طالبان در موازنه قدرت میان هند و پاکستان چه نقشی دارد؟

مجموعه "ناظران می‌گویند" بیانگر نظر نویسندگان آن است. بی‌بی‌سی می‌کوشد تا با انتشار مطالبی از طیف‌های گوناگون، چشم‌انداز متنوع و متوازنی از دیدگاه‌ها، ارائه دهد.

در این مطلب، نویسنده با توجه چالش موازنه قدرت میان هند و پاکستان به نقش طالبان پس از بازگشت به قدرت در افغانستان پرداخته است.

از زمان پیدایش دو کشور هند و پاکستان در سال ۱۹۴۷ در منطقه جنوب آسیا ما همواره شاهد منازعه و تنش در روابط این دو کشور بوده‌ایم که نتیجه آن شکل‌گیری سیاست حفظ تعادل و رقابتی بوده است که در بسا موارد به برهم خوردن موازنه قدرت میان این دو کشور منجر شده و به تبع آن افغانستان نیز از این معادله قدرت در جنوب آسیا بی‌تاثیر نمانده است.

هرچند این روابط خالی از فراز و فرود نبوده است ولی در دهه ۱۹۸۰ به سبب هجوم شوروی بر افغانستان، پاکستان توانست به عنوان متحد آمریکا در منطقه برای این کشور حایز اهمیت گردد. در مجموع در طول دوره جنگ سرد روابط استراتژیک پاکستان و آمریکا موجب شد که هند نیز به دنبال برقراری روابط استراتژیک با شوروی، ابرقدرت دیگر در دوران جنگ سرد باشد که نتیجه این ائتلاف‌ها شکل‌گیری موازنه قدرت میان هند و پاکستان در جنوب آسیا در قالب نظم دو قطبی بین‌المللی در دوران جنگ سرد بود.

در دهه ۱۹۹۰ با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروری و پایان نظام دو قطبی ما شاهد تاثیرات مهم و چشم‌گیری در منطقه جنوب آسیا بودیم. از یک سو هند دیگر نمی‌توانست به عنوان متحد شوروی برای نجات خود بر حمایت یک ابرقدرت حامی تکیه کند و از سوی دیگر فروپاشی شوروی به کاهش ارزش راهبردی پاکستان به عنوان متحد آمریکا در منطقه منجر شد.

از این‌رو هند با درک شرایط جدید نظام بین‌الملل سعی در بهبود روابط و مناسبات خود با ایالات متحده آمریکا نمود و ما شاهد آغاز شکل گیری مناسبات استراتژیک میان دو کشور بودیم و در نتیجه پاکستان رقیب دیرینه این کشور، تلاش جدیدی را برای حفظ موازنه قدرت با هند در سطح منطقه جنوب آسیا می‌بایست تعقیب می‌کرد.

فروپاشی دولت و نظام طی دهه ۱۹۸۰ و جنگ های داخلی دهه ۱۹۹۰ در افغانستان زمینه ظهور طالبان را با حمایت پاکستان فراهم کرد و این کشور از طریق افزایش نفوذ خود در افغانستان تلاش می‌نمود موازنه قدرت با هند را همچنان در سطح منطقه جنوب آسیا حفظ نماید که تا حدود زیادی در این امر موفق بود.

اما با وقوع حادثه ۱۱ سپتامبر و به دنبال آن حضور نیروهای آمریکا و ائتلاف بین‌المللی علیه تروریسم در افغانستان منطقه جنوب آسیا بار دیگر متاثر از تحولات نظام بین‌الملل دچار تغییر گردید. حضور آمریکا در افغانستان زمینه بیشتری برای گسترش روابط استراتژیک هند و امریکا در ابعاد امنیتی، سیاسی؛ اقتصادی و حتی فرهنگی فراهم نمود به قسمی که می‌توان گفت شاهد همسویی روزافزون در سیاست خارجی هند و آمریکا چه در سطح نظام بین‌المللی و چه در سطح منطقه جنوب آسیا بودیم.

به اعتقاد برخی از ناظران این روابط استراتژیک میان آمریکا و هند، امکان تبدیل شدن هند را به قدرت برتر در سطح منطقه جنوب آسیا و حتی رشد روزافزون جایگاه هند در سطح نظام بین‌المللی را فراهم ساخت. بدون شک نزدیکی هند و امریکا چالش جدی برای سیاستمداران پاکستانی بود که همواره در تلاش برای حفظ موازنه قدرت با رقیب دیرینه خود یعنی هند بوده اند. به همین دلیل شاید می‌توان گفت که مهمترین دلیل عدم همکاری کامل پاکستان با آمریکا در امر مبارزه با تروریسم در افغانستان و منطقه عدم رضایت این کشور از حضور آمریکا در افغانستان و جایگاه برتر هند در سیاست خارجی آمریکا در طول سالهای پس از حادثه ۱۱ سپتامبر بوده باشد.

اما تحولات اخیر در افغانستان که با خروج آمریکا ازین کشور و قدرت گیری دوباره طالبان در مسند حکومت به وجود آمده است این آیده را تقویت می‌کند که در شرایط کنونی پاکستان توانسته است به اهداف ستراتژیک و امنیتی خود در قبال نفوذ در افغانستان و شکل گیری حکومتی تابع موفق گردیده باشد و با چنین نفوذی در افغانستان می‌تواند به حفظ و تداوم موازنه قدرت با هند در سطح منطقه جنوب آسیا دوباره نایل شده باشد.

از سوی دیگر عوامل و عناصر مهم دیگری نیز در معادلات پیچیده این منطقه تاثیرگذار هستند که می‌تواند استراتژی حفظ موازنه قدرت پاکستان با هند را در سطح منطقه جنوب آسیا به چالش بکشند.

عواملی مانند رشد پیوسته اقتصادی، سیاسی و نظامی هند در سطح منطقه جنوب آسیا و حتی نظام بین‌الملل، رشد گروه های افراطی جدید در افغانستان، توان کم پاکستان در حفظ و تعادل ارتباط و تعامل خود با امریکا و چین در سطح منطقه و افغانستان و همچنان میزان تاثیرپذیری حکومت طالبان از سیاست‌های پاکستان در قبال افغانستان و کشورهای همسایه و منطقه را شاید بتوان از مهم ترین این عوامل دانست.

یه همین دلیل شاید بتوان گفت که قدرت گیری مجدد طالبان در افغانستان منافع پاکستان را برای حفظ موازنه قدرت با هند در سطح منطقه جنوب آسیا حداقل در کوتاه مدت تامین نموده باشد ولی حفظ و تداوم این موازنه که همواره منشا رقابت، تنش و منازعه در سطح جنوب آسیا و افغانستان بوده است سوال بزرگی است که شاید اهداف و منافع کشور‌های بزرگی مانند آمریکا، بریتانیا، روسیه، چین و هند در افغانستان آن را در آینده پاسخ دهد.