بيژن خليلی می گويد هر روز به تعداد کتابهای انگليسی در کتابفروشی اش افزوده می شود

بيژن خليلی همچنين از عمده ترين ناشران و پخش کنندگان کتابهای ايرانی در خارج از کشور است و همچنين مرکزی را اداره می کند که به صورت رايگان، شماره تلفن ايرانيان را در اختيار فارسی زبانان می گذارد.

آنچه می خوانيد گفتگوی ما با بيژن خليلی درباره وضعيت کتاب و کتابخوانی و کتابفروشی در جامعه ايرانی لس آنجلس است:

گفتگو با بیژن خلیلی

جامعه ايرانی را عملاً اگر بخواهيم تقسيمبندی بکنيم بايد تقريباً به سه نسل مختلف تقسيمبندی بکنيم؛ نسلی که در ايران متولد شده، در ايران تحصيل کرده و بعد آمده آمريکا، نسلی که بينابين است و نسلی بعدی که فقط در آمريکا متولد شده و اينجا بزرگ شدهاست.

اعضای نسل سوم يعنی نسلی که در آمريکا متولد و بزرگ شده اند حتی اگر هم پدر و مادرشان ايرانی باشند عملاً خواندن و نوشتنش زبان فارسی را بلد نيستند و بيسوادند يعنی فقط می توانند فارسی حرف بزنند.

اين وضعيت اکثريت قريب به اتفاق جامعه جديد و نسل جديد ايرانی است، حدس می زنم در بقيه کشورهای عالم هم همين گرفتاری برای جامعه نسل سوم وجود دارد.

می ماند نسل اول و نسل دوم، نسل اول به خاطر اينکه سنش خيلی بالا رفته طبيعتاً حالت انفعالی دارد، می ماند جامعه دوم و اين جامعه دوم در حقيقت خريداران کتابهای ما هستند.

هيچ گونه تلاش همگانی برای حفظ زبان فارسی بويژه از نظر کتابت انجام نمی شود و هيچ چاره ای نخواهد بود جز اينکه کتابت فارسی ديگر برای نسل سوم و نسلهای بعدی جامعه ايرانی خارج از کشور قابل خواندن نباشد بيژن خليلی

بايد توجه داشته باشيم اينها هم مشکلات خودشان را دارند يعنی اينها بايد از طرفی تلاش برای معاش بکنند و از طرف ديگر ماجرای پراکندگی آنها وجود دارد.

شما که کار خود را از کتابفروشی کوچکی به اين مرکز بزرگ توسعه داده ايد آيا در ديگر شهرهای آمريکا هم شعبه باز کرده ايد؟

بايد فراموش نکنيم که کتاب ايرانی فقط در کتابفروشی ايرانی عرضه می شود و اکثر مشتريها هم به کتابفروشی ايرانی مراجعه نمی کنند، در لس آنجلس ما شانسی که آورده ايم، کثرت جمعيت ايرانيهاست؛ در همين خيابان وست وود اگر دقت کرده باشيد حدود پنج تا کتابفروشی ايرانی در يک بلاک وجود دارد.

يعنی با اينکه ايرانيها جمعيت کمی هم در جاهای ديگر آمريکا ندارند ما در هيچ جای ديگر آمريکا حتی يک کتابفروشی توی خيابان نداريم.

مثلاً در شمال کاليفرنيا بايد قاعدتاً حدود صد صدوپنجاه هزار ايرانی باشد ولی کتابفروشی ندارد.

در واشنگتن کتابفروشی بود که مجبور شد منتقل بکند به خانه اش چون از نظر هزينه قابل ادامه نبود و همچنين در نيويورک با اينکه جمعيت ايرانی بسياری وجود دارد کتاب فروشی وجود ندارد.

يکی از دلايلی که مرکز کتاب ما نخواست يا نتوانست در شهرهای ديگر شعبه باز کند، وجود اينترنت است که تقريباً از سال دو هزار به بعد اين اپيدمی اينترنت باعث شده است مسير فکری ما عوض شود و به جای باز کردن شعبات کوچکتر کتابفروشی به اين فکر باشيم که از طريق اينترنت کتابهايمان را عرضه کنيم.

سالی چند عنوان کتاب چاپ می کنيد و ميانگين تيراژتان برای هر کتاب چقدر است؟

در سالهای اخير من چيزی حدود سی عنوان کتاب چاپ کردم و ميانگين انتشارمان هم چيزی نزديک به پانصد جلد است.

کاری که ما در خارج از کشور شروع کرديم و به نظر من از نظر فرهنگی کار فوق العاده ای برای نگاهداری فرهنگ ايران بود عملاً قابل ادامه نيست بيژن خليلی

با بازار کتاب داخل ايران چگونه ارتباط داريد؟

ما بازار کتاب ايران را بشدت تعقيب می کنيم چون عملاً کشور مادر است و هيچ راهی نيست که گسسته بشيم از کشور مادر.

بايد توجه بکنيم که کشور مادر با توجه به هفتاد ميليون جمعيت فارسی زبان که همه آنها فارسی صحبت می کنند به هر حال دارای محصولات و صاحب فرآورده هايی اند که مورد استفاده ايرانی خارج از کشور است ما در زمينه های مختلف از اين کتابها استفاده می کنيم.

بايد توجه داشته باشيم که کتابهای تاريخی يا سياسی که در ايران منتشر می شود حتماً مورد سانسور قرار می گيرد و ما در شرکت کتاب تيمی داريم که موارد سانسور اين کتابها را مشخص می کند و ما آن قسمت سانسور شده را در اختيار مردم قرار می دهيم.

برای نمونه، کتاب همه مردان شاه نوشته آقای کينزر به مناسبت پنجاهين سالگرد کودتای ۲۸ مرداد چاپ شد در ايران ترجمه و چاپ شده است.

چون من متن انگليسی آن را خوانده بودم با متن فارسی مقايسه کردم؛ در يک جايی از کتاب هست که کرميت روزولت جاسوس سی آی ای به يکی از برادران رشيديان می گويد که خوب ما الآن چه کار بکنيم آدم بياوريم توی جمعيت با اين شرايط؟

رشيديان می گويد ما بايد پول برسانيم به آيت الله کاشانی؛ کرميت روزولت هم ده هزار دلار می دهد و رشيديانها هم می برند از طريق احمد آرامش ده هزار دلار را می دهند به آيت الله کاشانی.

اين پاراگراف اصولاً از ترجمه فارسی کتاب حذف شده است.

من البته نمی دانم آنچه درباره دادن ده هزار دلار به آيت الله کاشانی در کتاب نوشته شده حقيقت دارد يا نه ولی حذف آن را جايز نمی دانستم، بنابراين بخش حذف شده را همراه با ديگر بخشهای حذف شده ترجمه کردم و روی يک ورقه لای کتاب همه مردان شاه که در کتابفروشی شرکت کتاب به فروش می رسد گذاشتم.

کتابهای تاريخی يا سياسی که در ايران منتشر می شود حتماً مورد سانسور قرار می گيرد و ما در شرکت کتاب تيمی داريم که موارد سانسور اين کتابها را مشخص می کند و ما آن قسمت سانسور شده را در اختيار مردم قرار می دهيم بيژن خليلی

همين ورقه را در سايت اينترنتی شرکت کتاب هم گذاشتيم، بنابراين نوعی که ما با کتابهايی که در ايران چاپ می شود برخورد می کنيم بسيار بسيار جدی است.

با اين کار مشکلی با ناشر اصلی کتاب در ايران يا با نويسنده کتاب پيدا نمی کنيد؟

آن ناشر يا نويسنده ای که در ايران است که تقصيری ندارد، او که نمی خواهد کتاب سانسور شده منتشر کند، آنها هم می خواهند که کتاب کامل چاپ کنند به دليل اينکه اولاً نسبت به خواننده شان تعهد دارند، دوم اينکه هرچه کتاب بهتر و کاملتر چاپ شود احتمال فروش بيشتری دارد.

بنابراين ناشر از خدا می خواهد که ترجمه صحيحی از کتاب به مردم بدهد و ما هيچ مشکلی پيدا نمی کنيم به غير از اينکه ناشرها از کاری که می کنيم خيلی خوشحال می شوند چون ما کتاب را به صورت کامل در دسترس خواننده قرار می دهيم.

شما امکان اين را داريد که از اينجا کتاب بفرستيد و در ايران بفروشيد؟

اولاً هزينه حمل کتاب خيلی گران است، حالا منهای مسئله بازرگانی اش مسئله اين است که کتاب در ايران در مورد بازبينی و مميزی قرار می گيرد و اين طور نيست که شما به طور عادی بتوانيد کتاب به داخل ايران بفرستيد.

بنابراين با توجه به اينکه کتاب مميزی خواهد شد، کتابهايی که اينجا در زمينه های بخصوص سياسی يا مذهبی يا تاريخی منتشر می شود به داخل ايران راه پيدا نمی کند و ما طبيعتاً از اين محروميم که بتوانيم کتابمان را به داخل ايران راه بدهيم.

شما سالهاست به اين حرفه مشغوليد و از نظر کسب و کار موفق هستيد، حالا اگر کسی بخواهد کاری را در اين راه شروع بکند و در جايی که اقليت ايرانی نسبتاً بزرگی در آن باشد بخواهد کتابفروشی ايرانی باز کند با چه مشکلاتی مواجه است؟ آيا می تواند به موفقيت دست پيدا بکند؟

اوائل قرن بيستم تعداد زيادی ايتاليايی به آمريکا و بويژه نيويورک مهاجرت کردند.

در سالهای اخير من چيزی حدود سی عنوان کتاب چاپ کردم و ميانگين انتشارمان هم چيزی نزديک به پانصد جلد است بيژن خليلی

در سال ۱۹۱۰ يک روزنامه ايتاليايی با تيراژ بيست و پنج هزار تا در آمريکا چاپ می شد اما در سال ۱۹۲۵ تيراژ همين روزنامه به هزار تا رسد و اين نشان می دهد که کل جامعه ايتاليايی در جامعه آمريکايی حل شد.

بر می گردم به توضيحی که درباره نسل اول و دوم و سوم دادم.

متأسفانه نسل اول ما که به دليل کهولت از اين جهان رخت بر می بندند، نسل دوم هم دارد به سنين کهولت می رسد، می ماند نسل سوم و نسلهای بعدی که اينها هيچکدام فارسی بلد نيستند و در نتيجه اين کتابفروشی شرکت کتاب اگر باقی بماند فقط برای محققانی خواهد بود که احتمالاً به زبان فارسی می توانند بخوانند و بنويسند.

کتاب هم تنها برای تحقيق و بررسی خوانده نمی شود، مثلاً فرض کنيد مردم رمان می خوانند ولی وقتی نسلی به زبان فارسی اصلاً آشنايی نداشته باشد بنابراين نمی تواند برای تفريح و سرگرمی کتاب فارسی، پس اين بخش از مشتريها خودبخود از بين می روند.

يعنی می خواهم بگويم اين اتفاق بزودی خواهد افتاد و اين کاری که ما در خارج از کشور شروع کرديم و به نظر من از نظر فرهنگی کار فوق العاده ای برای نگاهداری فرهنگ ايران بود عملاً قابل ادامه نيست.

پس کسانی که می خواهند اين کار شروع بکنند بايد به اين موضوع واقف بشوند و بعد شروع بکنند.

سردبير مجله جوانان می گويد موج تازه مهاجران ايرانی که به غرب آمده بازار تازه ای ايجاد کرده و باعث شده تعداد خوانندگان مجله فارسی زبانش بالا برود، آيا اين اتفاق در مورد کتاب نيفتاده يا نخواهد افتاد؟

تعداد زيادی خواننده اگر برای مجله يا کتاب پيدا شود شايد به دليل اين باشد که بازار کاذبی برايش وجود دارد.

يکی از دلايلی که مرکز کتاب ما نخواست يا نتوانست در شهرهای ديگر شعبه باز کند، وجود اينترنت است بيژن خليلی

اول اينکه اينترنت يا رسانه های تصويری يا تلويزيونی و راديويی توانستند خودشان را به همه جا برسانند و باعث شدند ما بتوانيم مشتريهای جديدی پيدا کنيم، اين مشتريها قبلاً هم وجود داشتند ولی دسترسی به ما نداشتند و اين باعث شده جای خالی مشتری نسل اول که از جهان چشم فروبسته پر شود.

البته موج جديد مهاجرت ايرانيان به غرب در اصل مهاجرت ايرانيان از کشورهای اروپايی به آمريکاست که در واقع بازار اروپا را خالی می کند، يا اينکه مهاجرت ايرانيان آمريکا از ايالتهای ديگر به لس آنجلس است که به دليل تمرکز جامعه ايرانی به اينجا می آيند.

پس چاره چيست؟ چگونه می توان فرهنگ مکتوب فارسی را برای ايرانيان خارج از کشور حفظ کرد؟

متأسفانه هيچ گونه تلاش همگانی برای حفظ زبان فارسی بويژه از نظر کتابت انجام نمی شود و هيچ چاره ای نخواهد بود جز اينکه کتابت فارسی ديگر برای نسل سوم و نسلهای بعدی جامعه ايرانی خارج از کشور قابل خواندن نباشد.

البته نهضت بسيار بزرگی شروع شده که تقريباً تمامی متون کتابهای کلاسيک فارسی را به زبان انگليسی ترجمه می کنند، حتی آنهايی را که ترجمه شان در قرنهای نوزدهم و هيجدهم و بيستم به دست ايرانشناسان بزرگ اروپايی و آمريکايی انجام شده، الآن نسل جديد بچه های ايرانی که هم به انگليسی و هم به فارسی مسلطند دارند مجدداً ترجمه می کنند.

ناشران آمريکايی متوجه اين بازار بزرگ شده اند و دارند اين کار را انجام می دهند چه برای خودشان چه برای اين نسل چه برای کتابخانه ها، در نتيجه ما که در کتابفروشی مان اصلاً کتاب انگليسی نداشتيم يا شايد در سالهای اوليه فقط يک رديف کتاب انگليسی داشتيم الآن چندين قفسه بزرگ از اين کتابها داريم و هر روز تعداد اين قبيل کتابهای انگليسی مان دارد بيشتر می شود

ولی باز هم مشکل سر جاش باقی می ماند، به دليل اينکه نسل جديد عادت کرده که از طريق اينترنت يا از طريق کتابخانه های بسيار بزرگ مثل آمازون کتاب بخرد که علاوه بر اينکه احتياجات کلی شان را برآورده می کند، احتياجات آنها را در زمينه کتابهای مربوط به ايران و زبان فارسی هم برآورده می کند.

همه اين قبيل کتابها در سايت آنها وجود دارد و از ما روزآمدترند و ما هر کاری که بکنيم به آنها نمی رسيم چون ناشران اول با آنها تماس می گيرند.

گرفتن اطلاعات سريع و سريعتر هر روز از ديروز مهمتر می شود و نسل جديد ايرانی هم که به زبان انگليسی مسلط است سراغ سايتهايی می رود که بروزترند.

هر چند ما در محدوده خودمان فروش محدودی داريم ولی اين حتی برای پرداخت هزينه کتابفروشی مان کافی نيست.

شما نيز اگر در زمينه چاپ و نشر کتب ايرانی در خارج از کشور و بويژه لس آنجلس ديدگاهی داريد از طريق صفحه ای که در سمت چپ صفحه قرار داده شده برای ما بنويسيد:

ديدگاههای شما:

عدم استقبال نسل مهاجر ايرانيان از نوشتار عربی در زبان فارسی شاهد ديگری است بر دلسردی ايرانيان از تسلط روز افسون زبان بيگانه بر فارسی، بی شک ما بايد به دنبال تعويض اين نوشتار باشيم. سورنا - تورنتو (کانادا)

من خودم نويسنده ام و نام کتابی که اخيراً از من توسط نشر روشنگران در ايران چاپ شده "مردم ومابقی قضايا" است ولی ۳۳ صفحه از آن را سانسور کردند. ناهيد شريفی امينا - مريلند (آمريکا)

از يکی از دوستان خوبم خواستم تا از فرانسه کتابی دو جلدی از انتشارات همين شرکت کتاب برای من بفرستد، اين کتاب را از يک سوپرمارکت پيدا کرد و کاملاً واضح بود که قبلاً چندين بار خوانده شده است ولی دوست من بناچار به عنوان دست اول و با قيمت بيشتر از پشت جلد خريده بود، خوب به نظر من خواننده هايی که معنی دزدی اثر را بدانند کم نيستند شايد شرکت بايد تبليغات بيشتر بکند يا شايد بايد بولتنی مجانی پخش کند و بنويسد که در اين شرايط دزدی از دست اندرکاران مستقل فرهنگ چه معنی ای غير از زرنگی ندادن پول يک کتاب دارد. خسرو احسنی قهرمان