نزول اقتصاد ایران در 'دهه گمشده'

"دهه گمشده" یا "دهه از دست رفته" اصطلاحاتی برای توصیف وضعیت اقتصاد ژاپن در دهه ۹۰ میلادی هستند، دهه‌ای که با ویژگی‌هایی از جمله نرخ تورم منفی، کاهش شدید قیمت مسکن، کمبود نیروی کار و مجموعه‌ای از سیاست‌های اقتصادی اشتباه دولت ژاپن همراه بود، ویژگی‌هایی که در نهایت توان رشد را از اقتصاد این کشور در آن دهه بازگرفت.

حال این اصطلاحات برای توصیف دهه ۹۰ شمسی در اقتصاد ایران به کار گرفته می‌شود.

رسانه‌های داخل ایران در مواردی از این تعبیر برای وضعیت اقتصاد ایران در سال‌های اخیر بهره گرفته‌اند. وحید محمودی استاد اقتصاد دانشگاه تهران هم در گفتگویی با یکی از رسانه‌‌های داخل ایران با اشاره به کاهش نرخ رشد اقتصادی ایران که آن را کوچک‌شدن کیک اقتصاد می‌نامد، با بهره‌گرفتن از ترکیب واژگانی "دهه از دست رفته" بر افت میزان رفاه ایرانیان در این دهه تاکید می‌کند.

بانک مرکزی ایران هفته گذشته گزارش مقدماتی نرخ رشد اقتصادی ایران در سال ۹۹ را منتشر کرد، بر اساس این گزارش یخبندان اقتصاد ایران تمام شده و پس از دو سال رشد منفی پیاپی اقتصاد ایران به رشد مثبت دست یافته است.

بر اساس گزارش بانک مرکزی ایران‌نرخ رشد اقتصادی ایران پارسال به ۳.۶ درصد رسید، نرخ رشد اقتصاد بدون نفت نیز ۲.۵ درصد گزارش شده است.

با اینکه نرخ رشد اقتصادی پارسال مثبت اعلام شده اما بررسی ارزش تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت سال ۹۰ از ابتدای دهه نشان می‌دهد که اقتصاد ایران در این دوره زمانی (۱۳۹۹-۱۳۹۰) چگونه درجا زده است.

تحلیل تولید

ارزش تولید ناخالص داخلی ایران در سال گذشته به قیمت پایه به حدود ۶۳۶ هزار میلیارد تومان رسید که حتی از تولید ناخالص داخلی ایران در سال ۹۰ نیز اندکی کمتر است. سیر تغییرات تولید ناخالص داخلی در این دوره زمانی نشان می‌دهد که ارزش تولید ناخالص داخلی در سال ۹۶ به بالاترین سطح در این دهه رسید و رقم حدودا ۶۹۴ هزار میلیارد تومان را ثبت کرد. کمترین سطح تولید ناخالص داخلی در این سال‌ها نیز در سال ۹۲ رقم خورد که تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت سال ۱۳۹۰ عددی در حدود ۵۸۵ هزار میلیارد تومان بود.

دهه ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۹ به استناد ارزش کل تولید ناخالص داخلی ایران در از ابتدا تا انتهای این دوره زمانی دهه‌ای گمشده یا از دست‌رفته است.

مصرف کمتر، زندگی سخت‌تر

در گزارش‌های کلان رشد اقتصادی نزدیک‌ترین شاخص به آنچه رفاه شهروندان را به تصویر می‌کشد، آمار و ارقام مربوط به هزینه‌های مصرفی بخش خصوصی است، به طور عمومی مصرف بیشتر بخش خصوصی نشانه‌ای از اوضاع بهتر افراد و خانوارهاست. بررسی روند مصرف بخش خصوصی در این دوره زمانی نشان می‌دهد که مصرف بخش خصوصی در سال ۹۹ حتی از رقم ثبت‌شده در سال ۱۳۹۰ نیز کمتر است.

بانک مرکزی هزینه‌های مصرفی بخش خصوصی در سال ۹۹ را حدود ۲۴۹.۸ هزار میلیارد تومان اعلام کرده است که پایین‌ترین رقم برای مصرف بخش خصوصی در دوره زمانی ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۹ به حساب می‌آيد و حتی از مصرف سال ۱۳۹۰ نیز کمتر است.

اگرچه روند مصرف بخش خصوصی در زمستان پارسال مثبت شده اما در نهایت نرخ رشد هزینه‌های مصرفی بخش خصوصی در سال ۹۹ نیز با رشد منفی همراه بود.

در شش سال از این دوره ۱۰ ساله، روند رشد هزینه‌های مصرفی منفی بوده است، میانگین نرخ رشد هزینه‌های مصرفی بخش خصوصی در این دوره زمانی منفی ۵.۸ درصد بود.

افت مصرف بخش خصوصی در دوره سال‌های ۹۰ تا ۹۹ گواه دیگری از دهه گمشده یا از دست‌رفته ایرانیان در این ساله‌است که آنها مجبور شدند سفره‌های کوچک‌تر داشته باشند و از سبد مصرفی خود کم کنند.

سرمایه‌گریزی در اقتصاد ایران

رشد اقتصادی نیازمند سرمایه‌گذاری است، برای آنکه واحدهای تولیدی بتوانند سرپا بمانند یا واحدهای تولیدی جدیدی به مجموعه تولیدکنندگان ارزش افزوده در کشور اضافه شود، می‌بایست سرمایه‌گذاری صورت بگیرد و تغییرات ارقام مربوط به تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در حساب‌های ملی تصویرگر همین مهم است.

بر اساس آمارهای بانک مرکزی نرخ تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در دهه ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۹ عمدتا منفی بوده است یعنی نه تنها سرمایه‌گذاری جدیدی برای ایجاد اشتغال و تولید ثروت صورت نگرفته حتی در سال‌هایی وضعیت موجود نیز حفظ نشده، ماشین‌آلات و ساختمان مربوط به واحدها و بنگاه‌های تولیدی مستهلک شده‌اند و این سرمایه‌ها با ماشین‌آلات جدیدتر با بهره‌وری بالاتر جایگزین نشده، ساختمان‌های بنگاه‌ها و واحدهای تولیدی و تجاری مستهلک شده اما جایگزینی برای آنها اندیشیده نشده است.

بر اساس این گزارش های آماری رقم تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در سال ۹۹ به قیمت‌های ثابت سال ۱۳۹۰ به رقم حدود ۱۰۰ هزار میلیارد تومان رسید این رقم اگرچه از سال ۹۸ کمی بالاتر است اما نسبت به رقم سال ۱۳۹۰ با فاصله معناداری کمتر است.

میانگین نرخ رشد تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در این بازه زمانی منفی ۴.۲ درصد بوده است، این تحلیل‌رفتن رقم تشکیل سرمایه ثابت ناخالص گواهی است بر دهه گمشده یا از دست‌رفته‌ای که سرمایه‌گذاری، مصرف و تولید ناخالص داخلی در آن تحلیل رفته‌است.

درآمد ملی رو به افول

آخرین نماگر بانک مرکزی ایران نیز بیانگر کاهش و افت درآمد ملی در این دوره زمانی است. در سال ۱۳۹۸ درآمد ملی به قیمت‌های ثابت سال ۹۰ به رقم ۳۹۳.۹ هزار میلیارد تومان رسید که در مقایسه با سال ۹۷ کاهشی ۵.۸ درصدی را تجربه کرد.

بررسی درآمد ملی از سال ۹۰ تا ۹۸ نشان می دهد که درآمد ملی به قیمت‌های ثابت سال ۹۰ در انتهای این دوره به پایین‌‌‌ترین سطح خود تنزل یافته است. از ابتدا تا انتهای این دوره درآمد ملی به قیمت‌های ثابت حدود ۲۹ درصد کاهش داشته است.

اقتصاد ایران در سال ۹۹ به رشد مثبت دست یافته است، برآوردهای بانک جهانی و دیگر نهادهای بین‌المللی تایید می‌کنند که در یکی دوسال پیش‌رو اقتصاد ایران رشد‌هایی اندک در دامنه ۲.۲ و ۲.۳ درصد را تجربه کند و اگر اتفاق عجیبی همچون تشدید منازعات و تنش‌های بین‌المللی و افزایش دوباره فشار تحریم‌ها تکرار نشود، این روند آرام حفظ شود که به طور قطع برای جبران خسارت‌های دهه ۹۰ کافی نیست. بررسی روند تغییرات دیگر جزییات و بخش‌های حساب‌های ملی ایران در این دهه احتمالا به نتایجی مشابه منتهی‌ می‌شود، نتایجی مشابه که همگی بر این واقعیت صحه می‌گذارند؛ دهه ۹۰، دهه گمشده یا از دست رفته اقتصاد ایران است.