جریان اطلاعات در ایران هنگام قطع اینترنت چگونه ادامه می‌یابد؟

عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران در سخنرانی برای سفرای خارجی در تهران در ۱۲ ژانویه، از «محدودیت‌های» جاری در بحبوحه ناآرامی‌ها دفاع کرد؛ اشاره‌ای آشکار به چندمین روز متوالی قطع تقریبا کامل اینترنت و انسداد ارتباطات در کشور.

او گفت این اقدامات تا زمانی ادامه خواهند داشت «که مطمئن شویم دیگر هیچ تهدیدی وجود ندارد».

قطع سراسری اینترنت از شامگاه پنجشنبه ۸ ژانویه (۱۸ دی) آغاز شد؛ زمانی که اعتراضاتی که با خشم از سقوط ارزش ریال ایران جرقه خورده بود، به‌طور چشمگیری گسترده شد و از نظر جغرافیایی گسترش یافت.

محدودیت‌ها همچنین تلفن‌های همراه و خطوط ثابت را تحت تاثیر قرار داده‌اند و به نظر بیشتر تماس‌های بین‌المللی ورودی مسدود شده است.

جدای از تلویزیون دولتی که روایت‌های رسمی را با توصیف ناآرامی‌ها به‌عنوان «شورش‌های تحت حمایت آمریکا و اسرائیل» گزارش می‌دهد، به نظر می‌رسد که منابع اصلی باقی‌مانده برای اطلاع‌رسانی، شبکه‌های تلویزیونی ماهواره‌ای باشند که توسط رسانه‌هایی مستقر در آمریکا، اروپا و خلیج فارس اداره می‌شوند.

گزارش شده که تعداد بسیار کمی از شهروندان ایران به اینترنت ماهواره‌ای استارلینک دسترسی پیدا کرده‌اند. هرچند برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که این دسترسی نیز از ۱۱ ژانویه با تجهیزات اختلال‌گر نظامی با مشکلاتی روبه‌رو شده‌اند.

قطع اینترنت از چه زمانی آغاز شد؟

داده‌های گروه رصد اینترنت «نت‌بلاکس» نشان می‌دهد که قطع فعلی از ۸ ژانویه آغاز شده است.

در روزهای پیش از آن، محدودیت‌های جزئی قبلا گزارش شده بودند، به‌ویژه در شبکه‌های تلفن همراه در نقاط داغ اعتراض، مانند بازار بزرگ تهران.

سرویس‌های اینترنت ثابت در ابتدا کمتر تحت تاثیر بودند. هرچند که هم‌زمان با گسترش تظاهرات، اختلال‌های مقطعی در شهرهایی چون تهران، تبریز، اصفهان و مشهد مشاهده شد.

به‌روزرسانی‌های متعدد از نت‌بلاکس، به همراه گزارش‌هایی از ایرانیان خارج‌ از کشور که نتوانسته‌اند با اعضای خانواده‌شان در داخل کشور تماس بگیرند، نشان می‌دهد که محدودیت‌ها از آن زمان تاکنون با همان شدت ادامه داشته است.

این قطعی چه چیزهایی را تحت تاثیر قرار داده است؟

این قطعی هم اینترنت خطوط ثابت و هم اینترنت موبایل را تحت تاثیر قرار داده است و نت‌بلاکس گزارش داده که اتصال اینترنت در سطح ملی به حدود یک درصد از سطح عادی رسیده است.

به نظر می‌رسد تماس‌های تلفنی از خارج ایران، چه به تلفن‌های همراه و چه به خطوط ثابت، به‌طور کامل مسدود شده‌اند.

برخی از ایرانیان ساکن خارج از کشور در شبکه‌های اجتماعی نوشته‌اند که تماس‌های آن‌ها با سیستم‌های هوش مصنوعی یا پیام‌های ضبط‌شده خودکار به زبان انگلیسی یا فارسی پاسخ داده شده که به‌ طور مکرر می‌گویند «سلام» یا عبارات پایه‌ای دیگر را تکرار می‌کنند.

بر اساس گزارش‌های محدود شخصی از داخل ایران، تماس‌های تلفنی داخلی نیز با اختلالات جدی مواجه شده‌اند. به‌ویژه در شبکه‌های موبایل و خصوصا در ساعات شبانگاهی، زمانی که اعتراض‌ها ادامه داشته‌اند.

نکته قابل توجه آن است که حتی رسانه‌های وابسته به دولت نیز این بار از دسترس خارج شده‌اند و تنها شمار معدودی از سایت‌های تندرو همچنان فعال هستند، که نشان می‌دهد مقامات تا چه حد به دنبال کنترل جریان اطلاعات هستند.

آیا این اتفاق بی‌سابقه است؟

ایران در گذشته نیز در دوره‌های ناآرامی و درگیری، اقدام به قطع اینترنت و ارتباطات کرده است، اما به نظر می‌رسد که اقدامات فعلی از شدیدترین نمونه‌ها باشند.

نمونه‌های پیشین شامل اعتراض‌ها به افزایش قیمت بنزین در سال ۲۰۱۹، اعتراض‌های «زن، زندگی، آزادی» در سال ۲۰۲۲ که محدودیت‌ها در آن مقطع به‌ طور مقطعی اعمال شدند، و درگیری ۱۲ روزه ایران و اسرائیل در ماه ژوئن بوده است.

در موارد پیشین، سطح اتصال اینترنت گزارش شده بالاتر بود و برخی تماس‌های تلفنی یا دسترسی محدود به وی‌پی‌ان برای بخشی از جمعیت همچنان ممکن بود.

داده‌ها نشان می‌دهند که قطع فعلی، شدیدتر از موارد سال ۲۰۱۹ و ژوئن ۲۰۲۵ بوده؛ زمانی که اتصال اینترنت به ترتیب به حدود چهار تا پنج درصد و سه درصد کاهش یافته بود. برخلاف آن دوره‌ها، در قطع فعلی هیچ نوسان معنادار یا بهبود موقتی در دسترسی مشاهده نشده است.

نگرانی‌های اصلی چیست؟

مقام‌های ایرانی پیش‌تر از قطع اینترنت برای محدود کردن توانایی معترضان در سازمان‌دهی و پنهان‌سازی وسعت سرکوب از دید جهان خارج استفاده کرده‌اند.

در جریان اعتراض‌ها به افزایش قیمت بنزین در نوامبر ۲۰۱۹، یکی از طولانی‌ترین قطعی‌های اینترنت اعمال شد و جزئیات مربوط به کشته ‌شدن صدها نفر تنها پس از بازیابی اتصال فاش شد.

زبان به ‌کار رفته در رسانه‌های دولتی در جریان این قطع فنی اخیر، نگرانی‌ها درباره سرکوبی خشن را افزایش داده است.

با وجود قطعی اینترنت، شمار اندکی از ویدیوها و گزارش‌ها منتشر شده‌اند که حاکی از سرکوب گسترده و بالقوه مرگبار است.

در یک ویدیو، تعداد زیادی کیسه جسد در سردخانه‌ای در شهری نزدیک تهران دیده می‌شود. تصاویر مشابهی نیز به ‌صورت آنلاین منتشر شده‌اند.

نگرانی دیگر این است که تولید روایتی بی‌طرفانه و واقعی از وقایع ممکن است روزبه‌روز دشوارتر شود، چون روایت دولت در غیاب منابع جایگزین برای مقایسه و راستی‌آزمایی مستقل، همچنان غالب است.