المپیک ۲۰۲۴ پاریس؛ ممنوعیت جنجالی حجاب در بزرگترین رویداد ورزشی

«فراتر از ورزش»، بخشی از مطالب ورزشی بی‌بی‌سی هستند که داستان‌های شگفت‌انگیز ورزشکاران یا مسابقاتی را روایت می‌کند که کمتر شنیده‌اید. فهرست مطلب‌های فراتر از ورزش را دنبال کنید.

استودیو فیلم‌سازی سیت دو سینما کنار رودخانه سن قرار دارد و در ژوئیه، فضاهای آن به قلب دهکده المپیک پاریس بدل خواهد شد.

ورزشکارانی از کشورها و فرهنگ‌های مختلف در سالن غذاخوری روبروی یکدیگر خواهند نشست و غذاهای ملی و داستان‌هایشان را با هم به اشتراک می‌گذارند. این یک گردهمایی چندفرهنگی است که هر چهار سال یکبار افراد با عقاید و نژادهای مختلف کنار هم قرار خواهند گرفت.

با این حال نوع پوشش میزبان با برخی مهمانان متفاوت خواهد بود.

در ماه سپتامبر، کمیته بین‌المللی المپیک (IOC) به صراحت اعلام کرد که ورزشکاران در پاریس می‌توانند به راحتی علاوه بر کشورشان، نماینده ایمان خود هم باشند.

سخنگوی این کمیته به خبرگزاری رویترز گفت: «در دهکده المپیک، قوانین کمیته بین‌المللی المپیک اعمال خواهد شد و هیچ محدودیتی برای داشتن حجاب یا هر لباس مذهبی و فرهنگی دیگری وجود ندارد.»

اما به تیم فرانسه چیز دیگری گفته شده است.

ورونیکا نوسدا، که برای یک باشگاه فوتبال پاریسی که برای مبارزه با تبعیض راه‌اندازی شده است، بازی می‌کند، می‌گوید: «ممنوعیت حجاب، به دلیل دو نوع تبعیض است؛ اسلام‌هراسی و تبعیض جنسیتی»

اصیل طفیلی که در سال ۲۰۲۱ با بازی در تیم ملی فوتبال لبنان به تیم لیون راه یافت، با نظر نوسدا موافق است: «این واقعا مربوط به جامعه فرانسه نیست، بلکه به دولت مربوط می‌شود. در این چند سال اخیر، فرانسه شاهد نفرت‌پراکنی نسبت به مسلمانان بوده و این مسأله در ورزش نیز خود را نشان داده است.»

شعار «آزادی، برابری و برادری» که برای اولین بار در انقلاب فرانسه مطرح شد، شاید مشهورترین شعار و رویای فرانسه باشد که در ابتدای قانون اساسی، روی سکه‌ها، تمبرها و ساختمان‌های عمومی دیده می‌شود.

یکی دیگر از اصول کلیدی جمهوری فرانسه که شهرت کمتر و ترجمه سخت‌تری هم دارد، «لائیسیته» است.

لائیسیته که اغلب به سکولاریسم ترجمه می‌شود، بیانگر لزوم کنار گذاشتن هر گونه آداب و رسوم یا نمادهای مذهبی توسط مردم فرانسه نیست. بلکه در عوض، تصریح می‌کند که فقط نهادهای دولتی و عمومی نباید از نمادهای مذهبی استفاده کنند.

این تفاوت دیدگاه همچنان در فرانسه به شدت مورد مناقشه است، به ویژه پس از حملات تروریستی در دهه گذشته و تجدید حیات سیاسی حزب راست افراطی در این کشور.

در این سال‌ها امانوئل مکرون، رئیس جمهوری فرانسه، بارها و بارها مجبور به تعریف و تبیین این واژه شده است.

او در یک سخنرانی در اکتبر ۲۰۲۰ گفت: «مشکل لائیسیته نیست. لائیسیته در جمهوری فرانسه به معنای آزادی اعتقاد داشتن یا نداشتن و امکان انجام تکالیف دینی تا زمانی است که قانون و نظم زیر پا گذاشته نشوند.»

«لائیسیته به معنای بی‌طرفی دولت است و به هیچ وجه به معنای حذف دین از جامعه و عرصه عمومی نیست. فرانسه متحد توسط لائیسیته تثبیت شده است.»

قانونی در سال ۲۰۰۴ میلادی تلاش کرد تا مقداری این مفهوم را شفاف کند و استفاده از نمادهای مذهبی را در مدارس دولتی ممنوع کرد، بدون اینکه نامی از مذهب خاصی ببرد.

در حالی که عمامه سیک‌ها، کیپا یهودی و صلیب‌های بزرگ مسیحی از جمله نمادهایی هستند که کمتر در تفسیر این قانون به آنها پرداخته شده، بیشتر توجه‌ها به پوشش مسلمان متمرکز شده است. البته لازم به ذکر است که بیشترین جمعیت مسلمانان اروپای مرکزی در کشور فرانسه هستند.

در ماه سپتامبر، آملی اودیا کاسترا، وزیر ورزش فرانسه، تنیس‌باز حرفه‌ای سابق که در نیمه‌نهایی نوجوانان ویمبلدون سال ۱۹۹۴ به مارتینا هینگیس باخت، تأیید کرد که کاروان المپیک فرانسه، به‌عنوان نهادی که توسط مردم فرانسه نمایندگی و تامین مالی می‌شود، شامل قانون لائیسیته خواهد بود.

او گفت: «این به معنای بی‌طرفی مطلق در خدمات عمومی است و تیم فرانسه حجاب نخواهد داشت.»

ورزشکاران کشورهای دیگر در دهکده ورزشکاران المپیک ۲۰۲۴ پاریس در استفاده از نمادهای مذهبی آزاد خواهند بود. اما اعضای تیم فرانسه اجازه عدم رعایت قوانین کشورشان را ندارند.

این نظر دولت فرانسه، مورد انتقاد برخی نهادهای بین المللی قرار گرفت.

یکی از سخنگوهای دفتر حقوق بشر سازمان ملل متحد گفت: «هیچ کس اجازه تحمیل نوع پوشش به زنان را ندارد.»

سازمان عفو بین الملل هم گفته است: «ممنوعیت حجاب در مکان‌های عمومی، نقض حقوق زنان مسلمان است.»

با این حال، در فرانسه این ممنوعیت از حمایت قابل توجهی برخوردار است.

سباستین میلار، یکی از پژوهشگران اندیشکده «چتم هاوس» که گزارشاتی درباره سیاست و جامعه فرانسه منتشر کرده است، می‌گوید: «این یک موضوع پیچیده و بسیار بسیار حساس است.»

«زمانی که از پاریس به لندن نقل مکان کردم، این تفاوت‌ را به وضوح دیدم. در انگلستان مذهب کاملاً راحت نمایش داده می‌شود، در حالی که در پاریس اغلب به عنوان مسأله‌ای تحریک‌کننده‌ دیده می‌شود.»

میلار به موضوع مورد بحث دیگری در المپیک ۲۰۲۴ پاریس هم اشاره می‌کند و آن حذف نمادهای مذهبی در این مسابقات است.

در ماه مارس، از پوستر رسمی بازی‌ها که شامل مکان‌های دیدنی پاریس است که در کنار هم قرار گرفته و یک استادیوم را تشکیل داده‌اند، رونمایی شد.

طراح پوستر، با حذف صلیب طلایی بالای هتل اینوالیدس، به بحث‌هایی پیرامون میزان پایبندی این بازی‌ها، که برای مالیات دهندگان فرانسوی چندین میلیارد یورو هزینه دارد، به اصول لائیسیته دامن زد.

میلار می‌گوید: «بحث امروز بیشتر حول جامعه مسلمانان متمرکز است، جامعه‌ای که می‌خواهد به طور کامل بخشی از جامعه فرانسه باشد، اما همچنین بتواند به روش خود از دین پیروی کند. ما بارها و بارها در مورد چگونگی کنار هم قرار گرفتن این دو بحث کرده‌ایم.»

«جمهوری فرانسه تا حدی بر اساس رد مذهب کاتولیک بنا شده است و هر زمان که بحث دین مطرح می‌شود، احساس خطر می‌کند. ترس شدیدی به خصوص در میان نسل‌های قدیمی‌تر نسبت به اعمال نفوذ دین در جامعه و دولت وجود دارد.»

این بحث در حوزه‌هایی مانند آموزش و پرورش و ورزش که تفاوت‌های جمعیتی بارزتر است، بیشتر مطرح می‌شود.

در طول ماه رمضان سال گذشته، فدراسیون فوتبال فرانسه (FFF) در حکمی به داوران اعلام کرد تا مسابقات را برای افطار بازیکنان مسلمان متوقف نکنند. زیرا این حرکت بی‌احترامی به مفاد اساسنامه FFF است.»

در ماه رمضان امسال، FFF تأیید کرد که زمان غذا خوردن و تمرین‌ها را به خاطر بازیکنان مسلمان تغییر نمی‌دهد و از روزه گرفتن آنها در اردوی تیم‌های ملی رده‌ّهای سنی مختلف، از جمله بزرگسالان جلوگیری می‌کند.

ماهامادو دیوارا، هافبک لیون، اردوی تیم زیر ۱۹ سال فرانسه را به دلیل این محدودیت‌ها ترک کرد.

دیابا کوناته، بسکتبالیست با استعداد فرانسه که در سطح زیر ۲۳ سال برای تیم ملی فرانسه بازی کرده است، راهی آمریکا شد و گفت که ممنوعیت پوشیدن حجاب او را «دل‌شکسته» کرده است.

حتی در مسابقات محلی سطح پایین، بازیکنان مسلمان زن معمولاً از پوشیدن حجاب منع می‌شوند، زیرا لیگ‌ها توسط نهادهای عمومی سازماندهی و اداره می‌شوند. کلاهک‌های محافظ نیز به‌عنوان راه حلی که برخی از بازیکنان تلاش کرده‌اند از آن استفاده کنند، توسط برخی داوران ناسازگار با قوانین تلقی شده است.

کاربرد لائیسیته در ورزش‌های پایه باعث ترک ورزش قبل از رسیدن به مرحله حرفه‌ای برای برخی ورزشکاران باحجاب شده است.

اما تابستان امسال آن‌ها با دو راهی جدی‌تری مواجه هستند، انتخاب بین پوشیدن لباس تیم ملی در المپیک ۲۰۲۴ پاریس و حفظ ایمان شخصی.

در سطوح دیگر ورزش نیز انتظارات تغییر کرده است.

نوهایلا بنزینا، مدافع تیم ملی مراکش در جام جهانی فوتبال زنان، در تابستان گذشته تاریخ ساز شد. پس از تغییر قوانین فیفا در سال ۲۰۱۴ و اجازه یافتن بازیکنان مسلمان در داشتن حجاب، او اولین فردی بود که در جام جهانی با حجاب در مقابل کره جنوبی به زمین رفت.

در المپیک ۲۰۱۶ ریو، ابتهاج محمد در رشته شمشیربازی، اولین ورزشکار با حجاب آمریکایی بود که در المپیک شرکت کرده است و در این رابطه خبرساز شد. او بعداً یکی از ورزشکارانی بود که برای معرفی حجاب طراحی شده برای ورزش توسط یک برند جهانی ورزشی آمریکایی، شرکت کرد.

یکی دیگر از ورزشکارانی که در آن بازی‌ها صاحب مدال شد و حجاب بر سر داشت، کیمیا علیزاده، تکواندوکار ایرانی بود که پس از آن به آلمان مهاجرت کرد و در آنجا به انتقاد از سیاست «حجاب اجباری» دولت ایران پرداخت.

او در بازی‌های المپیک ۲۰۲۱ توکیو، با پرچم تیم پناهندگان و بدون پوشش مذهبی مسابقه داد.

در آن سوی کانال مانش و در بریتانیا، جایی که لائیسیته مفهومی خارجی محسوب می‌شود، اقرا اسماعیل، مدیر تیم هیل‌تاپ و هماهنگ‌کننده پروژه فوتبال پناهندگان زن و مسلمانی است که از کودکی عاشق ورزش بوده است، می‌گوید: «حجاب بخشی از هویت من است و چیزی نیست که هنگام ورزش آن را خارج از زمین بگذارم.»

«فوتبال یک حق بشری است و قطعاً همه باید حق شرکت در آن را داشته باشند.»

یاسمین ابوکار، بنیانگذار یک باشگاه فوتبال زنان مسلمان در لندن است. او می‌گوید: «وقتی از دختران مسلمان می‌پرسیدم چه چیزی باعث شد که فوتبال بازی نکنند، شنیدن پاسخ‌هایشان بسیار برایم ناراحت کننده بود.»

«نیمی از آنها به دلیل اینکه احساس می‌کردند این ورزش به آنها تعلق ندارد، آن را رها کرده بودند و نیمی دیگر نیز فکر می‌کردند نمی‌توانند فوتبال بازی کنند، به شکلی که نیازهای مذهبی آنها را هم شامل شود.»

«نمی‌دانم به‌عنوان یک جوان مسلمان چه احساسی می‌داشتم اگر از سوی دولت به من گفته می‌شد نمی‌توانم آزادی انجام امور دینی خود را داشته باشم. خیلی ممنونم که پدر و مادرم به فرانسه مهاجرت نکردند.»