آیا با آغاز بهار افغانستان به طرف جنگ داخلی تازه می‌رود؟

مجموعه"ناظران می‌گویند" بیانگر نظر نویسندگان آن است. بی‌بی‌سی می‌کوشد تا با انتشار مطالبی از طیف‌های گوناگون، چشم‌اندازی متنوع و متوازن از دیدگاه‌ها ارائه کند.

در این مطلب آنتونیو جوستوزی، استاد کالج سلطنتی لندن، به آخرین تحولات نظامی و سیاسی نیروهای مقاومت ضد طالبان و تنش‌های قومی میان طالبان نگاه کرده است تا چشم‌انداز مقاومت مسلحانه جدید علیه طالبان در بهار آینده را ارزیابی کند.

در رسانه‌های اجتماعی و در بسیاری از محافل افغانستان این حرف به گوش می‌رسد که قیام علیه امارت طالبان در بهار امسال در راه است. عملا، نشانه‌هایی از فعالیت‌های مسلحانه در شمال کشور تا حدی بیشتر شده است. گزارش‌های گروه‌های مقاومت مانند جبهه مقاومت ملی (به رهبری احمد مسعود) اغراق‌آمیز است، اما فعالیت چریکی در مقیاس کم هنوز در پنجشیر و اندراب ادامه دارد، علاوه بر این، در ماه ژانویه/جنوری گروهی از جنگجویان مرتبط با خانواده احمدخان، فرد قدرتمند محلی در سمنگان، فعالیت‌هایی را آغاز کردند. در فوریه عنایت‌الله، از فرماندهان پیشین پلیس محلی که به طالبان پیوسته و سپس به تاجیکستان گریخته بود، در راغستان (بدخشان) جنگ را آغاز کرد و روستاهای دورافتاده را تحت اختیار خود درآورد. به نظر می‌رسد که او با جبهه مقاومت شمال مستقر در تاجیکستان مرتبط باشد.

یک گروه جدید به رهبری عبدالمتین سلیمان‌خیل، ژنرال پیشین ارتش ملی که از سربازان سابق تشکیل شده و "تحریک اسلامی ملی آزادی افغانستان" نامیده می‌شود، اخیرا موجودیت خود را اعلام کرده و مدعی است که با شبکه‌ای سراسری آماده است به زودی فعالیت‌های مسلحانه خود را آغاز کند. این سازمان مدعی است که یکی از فرماندهان طالبان به نام مولوی خیبر در دره خیبر به آن‌ها پیوسته است. تاکنون، این گروه اولین مخالف مسلح (در برابر طالبان) است که ظاهرا از پشتون‌ها تشکیل شده است.

در حال حاضر هیچ یک از اینها خیلی زیاد جدی نیستند، اما قیام محلی شاید در هفته‌ها و ماه‌های آینده تشدید شود. به نظر می‌رسد که طالبان نگران است و بنا به گزارش‌ها ۱۰ هزار نفر را به عنوان نیروی کمکی به شمال فرستاده‌ است.

یکی دیگر از مناطق مورد انتظار بامیان است، جایی که طالبان ۲ هزار نفر را به عنوان نیروی کمکی فرستاده ‌است، با وجود اینکه در حال حاضر عبدالغنی علیپور، تنها فرمانده محلی فعال در هزاره‌جات وارد فعالیت‌های نظامی نشده است.

انتقال نیروها به شمال کشور تصمیمی بدون هزینه برای امارت طالبان نیست: آنها باید از مناطق دیگر دور شوند. در حال حاضر، ولایت کنر، منطقه اصلی حضور داعش خراسان، شاهد کاهش نیروهای طالبان است که از کنترل مناطق بزرگ روستایی دست کشیده و در شهرها و جاده‌ها با نیروهای محدودی که در اختیار دارد، متمرکز شده‌ است. این نشانه‌ دیگری است که طالبان تا چه اندازه وضعیت شمال را جدی گرفته است.

از این نویسنده بیشتر بخوانید:

مشکل اصلی گروه‌های مخالف مسلح طالبان، نبود افراد و گروه‌های کوچکی نیست که از امارت طالبان کینه به دل دارند و می‌خواهند بجنگند، بلکه عدم اتحاد آنهاست. گروهی که خانواده احمد خان در سمنگان دارد، نه با جبهه مقاومت ملی در تاجیکستان و نه با رهبران دیگر در تبعید، ارتباطی برقرار نکرده است.

علیپور موافقت کرده که تحت فرماندهی جبهه مقاومت ملی قرار بگیرد، اما با توجه به فاصله دور مناطق عملیاتی آنها، عملا تاثیر کمی دارد.

حتی در داخل جبهه مقاومت ملی نیز بین پنجشیری‌ها و اندرابی‌ها که دو بخش اصلی آن است، مشکلاتی وجود دارد. اندرابی‌ها شکایت دارند که آنها بیشتر جنگ را انجام می‌دهند، در حالی که پول و امکانات بیشتر به پنجشیری‌ها می‌رسد.

قدرتمندان و سیاستمداران جمهوریت اسلامی پیشین که اکنون عمدتا مقیم ترکیه و بعضی در ایران و امارات متحده عربی هستند، مدتی است که تهدید می‌کنند در صورت عدم پیشرفت به طرف تشکیل یک دولت ائتلافی، جبهه‌های مسلحانه خود را به راه خواهند انداخت. آنها با جبهه متحد ملی احمد مسعود کنار نیامدند و مسعود جوان را فاقد تجربه رهبری موفق می‌دانند.

جبهه مقاومت ملی و هوادارانش پاسخ می‌دهند که رهبران قدیمی مانند ربانی، دوستم، عطا و محقق بی‌اعتبار شده‌اند. دورنمای ظهور نوعی وحدت آنها بعید به نظر می‌رسد.

یک رشته از شورش‌های محلی ناهمگون، تهدید استراتژیک برای امارت طالبان ایجاد نخواهد کرد، حتی اگر موقتا آن را تضعیف کند. طالبان می‌تواند در یک زمان نیروهایش را علیه یکی یا عده کمی از آنها متمرکز کند و پیش از حرکت به طرف نیروی بعدی آنها را درهم بشکند.

جدا از مساله اتحاد، مشکل عمده دیگری که شورشیان جدید در افغانستان با آن روبرو هستند، منابع مالی است. دولت بایدن و کشور‌های اروپایی به‌صراحت اعلام کرده‌اند که قصد ندارند از هیچ شورشی علیه امارت طالبان حمایت کنند.

تاجیکستان به عده‌ای از آنها پناهگاه داده است، اما هیچ پولی ندارد که به آنها بدهد. همچنین جای سوال است که آیا تاجیکستان بدون چراغ سبز روسیه و چین، حاضر است به مرکز اصلی پشتیبانی از این نیروها تبدیل شود یا خیر.

شورشیان جدید حالا به ایران به عنوان منبع احتمالی بودجه و حمایت نگاه می‌کنند. علیپور در ایران است و جبهه مقاومت ملی هم با ایران ارتباط دارد.

ایرانی‌ها قطعا به حفظ روابط خود با گروه‌های هزاره و تاجیک مخالف طالبان تمایل نشان داده‌اند، اما همزمان به لابی در امارت طالبان هم ادامه می‌دهند. اگر حتی ایران بخواهد هر گونه حمایتی کند، احتمالا از نظر مقدار و زمان محدود است و هدف آن اعمال فشار بر طالبان برای گرفتن امتیاز در جبهه‌های دیگر خواهد بود.

امارت طالبان مواظب بوده که بین خود با دو کشور ایران و عربستان فاصله‌ را حفظ کند و احتمالا سعی دارد گرفتار رقابت ژئوپلیتیکی آنها نشود. ایران همچنین نمی‌خواهد گرفتار این خطر شود که با فشار زیاد به طالبان باعث شود ‌آنها به دامن عربستان بیفتند.

گروه‌هایی که در حال برنامه‌ریزی یا در نظر گرفتن آغاز یک شورش در افغانستان هستند، دل به تنش‌های قومی آشکاری بسته‌اند که بر امارت طالبان تأثیر می‌گذارد.

تظاهرات و درگیری‌های ماه ژانویه/جنوری بین طالبان ازبک/ازبیک و نیروهای وفادار به دولت طالبان، سبب هیچ تلاشی از سوی امارت طالبان برای جلب رضایت ازبک‌ها نشده است. برعکس، امارت طالبان، صلاح‌الدین ایوبی فرمانده ارشد ازبک خود را با گماشتن به عنوان معاون وزیر انکشاف دهات تحقیر کرد، این منصبی است که به او هیچ ارتباطی ندارد. بنا بر گزارش‌ها، صلاح‌الدین از پذیرش مسئولیت فرماندهی قول اردوی (سپاه) ارتش در جنوب شرق افغانستان هم خودداری کرده و در عوض خواسته است به عنوان والی فاریاب معرفی شود.

مولوی عمری از دیگر رهبران طالبان ازبک از فرماندهی نیروهای طالبان در شمال برکنار شد و به عنوان معاون مسلکی (فنی) وزارت دفاع منصوب شد که در واقع تنزل رتبه است.

مخدوم عالم، فرد قدرتمند طالبان ازبک، هنوز در زندان است. واضح است که امارات طالبان در تلاش است تا با آوردن رهبران طالبان ازبک به کابل، آنها را تضعیف کند، اما مشخص نیست که آیا این کار موثر خواهد بود یا خیر. صلاح‌الدین به فاریاب بازگشته است و بنا به گزارش‌ها، طالبان ازبک حالا از امیر هبت‌الله درخواست دارند موضوع را روشن کند .