شما در حال مشاهده نسخه متنی وبسایت بیبیسی هستید که از داده کمتری استفاده میکند. نسخه اصلی وبسایت را که شامل تمام تصاویر و ویدیوهاست، مشاهده کنید.
بازگشت به وبسایت یا نسخه اصلی
اطلاعات بیشتر درباره نسخه لایت که برای مصرف کمتر حجم دادههاست
آینده روابط ایران و ترکیه پس از سرنگونی اسد چه خواهد شد؟
- نویسنده, هیلكن دواچ بوران
- شغل, بخش ترکی بیبیسی
با سرنگونی دولت بشار اسد در حمله مخالفان به رهبری گروه اسلامگرای هیئت تحریر شام در سوریه، ایران یکی از مهمترین متحدان منطقهای خود را از دست داد.
تهران در جریان جنگ داخلی سوریه، حامی اصلی نظامی و تدارکاتی بشار اسد و نیروهای او بود.
علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، در اولین سخنرانی خود پس از سقوط دولت اسد، آمریکا و اسرائیل را مسئول اصلی حوادث سوریه دانست.
او همچنین بدون نام بردن از ترکیه، از «نقش آشکار» این کشور در تحولات سوریه و سرنگونی حکومت اسد انتقاد کرد.
انتقادهای غیرمستقیم رهبر جمهوری اسلامی از ترکیه، در پیامی به زبان ترکی در حساب کاربری او در شبکههای اجتماعی نیز منتشر شد: «یک دولت همسایه سوریه نقش آشکاری را در تحولات سوریه ایفا کرده، و الان هم این کار را میکند. ولی مراکز توطئه و اتاق فرمان اصلی در آمریکا و رژیم صهیونیستی است. شواهدی داریم که جایی برای تردید باقی نمیگذارد.»
کارشناسانی که با بخش ترکی بیبیسی صحبت کردهاند، تاکید میکنند که اظهارات خامنهای نشاندهنده نارضایتی جدی ایران از سیاست خارجی ترکیه است.
زمانی که این سخنان خامنهای منتشر میشد، عمر بولات، وزیر تجارت ترکیه، برای شرکت در بیست و نهمین نشست کمیسیون مشترک اقتصادی ایران و ترکیه، به تهران سفر کرده بود.
بولات در جریان سفر خود به تهران، با مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، دیدار کرد و در پستی در شبکههای اجتماعی اعلام کرد که در این دیدار، موضوعهایی مانند افزایش حجم تجارت دو جانبه به ۳۰ میلیارد دلار، توسعه مراکز تجارت مرزی و افتتاح گذرگاههای مرزی جدید بررسی شده است.
این دو رویداد، توازن حساس در روابط ترکیه و ایران را نشان میدهد که شامل رقابت و همکاری در گسترهای از قفقاز تا خاورمیانه است.
«رقابت برای نفوذ همیشه وجود داشته و همچنان ادامه خواهد داشت»
این توازن با سقوط دولت اسد که مورد حمایت تهران بود و تسلط هیئت تحریر شام بر بخش بزرگی از سوریه تغییر کرد.
سینان اولگن، مدیر مرکز تحقیقات اقتصادی و سیاست خارجی، در گفتوگو با بیبیسی ترکی تاکید کرد که هر دو قدرت منطقهای در برخورد با منافع یکدیگر با احتیاط عمل میکنند.
اولگن گفت: «[وضعیت سوریه] تغییری بنیادین در مدلهای روابط ترکیه و ایران به همراه نخواهد داشت… رقابت برای نفوذ همیشه وجود داشته و همچنان ادامه خواهد داشت.»
او همچنین اشاره کرد که با تحولات اخیر در سوریه، دورهای آغاز شده که وزن ترکیه در منطقه افزایش یافته است.
دکتر هزار وورال جین از دانشگاه آیدین استانبول، درباره این موضوع به بخش ترکی بیبیسی گفت: «تحولات اخیر نشان میدهد که در محور آنکارا-تهران، یک تغییر قابل توجه در حال وقوع است.»
این متخصص علوم سیاسی و کارشناس سیاست خارجی ایران و امنیت خاورمیانه، میگوید: «ما وارد دورهای شدهایم که در آن ایران در سوریه قدرت خود را از دست داده است.»
بنفشه کینوش از اندیشکده مؤسسه خاورمیانه در واشنگتن، نیز تاکید میکند که سقوط دولت اسد باعث افزایش نفوذ سیاست خارجی ترکیه در منطقه شده است.
این پژوهشگر که در دانشگاه نوتردام تدریس میکند، به بیبیسی ترکی گفت: «[سقوط اسد] ایران را وادار خواهد کرد که خود را با سیاست خارجی قدرتمندتر ترکیه در منطقه تطبیق دهد... اما میزان موفقیت ایران در این زمینه نامشخص است، چرا که اکنون احساس میکند باید برای تغییر موقعیت برتر ترکیه در سوریه وارد عمل شود.»
بنفشه کینوش میگوید حوزه نفوذ ایران در سوریه، که طی چند دهه شکل گرفته بود، به شدت آسیب دیده و با وجود آگاهی تهران از این روند «ایران قدرت کافی برای تغییر این وضعیت را ندارد».
او درباره سخنان رهبر جمهوری اسلامی گفت: «خامنهای در اظهارات خود اشاره کرد که ایران باید برای مختل کردن یا خنثی کردن اهداف سیاست خارجی ترکیه وارد عمل شود.»
«دو همسایه نمیتوانند به یکدیگر پشت کنند»
اظهارات خامنهای و دیگر مقامهای ایرانی در واکنش به نقش ترکیه در تحولات سوریه، بدون ذکر مستقیم نام آنکارا، توجهها را به خود جلب کرده است.
اورال توغا، پژوهشگر مرکز تحقیقات ایران (ایرام)، این واکنشها را به عنوان بخشی از سیاست «مشاهده و انتظار» تهران توصیف میکند.
او میگوید ایران به دلیل نگرانیهای امنیتی، به ویژه تهدیدهای احتمالی اسرائیل، محتاطانه عمل میکند: «به نظر نمیرسد که ایران حتی اگر آسیب ببیند، در قبال ترکیه که در بسیاری از مسائل شریک آن است، سیاستی تند و قاطع در پیش گیرد.»
دکتر هزار وورال جین اشاره میکند که روابط ترکیه و ایران تنها بر اساس اصول کلی «همسایگی خوب» شکل نگرفته و این دو کشور نمیتوانند به یکدیگر «پشت کنند».
او با اشاره به بحرانهای پیشین میان ایران و ترکیه گفت که مشکلات در یک طرف، بر طرف دیگر نیز تاثیر میگذارد: «این دو کشور، دو همسایهای هستند که هیچگاه نمیتوانند از گفتوگوی سطح بالا و ارتباط مداوم چشمپوشی کنند. زیرا هر دو قدرتهای تثبیتشدهای در منطقه هستند، در یک جغرافیای مشترک نقشآفرینی میکنند و رقبای منطقهای یکدیگر هستند.»
هرچند ترکیه و ایران از هدف قرار دادن مستقیم یکدیگر در بیانیههای رسمی پرهیز میکنند، در بحرانهای منطقهای اغلب از طرفهای رقیب حمایت میکنند.
با وجود اختلافها، آنکارا و تهران از سال ۲۰۱۵ در چارچوب مذاکرات آستانه همکاری کردهاند؛ گفتوگوهایی که هدف آن گرد هم آوردن نمایندگان مخالفان سوریه و حکومت اسد برای دستیابی به چارچوبی برای هماهنگی و همکاری بود.
ترامپ چگونه میتواند این رابطه را تحت تاثیر قرار دهد؟
دونالد ترامپ قرار است در روز ۲۰ ژانویه ۲۰۲۵ ریاست جمهوری آمریکا را از جو بایدن تحویل بگیرد.
تقریبا قطعی است که ترامپ این بار هم سیاست فشار حداکثری خود را علیه ایران در پیش خواهد گرفت.
سینان اولگن میگوید: «افزایش فشارهای آمریکا که ایران را از نظر اقتصادی به یک تنگنای جدی میکشاند، برای ترکیه نیز سناریوی مطلوبی نخواهد بود.»
اورال توغا هم به این نکته اشاره میکند که در چنین شرایطی ایران به همکاری با ترکیه، به عنوان کشوری که روابط گستردهای در حوزه انرژی و تجارت با آن دارد، نیاز بیشتری خواهد داشت.
بنفشه کینوش معتقد است که در دوران ترامپ، ترکیه ممکن است در برابر تهران موضع سختتری در پیش بگیرد، اما دو کشور همواره در برابر تنشهای منطقهای که میتواند برهمزننده ثبات باشد، از یکدیگر محافظت کردهاند.
یکی دیگر از سناریوهای ممکن، حمایت آمریکا از طرح بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، برای حمله به تاسیسات هستهای ایران است.
اولگن میگوید واشنگتن تاکنون به این طرح «چراغ سبز نشان نداده»، اما چنین سناریویی برای ترکیه نامطلوب خواهد بود.
به گفته او «چنین سناریویی به معنای جنگ منطقهای و افزایش تنشها خواهد بود، چیزی که ترکیه نمیخواهد خود را درگیر آن کند».
توغا با یادآوری این که ترکیه در گذشته در تحریمهای اعمال شده علیه ایران و همین طور تحریمهای روسیه پس از حمله به اوکراین مشارکت نکرده، گفت: «فکر نمیکنم دوره دوم ترامپ تفاوتی با دوره اول او داشته باشد. ترکیه در آن زمان نیز به تحریمها علیه ایران نپیوست و باز هم بر اساس منافع ملی خود عمل خواهد کرد.»
دکتر هزار وورال جین با اشاره به فشارهای آمریکا بر ترکیه در دوره اول ریاست جمهوری ترامپ، تصریح میکند که آنکارا روابط تجاری خود با تهران را حفظ کرد: «تعادل باید حفظ شود... قطع روابط یا وخامت آن امکانپذیر نیست. ما از مرزی مشترک به طول ۵۶۰ کیلومتر صحبت میکنیم.»
طبق دادههای شورای روابط اقتصادی خارجی ترکیه، حجم تجارت ترکیه و ایران که در سال ۲۰۱۶، یعنی نخستین سال ریاست جمهوری ترامپ، از ۱۰ میلیارد دلار فراتر رفته بود، تا سال ۲۰۲۳ به حدود ۶ میلیارد دلار کاهش یافته است.
در این مدت آمریکا با وجود تحریمهای اعمال شده علیه ایران، به هشت کشور از جمله ترکیه معافیت داده بود تا بتوانند به واردات نفت از ایران ادامه دهند.
