پرسپولیس ـ سپاهان؛ آیا فوتبال ایران درگیر هولیگانیسم است؟

فریده ریحانی، روزنامه نگار یادداشتی برای صفحه ناظران درباره دلایل شکل گیری خشونت در بازی های لیگ برتر ایران نوشته است.

یک هفته پس از درگیری‎های خونین در ورزشگاه یادگار امام تبریز در جریان دیدار تیم‏های تراکتورسازی و پیکان، این‎بار ورزشگاه آزادی شاهد شبی تلخ و فراموش نشدنی بود. تیم‎های پرسپولیس و سپاهان، شب گذشته در شرایطی به مصاف هم رفتند که هر دو تیم برای کسب عنوان قهرمانی، خواهان برد در این مسابقه بودند و ازین رو، این مسابقه که همواره یکی از مهم‎ترین مسابقات فوتبال در ایران است، از حساسیت بیشتری برخوردار بود.

این درگیری‎ها که ساعت‌ها پیش از آغاز مسابقه شروع شده بود، تا پایان بازی نیز ادامه یافت و در نهایت ۲۴۵ زخمی برجا گذاشت. این اولین‌بار نیست که فوتبال ایران شاهد درگیری‎های شدید میان هواداران است، در اهواز، تبریز و اصفهان پیش از این نیز حوادث مشابهی اتفاق افتاده بودکه گاه منجر به کشته و یا نقص عضو برخی از تماشاگران شده است، با این حال اگرچه مسئولان فدراسیون و وزارت ورزش، همیشه پس از چنین حوادثی اعلام می‌کنند که با جدیت موضوع را پیگیری خواهند کرد، اما تاکنون عزمی جدی برای مواجهه با رفتارهای خشونت‌آمیز تماشاگران مشاهده نشده است.

مسئولان و رسانه‎ها از دو دهه پیش با وارد کردن واژه "تماشاگرنما" به ادبیات فوتبالی در ایران تلاش داشتند تا اتفاقات رخ داده در استادیوم‎ها را تنها متوجه عده قلیلی از تماشاگران کنند، اما در سال‎های گذشته و زمانی که توهین آمیزترین شعارها و فحاشی‌ها، ترجیع‎بند سرودهای تماشاگران می‌شود و در شمار صدهزار نفر در ورزشگاه‎ها خوانده می‌شود، دیگر می‌توان اطمینان داشت که تنها چند تماشاگرنما، عامل برهم ریختن نظم ورزشگاه‏ها نیستند.

از هولیگانیسم تا زیرپا گذاشتن کرامت انسانی

از زمانی که تماشاگران برای دیدن مسابقات ورزشی به ورزشگاه‎ها رفته‎اند، هولیگانیسم نیز سربرآورده است. «هولیگان» به هر فردی که عملی خلاف و منجر به اختلال در ورزشگاه انجام دهد، گفته می‎شود. بنابراین با این تعریف می‏توانیم بسیاری از رفتارهای روی داده در ورزشگاه‏های ایران را نیز ذیل واژه "هولیگانیسم" تعریف کنیم. با این وجود نگاهی به درگیری‎های میان هواداران فوتبال در نقاط دیگر دنیا نشان می‎دهد که هواداران در ایران، اگرچه همواره به دلیل رفتارهایشان مورد سرزنش قرار گرفته‌اند اما در مقایسه با دیگر نقاط دنیا، از آرامش بیشتری برخوردارند.

انگلستان به عنوان یکی از کشورهایی که بیشتر درگیری را با مساله هولیگانیسم داشته است، امروز به جایی رسیده که تماشاگران در کمترین فاصله با زمین مسابقه، قرار دارند و در حساس‎ترین شرایط بازی نیز، کمتر شاهد پرتاب اشیا بر سر مأموران و یا بازیکنان حریف هستیم. این آرامش البته حاصل دهه‎ها تلاش از سوی مسئولان فوتبال در انگلیس است. دولت بریتانیا از سال ۱۹۷۵ با تصویب قوانینی علیه هولیگانیسم، توانست طی دودهه به طور چشمگیری از میزان جرم و اغتشاش در ورزشگاه‏ها بکاهد. حالا تماشاگرانی که در دهه ۱۹۸۰ شرایط نابسامانی را در ورزشگاه‏ها ایجاد کرده بودند تا جایی که رئیس وقت باشگاه چلسی پیشنهاد استفاده از فنس‎های متصل به برق را در اطراف زمین داده بود، پس از سال‏ها تلاش و در پی تغییر یافتن طبقه اجتماعی تماشاگران، برای بسیاری از فوتبالدوستان به عنوان نمونه شناخته می‎شوند. هرچند که هنوز هم هولیگان‏های انگلیسی، هرازچندگاهی در جریان مسابقات بین المللی و یا قهرمانی اروپا، در نقاط مختلف حادثه می‎آفرینند، اما پلیس با شناسایی آنها، امکان ورود به ورزشگاه‏ها را از آنان سلب کرده است.

بیشتر بخوانید:

در ایران اما با ابداع واژه‎ای به نام تماشاگرنما، تا سال‏ها مسئولان فدراسیون و پلیس، از تلاش برای یافتن سازوکاری برای بهبود رفتارهای تماشاگران، شانه خالی کردند. آن‎ها به مانند دیگر عرصه‎ها، هر عمل غیراخلاقی صورت گرفته را به شمار معدودی نسبت دادند و چشمانشان را بر واقعیتی که در ورزشگاه‏های ایران در جریان بود بستند، واقعیتی که هر روز موجب افزایش خشم و درگیری میان تماشاگران به خصوص میان تیم‏های تهرانی و شهرستانی می‏شد.

شرایط غیراستاندارد ورزشگاه‎های ایران، وضعیت بلیت‎فروشی و برخوردهای صورت گرفته با تماشاگران و زیر پا گذاشتن کرامت انسانی آنان که تنها برای تماشای یک مسابقه فوتبال به استادیوم می‌روند نیز از دلایلی است که بسیاری از کسانی که به ورزشگاه رفته‌اند، برای رفتارهای گاه خارج از عرف تماشاگران در ایران ذکر می‎کنند. هوادارانی که ساعت‎ها پیش از مسابقه و گاه از شب قبل ناچار به ماندن پشت در استادیوم ها هستند، هوادارانی که از راه‏های بسیار دور خود را به ورزشگاه می‌رسانند و در صف‎های طولانی بلیت‌فروشی، برای ورود به ورزشگاه انتظار می‌کشند. این ساعت‎های طولانی انتظار وقتی در کنار عدم وجود امکانات کافی در ورزشگاه قرار بگیرد، می‎تواند روان تماشاچی را بیشتر تحت فشار قرار دهد.

یک تماشاگر فوتبال می‎گوید: "وضعیت اسفناک سرویس‎های بهداشتی، غذاهایی که در استادیوم فروخته می‎شود، گرما و یا سرمای هوا روی سکوهای سیمانی، گرسنگی و تشنگی، از جمله مواردی است که وقتی به استادیوم می‌روید با آن مواجه‎اید. شما نمی‌توانید صندلی‌تان را برای رفتن به سرویس بهداشتی ترک کنید، چون دیگر صاحب جایتان نیستید. همه اینها باعث می شود تا هوادارانی که ساعت‎های طولانی در چنین شرایطی به انتظار بازی بوده‌اند، لحظه به لحظه بیشتر عصبی شوند و میل به درگیری پیدا کنند."

لیدرهای حکومتی

با شکل‎گیری کانون‏های هواداری در یک دهه گذشته در فوتبال ایران، لیدرهای تیم‎های مختلف دیگر به صورت سنتی به این جایگاه دست پیدا نمی‏کنند. برخی از تحلیلگران معتقدند پس از سال ۸۸ و اعتراضات گسترده مردم در جریان جنبش سبز و راهیابی این اعتراضات به فضای استادیوم‎ها، نیروهای امنیتی با تشکیل کانون‎های هواداری، تلاش کردند تا لیدرهای منتصب به خود را در رأس این کانون‎ها قرار دهند. لیدرهایی که گاه با بسیاری از نهادهای امنیتی همکاری کرده و حتی در زمره مدافعین حرم نیز قرار گرفتند.

این لیدرها از آنجا که بدون آموزش و آگاهی و حتی بدون طی کردن سلسه مراتب سنتی به این جایگاه رسیدند، هرگز از توانایی رهبری جمعیت چندده‎هزار نفره برخوردار نیستند. دادن امکانات گسترده به لیدرها و عدم نظارت بر رفتار آنها، یکی از مواردی است که گاهی اوقات پیش از شروع یک بازی، به جنگ و درگیری‏ها دامن می‎زند. در همین مورد اخیر، بازی پرسپولیس و سپاهان، برخی معتقدند گفته‏های لیدر پرسپولیس پیش از مسابقه که علیه تماشاگران اصفهانی حرف زده و گفته بود که آنها به ورزشگاه نیایند، باعث بروز تنش‎هایی پیش از شروع مسابقه شد.

تیم‏های حکومتی

نگاهی به اتفاقات سال‏های گذشته در استادیوم‏های مختلف در ایران نشان می‌دهد که به طور معمول در بازی‎های دو تیم پرسپولیس و استقلال که رقیب دیرینه هم محسوب می‌شوند، کمتر شاهد درگیری هستیم و چندسالی است که بازی‌های این دو تیم فارغ از نتیجه‌ای که بدست می‌آید در آرامش برگزار می‌شود. اما زمانی که یکی از این دو تیم میزبان و یا میهمان تیم‏های شهرستانی است، بروز درگیری میان هواداران کاملا قابل پیش‌بینی است. اینکه چرا تیم‌های شهرستانی و هواداران آنها در مقابل هواداران تیم‌های استقلال و پرسپولیس، از رواداری کمتری برخوردارند، مسأله‌ای است که لازم است مورد توجه بیشتر قرار گیرد.

سال‎هاست که هواداران فوتبال در ایران به دولتی بودن تیم‏های استقلال و پرسپولیس معترضند، آنها با این استدلال که این دو تیم متعلق به حکومت هستند، بنابراین همیشه مورد حمایت قرار می‎گیرند، با حساسیت بیشتری بازی‎های تیمشان در مقابل این دو تیم را دنبال می‌کنند. در چنین شرایطی کوچکترین اشتباه داور می‏تواند آتش خشم هوادارانی را که تیم خود را در شرایطی نابرابر می‌بینند، بیشتر شعله‎ور کند.

ساخته شدن دوگانه تهرانی ـ شهرستانی در دو سه دهه گذشته و تمرکز امکانات و توجهات به سمت تهران، موجب شده است تا مردم سایر شهرهای ایران، دارای ذهنیتی منفی نسبت به تهرانی‏ها باشند و از آنجا که فوتبال آیینه تمام‎نمای اجتماع است، این روحیه در جریان مسابقاتی با حساسیت بالا، خود را نشان می‎دهد. تهرانی‎ها علیه شهرستانی‎ها و بالعکس.

در کنار این مسأله می‏توان به مواردی چون، عدم وجود آزادی بیان، فشارهای اقتصادی و سیاسی، سقوط فرهنگی و اجتماعی و اخلاقی و همچنین پررنگ شدن مسائل قومیتی و هویتی در ایران اشاره کرد.

مصطفی اقلیما رئیس انجمن مددکار ایران در گفتگو با اعتمادآنلاین "فقر فرهنگی و مشکلات اقتصادی" را دلیل اصلی این ناهنجاری‎ها دانسته است. اقلیما در ادامه گفته است" "مشکلات مادی باعث شده خشونت در خیابان‌ها، خانواده‌ها، ورزشگاه‌ها و دیگر نهادهای اجتماعی نمود پیدا کند. وقتی با افزایش قیمت‌ها در کشور مواجه هستیم و حقوق افراد کفاف زندگی آنها را نمی‌دهد فرد با مشکل روبه‌رو می‌شود. وقتی افراد مکانی برای تخلیه هیجان خود می‌یابند، تلاش می‌کنند این هیجان را با خشونت و دادوفریاد بیرون بریزند. استادیوم‌های ورزشی مکان مناسبی برای تخلیه هیجان است. همین موضوع نیز سبب بروز خشونت در ورزشگاه‌ها می‌شود."

چه می‎توان کرد؟

چهاردهه از حیات جمهوری اسلامی گذشته است و در این مدت بسیاری از روحانیون و مسئولان دولت با ادعای "نامناسب بودن جو ورزشگاه‏ها" از ورود زنان به استادیوم‏ها جلوگیری کرده‏اند، اما نه‎تنها در این مدت چیزی بهتر نشده است بلکه خشونت در ورزشگاه‏ها هر روز بیش از پیش نمود پیدا می‏کند. حتی در روزهایی که کار به درگیری فیزیکی میان تماشاگران نمی‎رسد، فحاشی‎های شدید و سر دادن شعارهای زشت، یک امر رایج در ورزشگاه‏های ایران است، شعارهایی که هیچ بازیکن و مربی‏ای را بی‎نصیب نگذاشته و گاهی بسیاری از آنان را با چشمانی گریان و صورتی خونین راهی خانه کرده است. بسیاری از جامعه‎شناسان و فعالان اجتماعی معتقدند، حضور زنان در ورزشگاه‏ها یکی از راه‎هایی است که می‎تواند از این خشم لجام‏گسیخته در ورزشگاه‏های ایران جلوگیری کند.

"صادق رئیسی‌کیا" کارشناس مسائل حقوقی ورزش چندی پیش در نشستی در کتابخانه ملی، فضای نامناسب کنونی ورزشگاه‌ها را یکی از نتایج غیبت زنان دانسته و گفته بود:"هر افراطی یک تفریطی را همراه دارد. اگر امروز می‌گوییم فضای ورزشگاه مناسب نیست، یکی از دلایل آن همین غیبت زنان در چند دهه گذشته است. ما افراط کردیم ولی ادامه‌دادن این موضوع جز این‌که وقت نخبگان و فعالان اجتماعی را می‌گیرد، کارکردی ندارد."

راهکار دیگری که مدت‏هاست بسیاری از خبرنگاران و علاقه‏مندان به فوتبال، آن را پیشنهاد می‎دهند، شناسنامه‎دار کردن هواداران است. در بسیاری از ورزشگاه‏های ایران به دلیل نبود صندلی‎های شماره‎دار نیروی انتظامی هرگز نمی‌تواند هواداران خاطی را مجازات کند، حتی در ورزشگاه آزادی نیز با وجود تلاش‎هایی که برای شماره‎دار شدن هواداران و مشخص شدن مکان آنها در ورزشگاه انجام شده است، اما هنوز تا رسیدن به شرایط ایده‌آل فاصله زیادی وجود دارد. این یکی از روش‎هایی است که می‏تواند هواداران را با توجه به احتمال شناسایی، از بروز دادن رفتارهای ناهنجار برحذر کند.

جریمه باشگاه‏ها و همه عوامل دخیل در ایجاد مسائل تفرقه‎زا، مانند رفتارهای بازیکنان و مربیان در طول مسابقه که گاه با اعتراض‌های بی‎جا و بیش از حد به عوامل مسابقه و داور، در برهم زدن نظم تماشاگران و افزایش خشم آنان، نقشی کلیدی ایفا می‎کنند، مورد دیگری است که می‏تواند مورد توجه مراجع ذی‎ربط قرار گیرد.

همچنین تدوین و آموزش فرهنگ عمومی حضور در ورزشگاه‏ها و ضمانت قضایی برای جریمه و مجازات افراد خاطی، از راهکارهای دیگری است که در سایر نقاط دنیا نیز مورد آزمایش قرار گرفته و نتایج خوبی به همراه داشته است.