌وقفه ای که نسبت به ترامپ، در خصوص خروج یک طرفه دولت او از برجام داشته‌اند، چاره ای جز بازگشت به برجام ندارند. اما، این کار به سرعت و به آسانی صورت نخواهد گرفت. ترامپ به دموکرات‌ها درس‌هائی داده که احتمالا دموکرات‌ها آن‌ها را بکار خواهند بست. آیت‌الله خامنه‌ای گفته بود اگر آمریکا برجام را پاره کند ایران آن را آتش خواهد زد. چنین اتفاقی نیفتاد. روحانی گفته بود " آمریکا بداند اگر بخواهد جلوی صادرات نفت ایران را بگیرد، نفتی از خلیج فارس صادر نخواهد شد". جلوی نفت ایران گرفته شد و اقدام حادّی در تنگه هرمز از سوی ایران صورت نگرفت. با علم به این مسئله، بایدن در صدد گرفتن امتیاز خواهد بود. برجام بازسازی خواهد شد اما از تاریخ ۲۰ ژانویه که در صورت پیروزی، بایدن کاخ سفید را تحویل می‌گیرد، خوش‌بینانه، باید ماه‌ها در انتظار به نتیجه رسیدن مذاکرات جدید و نتایجی ملموس ماند.

اما در هر دو حالت، چه ترامپ انتخاب شود و چه بایدن، اگر زمان برای رسیدن به توافق به درازا بکشد، با افزایش فشار گرانی و بیکاری به طبقات کم درآمد، امکان وقوع ناآرامی‌های جدید وجود دارد. حکومت ایران و سیستم امنیتی از این موضوع آگاه است. ۱۸ تیر ماه امسال آقای نمکی به گزارش‌های امنیتی اشاره کرده و گفت: " گزارش‌های امنیتی برای ما می‌آید. این‌که دوستان از فقر و تهیدستی به سمت طغیان می‌روند، جدی است." اگر کشور دستخوش ناآرامی‌های جدید شود و اعتراضات با سرکوب روبرو شود، این امکان که سیاست‌های آمریکا تهاجمی‌تر شود وجود دارد، هم چنانکه در دوران اوباما بعد از اعتراضات جنبش سبز و در دوران ترامپ پس از اعتراضات دی ۹۶ اتفاق افتاد. در آن صورت این احتمال که رسیدن به توافق مشکل‌تر شده و بیشتر بطول انجامد و مآلا قیمت دلار با شیب بیشتری افزایش پیدا کند وجود دارد.