محرمی که در سوگ مسمومان الکل گذشت

اخبار مسمومیت و مرگهای متعدد ناشی از مصرف مشروبات الکلی، امسال ماه محرم متفاوتی را در ایران رقم زد. در بازه زمانی نیمه شهریور تا نیمه مهرماه -مصادف با ۲۵ ذیحجه تا ۲۵ محرم- سازمان اورژانس کشور از مسمومیت صدها و مرگ دهها نفر بعلت نوشیدن مشروبات تقلبی خبرداد.

بنابر آخرین اعلام سرپرست سازمان اورژانس کشور، از نیمه شهریور ماه تا ۱۷ مهر، ۷۶۸ نفر بر اثر مصرف مشروب الکلی تقلبی حاوی متانول در استان‌های مختلف دچار مسمومیت شدند که از این تعداد، ۱۷۰ نفر کلیه‌های خود را از دست دادند، ۱۶ نفر نابینا شدند و ۶۹ نفر جان باختند.

سرپرست سازمان اورژانس کشور عامل مسمومیت‌های اخیر در استانهای البرز، تهران، مرکزی، فارس، کهگیلویه و بویراحمد، هرمزگان، خراسان شمالی و قزوین را "مشروب الکلی حاوی متانول به مقدار بسیار زیاد" دانست که "یک زن و شوهر ساکن استان هرمزگان تولید و در هشت استان توزیع کرده‌اند."

مقام‍های نیروی انتظامی ایران در سالهای گذشته همواره تلاش داشتند کاهش جرم و آسیب‌های اجتماعی در ماه محرم را پررنگ کنند؛ برای مثال محمدرضا خسروی معاون اجتماعی نیروی انتظامی استان البرز در ماه محرم سال ۱۳۹۵ به سایت تابناک گفت که در دهه نخست محرم آن سال، جرائم و ناهنجاری‌های اجتماعی در این استان "کاهش" یافته بود اما امسال، جوانترین افراد مسموم شده (دو پسر ۱۲ ساله) و فوت شده (یک زن ۱۹ ساله) از استان البرز بودند.

جرم‌انگاری نوشیدن الکل؛ مانع اطلاع‌رسانی و درمان

متانول یا الکل چوب به عنوان حلال در محصولاتی همچون چسب و رنگ استفاده می‌شود. این الکل، بدون روش‌های آزمایشگاهی از الکل خوراکی یا اتانول قابل تشخیص نیست و ممکن است به دلایلی از جمله وجود هسته یا ساقه میوه در فرایند تخمیر به وجود آید. معاونت سلامت وزارت بهداشت در راهنمای کشوری درمان مسمومیت با الکل به این نکته اشاره کرده که متانول در الکل صنعتی که از بقایای سایر الکل‌ها به وجود می‌آید و حتی ممکن است در الکل طبی وجود داشته باشد.

جرم‌انگاری مصرف الکل در ایران موجب شده که آمارهای درستی از میزان مصرف منتشر نشود. آمار نتایج پایش ملی سلامت که در سال ۱۳۹۰ منتشر شده با آماری که سخنگوی وزارت بهداشت پس از مرگ و میرهای اخیر بر اثر مسمومیت الکل ارایه داد تفاوتی آشکار دارد. نتایج پایش ملی سلامت روان سال ۱۳۹۰ حاکی از آن است که ۸۵.۷ درصد جمعیت ۱۵ تا ۶۴ ساله کشور، حداقل یک بار الکل نوشید‌ه‌اند. اما سخنان ایرج حریرچی؛ سخنگوی وزارت بهداشت نشان می‌دهد که تنها ۸.۸ درصد جمعیت بالای ۱۸سال در طول عمرشان سابقه مصرف الکل داشته‌اند. این درحالی است که سایر شواهد، نه از کاهش مصرف، بلکه از افزایش مصرف الکل در ایران حکایت دارند.

مصرف متانول موجب مسمومیت و درپی آن، نابینایی، از دست رفتن کلیه و مرگ می‌شود. یکی از دلایلی که مسمومیت ناشی از الکل در ایران قربانیان زیادی می‌گیرد مراجعه دیرهنگام به مراکز درمانی است. بر اساس مواد ۱۶۴ و ۲۶۵ قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۹۲ مصرف مسکرات موجب حد می‌شود که ۸۰ ضربه تازیانه است. در صورت مصرف در ملاعام جزای نقدی نیز به مجازات افزوده می‌شود و تکرار پرونده کیفری شرب خمر برای بار سوم، مجازات اعدام درپی خواهد داشت. آگاهی از این مجازات‌هاست که موجب تاخیر مسمومان الکل در مراجعه به پزشک می‌شود. حتی تاکید مقامهای بهداشت و درمان کشور بر اینکه مراکز درمانی به مسمومان الکل همچون سایر بیماران خدمات می‌دهند مردم را قانع نمی‌کند که آسوده‌خاطر به مراکز درمانی مراجعه کنند هر چند که بنظر می‌رسد مجازاتها نتوانسته مردم را از نوشیدن الکل، آن هم در ایام عزاداری محرم، منع کند.

مشروبات زیرزمینی؛ معضلی که قابل انکار نیست

در سی‌وششمین جشنواره فیلم فجر در سال ۹۶، فیلمی به نام "کار کثیف" به نمایش درآمد که به تولید زیرزمینی مشروبات الکلی و به خطرافتادن جان انسانها می‌پرداخت. فارغ از جنبه‌های سینمایی، اجازه ساخت چنین فیلمی و نمایش آشکار این موضوع در سینمای ایران، از جدی بودن این معضل حکایت داشت.

تولید و مصرف غیرقانونی الکل، آن هم به صورتی که سلامت مردم را به خطر بیندازد، قابل انکار نیست. داغ بودن این سوژه موجب شد که عزت‌الله ضرغامی، رییس اسبق رادیو و تلویزیون دولتی ایران، با انتشار پستی در اینستاگرام درباره تهیه شربت آبلیمو، به موضوع مشروبات الکلی اشاره کند و بنویسد: "متاسفانه خط قرمزهای موهوم در دستگاه‌های نظارتی هم نمی‌گذارد آنطور که شایسته است، رسانه‌های رسمی به این آسیب مهم اجتماعی امروز کشور بپردازند."

اما برخلاف گفته ضرغامی، اخبار و گزارش‌های بسیاری درباره مسمومیت گروهی با الکل هر از چند گاهی از گوشه و کنار ایران منتشر می‌شود. آمارها نشان می‌دهند که مسمومیت با الکل در ایران روند صعودی دارد. خردادماه سال ۱۳۹۲خبر مسموميت بيش از ۳۵۰ نفر با الکل در شهرستان رفسنجان منتشر شده بود که به مرگ هفت نفر و نابینایی ده نفر ديگر منجر شد. نتایج پژوهش میدانی که پس از آن روی مراجعه‌کنندگان به مراکز درمانی رفسنجان صورت گرفت نشان می‌دهد که مردم "افسردگی عمومی در جامعه، منفی بودن جامعه و سیاه بودن آن همراه با سخت گیریهای زیاد" را از دلایل مصرف الکل عنوان می‌کنند. همچنین، بین مصرف در اقشار پایین و بالای جامعه تفاوتی نیست و فقط میزان و نوع و نحوه تهیه آن متفاوت است.

اتفاقاتی که در رفسنجان و محرم امسال در هشت استان کشور افتادند، تنها موارد مرگ ناشی از الکل نبودند؛ بر اساس آماری که سازمان پزشکی قانونی در اختیار خبرگزاری‌ها قرار داده، در فاصله حدود دوسال و نیم از ابتدای سال ۹۵ تا مردادماه ۹۷، ۳۴۳ نفر -۳۰۸ مرد و ۳۵ زن- بر اثر مسمومیت با الکل جان باخته‌اند. سازمان پزشکی قانونی پس از حوادث مهرماه امسال با تاکید براینکه هیچ مشروب الکلی استانداردی در ایران وجود ندارد، تصریح کرد که احتمال اینکه مجددا شاهد توزیع مشروبات الکلی تقلبی و آلوده به متانول در کشور باشیم، وجود دارد.

مصرف الکل در نتیجه محیط استرس‌زا

محیط استرس‌زا و مشکلات روحی-روانی از جمله افسردگی و اختلال دوقطبی، تورم و فشارهای اقتصادی اغلب به عنوان دلایل روی آوردن به مصرف الکل قلمداد می‌شوند و گفته می‌شود شاید افزایش مصرف الکل در ماههای اخیر به این دلیل باشد که مردم برای فراموشی مشکلات روزمره به سمت مواد مخدر و می‌روند. اما آنها باید ارزانترین راه را برای تهیه آن پیدا کنند.

همایون که نسخه‌پیچ یکی از داروخانه‌های تهران می‌گوید: "اگر فرمول و میزان ترکیب مواد را بدانی همه مواد لازم برای ساخت مشروب، از الکل گندم تا رنگ و اسانس‌های مختلف در داروخانه یافت می‌شود. هر روز افراد بسیاری برای خرید الکل سفید به ما مراجعه می‌کنند اما داروخانه‌ها جز به آشنایان خود این الکل را نمی‌فروشند."

"الکلی که برای ضدعفونی و تزریقات استفاده می‌شود افزودنی‌های رنگی و احتمالا متانول دارند و خوراکی نیستند. اما این الکل‌ها را هم بدون نسخه نمی‌فروشیم."

اما سالهاست که مردم ایران خطر وجود متانول را در الکل به جان می‌خرند و با آنها نوشیدنی الکلی درست می‌کنند. به گفته محمدرضا قدیرزاده، مدیرکل حوزه ریاست سازمان پزشکی قانونی، شاخص "مصرف سنگین دوره‌ای" الکل در دنیا ۶.۳ درصد است اما بنا بر آمارهای غیررسمی این شاخص در ایران ۱۹ درصد است یعنی فردی که در کشور ایران مشروب‌خواری می‌کند نسبت به افراد دائم‌الخمر در کشورهای اروپایی سه برابر بیشتر الکل مصرف می‌کند."

علاوه بر این، غلظت الکل مشروباتی که در ایران مصرف می‌شود هم مشخص نیست. به دلیل دشواری تهیه و قیمت بالا، مصرف‌کنندگان الکل در ایران ترجیح می‌دهند نوشیدنی با درصد بالای الکل مصرف کنند. گفته می‌شود که شیشه نوشیدنی‌های الکلی از کشورهای همسایه به ایران وارد شده و با مشروبات تقلبی پر می‌شود. ویدئوهای بسیاری در اینترنت نشان می‌دهند چطور این مشروبات پلمب می‌شوند. تولیدکنندگان زیرزمینی این مشروبات برای افزایش درصد الکل و راضی نگهداشتن مشتریان الکل سفید طبی یا قرص مخمر به آنها می‌افزایند. در برخی موارد نیز برای افزایش گیرایی، آرام‌بخشهایی همچون دیازپام، هیستامین یا آمفتامین می‌افزایند که با الکل ترکیبات خطرناکی ایجاد می‌کنند.

علیرضا، مغازه‌دار ۲۷ ساله ساکن تهران، سالهاست از یک ساقی مطمئن مشروب می‌خرد. او می‌گوید: "پارسال یک بطری ویسکی حدود ۲۰۰ هزار تومان بود. امسال با افزایش نرخ ارز چند برابر شده و به دلیل نبود تقاضا، فروشندگان به سراغ مشروبات اصل نمی‌روند. بازار پر از مشروبات تقلبی است. اشتباه از مصرف‌کنندگان است که فکر نمی‌کنند وقتی یک بطری ویسکی به قیمت ۳۰ هزار تومان به فروش میرسد یک جای کار ایراد دارد."

با این حال وسعت مسمومیت با متانول در محرم امسال جایی برای صحبت از کاهش آسیبهای اجتماعی و "جرم" بنا بر تعریف نیروی انتظامی باقی نگذاشت. فرزانه، که در یکی از دانشگاه‌های تهران جامعه شناسی تدریس می‌کند، می‌گوید: "سالهاست که جامعه‌شناسان از کاهش معنویت بر اساس معیارهای مذهبی کشور می‌گویند اما عدد و رقمی که نشان دهنده این کاهش معنویت باشد وجود نداشت. حالا می‌توان به ارقام مسمومیت‌های ناشی از مصرف مشروبات الکلی در ایام محرم و صفر می‌توان استناد کرد و از کاهش معنویت مذهبی سخن گفت."