شما در حال مشاهده نسخه متنی وبسایت بیبیسی هستید که از داده کمتری استفاده میکند. نسخه اصلی وبسایت را که شامل تمام تصاویر و ویدیوهاست، مشاهده کنید.
بازگشت به وبسایت یا نسخه اصلی
اطلاعات بیشتر درباره نسخه لایت که برای مصرف کمتر حجم دادههاست
چگونه جغرافیای ونزوئلا آن را به غول نفتی جهان تبدیل کرد
- نویسنده, کریستینا جی. اورگاس
- شغل, بیبیسی موندو
نفت ونزوئلا در روزهای نخست سال ۲۰۲۶ پس از آنکه نیکلاس مادورو، توسط نیروهای آمریکایی دستگیر شد و دونالد ترامپ درباره ثروت نفتی این کشور اظهارنظر کرد، به تیتر اول رسانههای جهان تبدیل شد.
نفتخیز بودن ونزوئلا تصادفی نیست؛ موقعیت جغرافیایی این کشور، سیر تحولات زمینساختی، گستردگی حوضههای رسوبی و تأثیر متقابل اقلیم، ناهمواریهای زمین و گذر زمان در مقیاس زمینشناختی، مجموعهای از شرایط منحصربهفرد را پدید آوردهاند که در طول میلیونها سال، زمینهساز شکلگیری و ماندگاری هیدروکربنها در سطحی جهانی شدهاند.
ونزوئلا از نظر زمینشناسی به دو نیمه تقسیم میشود که هر یک در یک سوی رشتهکوه آند قرار دارند؛ رشتهکوهی که در غرب و جنوبغرب کشور امتداد یافته و ایالتهای تاچیرا، مریدا و تروخیو را دربر میگیرد. در این رشتهکوه، قله بولیوار با ارتفاعی بیش از ۵۰۰۰ متر از سطح دریا و همچنین سیرا نوادا د مریدا بیش از همه جلب توجه میکنند.
وجود رشته کوههای بزرگ در کنار حوضههای هموار، نقش مهمی در شکلگیری مخازن نفتی و نحوه انباشت نفت خام در گذر زمان داشته است.
با وجود شباهت شرایط زیرزمینی ونزوئلا با دیگر کشورهای نفتخیز، از جمله کشور همسایهاش کلمبیا، شماری اندک از عوامل زمینشناسی بهغایت نادر موجب شدند در این سرزمین کمربند نفتی اورینوکو(که بزرگترین تجمع هیدروکربنهای جهان به شمار میرود) و نیز میدانهای نفتی دریاچه ماراکایبو شکل بگیرند.
همین ویژگیهای زمینشناختی طی قرنها سبب شدهاند نفت خام ونزوئلا ماهیتی فوقسنگین و اسیدی پیدا کند، گوگرد بالایی داشته باشد و فرآوری آن با دشواریهای فراوان همراه باشد.
مائورو راتو، همبنیانگذار و مدیر سرمایهگذاری شرکت پلنیسفر اینوستمنتس، از زیرمجموعههای جنرالی اینوستمنتس، توضیح میدهد: «نفت خام سنگین، از جمله نفت ونزوئلا، برای تولید گازوئیل و سوخت هواپیما اهمیت ویژهای دارد».
فیلیپ پرینس، زمینشناس و استاد دانشگاه ویرجینیا تک، در گفتوگو با بیبیسی موندو میگوید: «نه خوب است و نه بد؛ صرفا کاربردهایی متفاوت از نفت خام سبک دارد و باید آن را همینگونه توصیف کرد. این محصولی متفاوت است.»
چرا ونزوئلا چنین حجم عظیمی از نفت دارد؟
آقای پرینس پاسخ میدهد: «دلیلش به چگونگی آرایش زمینشناختی آن بازمیگردد. افزون بر برخورداری از سنگ مادر بسیار باکیفیت (یعنی سنگی که مواد آلی تولیدکننده نفت را در خود دارد) و سنگ مخزنی استثنایی، همهچیز بهگونهای کامل در کنار هم قرار گرفته تا چنین حجم عظیمی از منابع نفتی در خشکی شکل بگیرد.»
برخورد صفحههای تکتونیکی
ونزوئلا در حاشیه شمالی قاره آمریکای جنوبی قرار دارد؛ منطقهای که در آن برهمکنش پیچیدهای میان صفحه تکتونیکی آمریکای جنوبی، صفحه کارائیب و صفحه نازکا برقرار است.
این بستر تکتونیکی به شکلگیری حوضههای رسوبی عمیق، سامانههای گسلی، چینخوردگیها و تلههای ساختاری انجامیده است؛ ساختارهایی که نفت را در خود انباشته میکنند و تا زمان کشف حفظ میشوند. اینها عناصر جغرافیایی ایدهآل برای تجمع نفت به شمار میآیند.
آقای پرینس میگوید: «صفحههای تکتونیکی به هم فشار میآورند و لبه صفحه آمریکای جنوبی به زیر صفحه کارائیب میلغزد؛ درست مانند ماشین برفروبی که تودههایی از سنگ با ضخامتی چند کیلومتری را روی هم انباشته میکند. در نتیجه، حوضههایی پدید میآیند که بهتدریج از رسوبات پر میشوند.»
او میافزاید: «برخوردهای تکتونیکی سنگ مادر را دفن میکنند و به تولید نفت میانجامند و سپس نفت به لایههای تازه رسوبی مهاجرت میکند و مسیر خود را به سوی بخشهای بیرونی میگشاید.»
به گفته این استاد، برخوردهای تکتونیکی به شکلگیری رشتهکوههای مرتفع میانجامند و این ارتفاعات باعث میشوند رسوبات نفتدار، همانند کج شدن یک بشقاب به یک سمت، به سوی یک جهت حرکت کنند. در نهایت، این مواد در حوضههایی انباشته میشوند که از نمونههای شاخص آن میتوان به کمربند نفتی اورینوکو و مخازن نفتی دریاچه ماراکایبو اشاره کرد.
کی. اچ. جیمز، زمینشناس، در مقالهای در ژورنال زمینشناسی نفتی نوشته است: «شاید بهترین راه برای توضیح ذخایر عظیم این کشور آن باشد که بپذیریم حوضههای کنونی، بازمانده نواحی رسوبی بسیار وسیعتری هستند که احتمالا تلههای زمینشناختی را تغذیه کردهاند. این روند تاریخی مستلزم مهاجرت و بازمهاجرت نفت در مسافتهای طولانی بوده است.»
بهطور خلاصه، کمربند نفتی اورینوکو را میتوان مکانی دانست که انگار تمامی نفت برخاسته از اعماق حوضهها سرانجام در آن جمع شده است.
مواد اولیه شکلگیری نفت
از آغاز شکلگیری صنعت نفت ونزوئلا در دهه ۱۹۱۰ تا سال ۱۹۷۵، این صنعت توسط شرکتهای خصوصی اداره میشد؛ شرکتهایی نامدار و تاثیرگذار در آن دوران مانند شل، اکسون، شورون، موبیل، تکزاکو، گلف اویل، سینکلر و فیلیپس.
نخستین کشف بزرگ نفتی در ونزوئلا، میدان منه گرانده در حوضه غربی ماراکایبو بود که در سال ۱۹۱۴ شناسایی شد. از آن زمان تا سال ۱۹۱۷، چندین میدان مهم دیگر نیز کشف شدند؛ از جمله میدان افسانهای و عظیم ساحلی بولیوار که همگی در غرب ونزوئلا قرار داشتند.
در حوضه شرقی، تولید تجاری نفت در سال ۱۹۳۷ و با کشف میدان اوفیسینا آغاز شد. تا پایان همان دهه، تولید روزانه ونزوئلا به ۵۶۰ هزار بشکه رسید و این کشور پس از ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی، به سومین تولیدکننده بزرگ نفت جهان تبدیل شد.
در بیش از یک قرن توسعه سنتی صنعت نفت در ونزوئلا، حدود ۷۵ میلیارد بشکه ذخایر قابل تولید در نزدیک به ۳۲۰ میدان نفتی شناسایی شده است که ۲۸ میدان از آنها در زمره میدانهای نفتی غولپیکر قرار دارند.
اما این ذخایر عظیم صدها میلیون سال پیش شکل گرفتهاند.
آقای پرینس توضیح میدهد: «در اعماق زمین ونزوئلا، توالیهای ضخیمی از سنگهای رسوبی دانهریز وجود دارد که در محیطهای آبی نهشته شدهاند. این لایهها با محتوای آلی بسیار بالا، در واقع سنگ منبع نفت به شمار میروند. این سنگها حاوی بقایای موجودات ریز، پلانکتونها و جلبکهای میکروسکوپیاند که با فتوسنتز در آب اقیانوس زندگی میکردهاند؛ موادی که در حقیقت عناصر اولیه شکلگیری نفت هستند.»
به عبارت دیگر، میلیونها سال پیش تالابهای باستانی بستر رشد انبوهی از جلبکها و فیتوپلانکتونها بودند. با گذشت زمان، این بقایای آلی انباشته شده و در زیر لایههای رسوبی مدفون شدند. در نهایت، در پی واکنشهای شیمیایی طولانیمدت و در محیطی با فشار و دمای بالا، این مواد آلی تجزیهشده به نفت تبدیل شدند.
یکی دیگر از پیشنیازهای حیاتی در تشکیل این میادین عظیم، وجود سنگ مادر متعلق به دوره کرتاسه است. این سنگ که در سراسر پهنه جغرافیایی ونزوئلا گسترده شده، به دلیل کیفیت ساختاری بینظیر، پتانسیل هیدروکربنزایی فوقالعادهای دارد و منبع اصلی تولید نفت در این منطقه به شمار میرود.
این زمینشناس در پایان خاطرنشان میکند: «سنگ مخزن در ونزوئلا عمدتا از نوع ماسهسنگی مرغوب است که توان بالایی در نگهداری نفت در اعماق زمین دارد. افزون بر این، گسلهای متعدد مسیرهایی بسیار کارآمد برای انتقال نفت به سوی ساختارهای زمینشناسی خاصی فراهم کردهاند که آنها را تلههای نفتی مینامیم. این تلهها محل تجمع و انباشت نفت در زیر زمیناند و امکان حفاری و استخراج آن را فراهم میکنند.»
