شما در حال مشاهده نسخه متنی وبسایت بیبیسی هستید که از داده کمتری استفاده میکند. نسخه اصلی وبسایت را که شامل تمام تصاویر و ویدیوهاست، مشاهده کنید.
بازگشت به وبسایت یا نسخه اصلی
اطلاعات بیشتر درباره نسخه لایت که برای مصرف کمتر حجم دادههاست
پنج سال پس از قاسم سلیمانی؛ چه بر سر «اتصال سرزمینی» محور مقاومت آمده است؟
- نویسنده, فرزاد صیفیکاران و خشایار جنیدی
- شغل, بیبیسی
ملک عبدالله، شاه اردن، بیست سال پیش نسبت به شکل گرفتن یک «هلال شیعه» در خاورمیانه به وسیله جمهوری اسلامی ایران هشدار داده بود.
ملک عبدالله از این نگران بود که شکل گرفتن این هلال عقیدتی، حوزه نفوذ رهبران ایران را از «خلیج فارس تا بیروت» گسترش دهد.
در دو دهه گذشته، همان طور که شاه اردن هشدار داده بود، ایران از بیثباتی سیاسی و امنیتی در کشورهای خاورمیانه برای گسترش نفوذ خود بهره برد.
آنچه به وسیله رقبای منطقهای جمهوری اسلامی هلال شیعه نامیده میشد، «محور مقاومتی» بود که فرماندهان سپاه پاسداران مانند قاسم سلیمانی، فرمانده سابق نیروی قدس به آن میبالیدند.
گسترش نفوذ منطقهای ایران برای مقابله با آمریکا و اسرائیل در ابتدای دهه ۱۳۶۰ خورشیدی با کمک به تاسیس جنبش شیعی حزب الله در لبنان آغاز شد.
ولی با حمله آمریکا به عراق و با بیثباتی ناشی از بهار عربی و ظهور جنبشهای افراطی سنی مانند داعش فرصت مناسب برای تقویت حضور جمهوری اسلامی در کشورهای منطقه فراهم شد.
اتصال سرزمینی میان مرزهای ایران تا کرانههای دریای مدیترانه و مرزهای اسراییل از طریق گروههای شبه نظامی شیعه در عراق و لبنان و استقرار سپاه پاسداران در سوریه برقرار شده بود.
دانیل سوبلمن، استاد دانشگاه عبری بیتالمقدس میگوید که تا قبل از حمله آمریکا به عراق، تصور برقراری ارتباط زمینی میان ایران و مناطق تحت کنترلش امکانپذیر نبود.
آقای سوبلمن گفت: «(جنگ عراق) به ایران اجازه داد تا نقاط را به هم متصل کند و مسیر خود را به عراق، سوریه و از آنجا به طور مستقیم به لبنان وصل کند. این واقعاً مهم بود زیرا حزبالله لبنان سرآمد پروژه منطقهای ایران بود و به سنگ بنای محور مقاومت تبدیل شده بود.»
یمن هم همچون ستاره همراه این هلال شیعه، دورتر از ایران و در جنوب شرقی شبهجزیره عربستان، در کنترل شبه نظامیان شیعه همسو با جمهوری اسلامی قرار گرفت.
«حلقه آتش»
سرلشکر قاسم سلیمانی، فرمانده پیشین نیروی قدس، بازوی خارجی سپاه پاسداران را فرمانده و معمار محور مقاومت نامیدهاند.
او طی دو دهه توانست با بهرهگیری از ارتباطات شخصی و چیزی که او «دیپلماسی میدان» یا همان نظامیگری مینامید، نیروهای مختلفی شبه نظامی شیعه را از عراق تا سوریه و لبنان و یمن تحت لوای محور مقاومت گرد هم آورد.
آقای سلیمانی پنج سال پیش، در دوره نخست ریاست جمهوری دونالد ترامپ هنگامی که به بغداد سفر کرده بود، به وسیله ارتش آمریکا هدف قرار گرفت و کشته شد.
او سه ماه پیش از این که در سیزدهم دی ۱۳۹۸، سوم ژانویه ۲۰۲۰، هدف آتشباری پهپادهای آمریکایی قرار بگیرد، در یک سخنرانی محرمانه در جمع فرماندهان سپاه پاسداران از «گسترش کمی و کیفی محور مقاومت خبر داده بود.»
سلیمانی که گویی میخواست پیش از مرگش گزارشی از دو دهه فرماندهی بر نیروی قدس سپاه پاسداران را ارایه کند، گفت: «سپاه مقاومت را هم کمّی و هم کیفی توسعه داد و مقاومت را از جغرافیای دو هزار کیلومتر مربعی در جنوب لبنان، به نیممیلیون کیلومتر مربع توسعه داد.»
او در حالی که سه دستاورد مهم سپاه را ارزیابی میکرد، مهمترین آن را پیوستگی سرزمینهای محور مقاومت دانست: «سپاه اتصال سرزمینی بین مقاومت ایجاد کرد؛ یعنی ایران را به عراق متصل کرد، عراق را به سوریه متصل کرد، سوریه را به لبنان متصل کرد. امروز شما میتوانید از تهران سوار ماشین شوید و در ضاحیه بیروت پیاده شوید.»
آقای سلیمانی در صحبتهایش به نگرانیهای آمریکا و متحدانش هم اشاره کرد.
او گفت: «شما تصور میکنید این دعوایی که امروز وجود دارد، سر چیست؟ من در جلسه قرارگاه خاتم عرض کردم، گفتم همه دعوایی که این آمریکاییها با ما دارند، همۀ این نافریادهای رژیم صهیونیستی، برخاسته از یک موضوع است: اتصال و انفصال.»
اشاره قاسم سلیمانی به تلاش ایران برای برقراری اتصال سرزمینی کشورهایی که گروههای محور مقاومت در آنها حضور داشتند و در سوی دیگر تلاش آمریکا و اسرائیل برای قطع این اتصال سرزمینی.
"محور مقاومت" در دهههای گذشته به عنوان نمادی از یک اتحاد منطقهای بین گروههای عمدتا شیعه و اقلیتی از سنیها مانند گروههای اسلامگرای فلسطینی چون حماس و جهاد اسلامی با هدف مقابله با نفوذ غرب و اسرائیل، وارد گفتمان سیاسی خاورمیانه شد.
این محور که شبکهای از بازیگران غیردولتی و شبهنظامی مانند حزبالله لبنان، گروههای شبهنظامی شیعه در عراق، دولت سابق بشار اسد در سوریه و حوثیهای یمن شکل گرفته بود، در دو دهه گذشته مهمترین اهرم ژئوپلیتیک جمهوری اسلامی بود که توانست نقش مهمی در سر پا نگهداشتن دولت بشار اسد در ۱۴ سال گذشته داشته باشد.
محور مقاومت همچنین توانست با ایجاد یک حلقه آتش در اطراف مرزهای اسرائیل، یکی از ابزار مهم بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران در برابر این کشور و آمریکا باشد.
درگیری نظامی آمریکا در جنگهای عراق و افغانستان که دوره ریاستجمهوری جورج بوش آغاز شدند و نگرانی دولت باراک اوباما از شکست مذاکرات هستهای با ایران در صورت برخورد ایالات متحده در فعالیتهای سپاه پاسداران در سوریه از جمله عواملی بودند که به تقویت موقعیت منطقهای جمهوری اسلامی و گسترش نفوذ محور مقاومت کمک کردند.
جان بولتون، مشاور امنیت ملی اسبق آمریکا، به بیبیسی میگوید که تلاشهای ایران برای تقویت نظامی خود در کنار گسترش محور مقاومت موفقیتآمیز بوده است.
آقای بولتون به بیبیسی فارسی گفت: «تلاشهای ایران برای ایجاد آنچه آنها محور مقاومت مینامیدند، همان چیزی که سلیمانی و نیروی قدس اغلب آن را استراتژی حلقه آتش علیه اسرائیل میخواندند، تلاشی بسیار جدی بود. فکر میکنم آنها میلیاردها دلار در طول یک دوره زمانی طولانی در این زمینه سرمایهگذاری کردهاند، که واقعاً با ایجاد و شکلگیری حزبالله لبنان آغاز شد. وقتی این را با برنامههای هستهای و موشکی بالستیک ایران جمع کنید، بسیار بلندپروازانه بود و به موفقیتهای قابل توجهی دست یافت.»
افول ستاره بخت جمهوری اسلامی
دونالد ترامپ پنج سال پیش با صدور فرمان کشتن قاسم سلیمانی، مقدمات فروپاشی محور مقاومت را فراهم کرد.
حال او پس از پنج سال در حالی برای بازگشت به کاخ سفید آماده میشود که حکومت ایران در ضعیفترین دوران خود در منطقه در دو دهه گذشته قرار گرفته است.
سیاست فشار حداکثری دونالد ترامپ که با خروج آمریکا از توافقنامه هستهای با ایران و بازگرداندن تحریمهای سنگین علیه این کشور به اجرا گذاشته شد، در هفت سال گذشته باعث شده تا فشار مالی سنگینی بر جمهوری اسلامی ایران وارد شود.
این فشار به همراه حذف یک فرمانده اثرگذار به تضعیف نقش منطقه ای جمهوری اسلامی ایران کمک کرد.
اما تبعات حملات هفتم اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل، ایران را دچار مشکلات مهمتری کرد.
کشته شدن رهبران حماس و متلاشی شدن نیروی نظامی آن در نوارغزه از یک سو و هدف قرار گرفتن حسن نصرالله، دبیرکل حزب الله در بیروت و کشته شدن بسیار دیگری از رهبران و فرماندهان ارشد این گروه از سوی دیگر، قدرت بازدارندگی جمهوری اسلامی در برابر اسراییل را به شدت ضعیف کرده است.
به گفته دانیل سوبلمن، استاد دانشگاه عبری بیتالمقدس، از کار افتادن ماشین جنگی حزبالله، به عنوان مهمترین بازوی منطقهای جمهوری اسلامی، معادلات منطقهای را در درازمدت به نفع اسرائیل تغییر داده است.
آقای سوبلمن گفت: «حزبالله برای سالهای متمادی خود را به عنوان قدرتمندترین مؤلفه محور مقاومت تثبیت کرده بود. اکنون با این واقعیت مواجه هستیم که درباره امکان دوام و پایداری این محور بحث میکنیم که این شگفتانگیز است... محور مقاومت توانسته بود توازن قوا را تا حدی به نفع ایران تغییر دهد ولی حالا وضعیت کاملا برعکس شده است.»
از سوی دیگر فروپاشی حکومت بشار اسد در سوریه که از سوی نظریهپردازان حامی حکومت ایران به عنوان ستون خیمه مقاومت لقب گرفته بود، ضربه غیرقابل جبرانی را به محور مقاومت وارد کرده است.
جان بولتون در این باره گفت: "سقوط اسد، که هیچ کس انتظار آن را نداشت، شکست بزرگی برای ایران است. این برای حزبالله هم یک شکست بزرگ است چرا که اکنون مسیرهای زمینی تامین موشک، سلاح و سایر تجهیزات از سوی ایران به آن مسدود شده است. بنابراین حزبالله که در حال حاضر تحت فشار شدید اسرائیل قرار دارد، با مشکل جدی تامین خود مواجه شده است."
اکنون ایران که دیگر تعداد زیادی از فرماندهان و رهبران محور مقاومتش را از دست داده و هم اتصال سرزمینی را ندارد، در شرایط دشواری قرار دارد.
در کنار شبهنظامیان شیعه در عراق، حوثیهای یمن تنها اهرمهای باقیمانده جمهوری اسلامی در منطقه هستند که آنها هم هدف حملات گسترده آمریکا و گاه اسراییل قرار دارند.
محور مقاومت که به رغم صرف میلیاردها دلار از سوی ایران و ریخته شدن خون صدها هزار نفر در سوریه و دیگر مناطق روزگاری به عنوان یک نیروی بزرگ منطقهای شناخته میشد، با چالشهای بیسابقهای روبروست.
این در حالی است که با روی کار آمدن مجدد دونالد ترامپ، به نظر میرسد در صورت عدم برقراری توافق بین تهران و واشنگتن، کاخسفید نوک پیکان تهدیدات خود را به سوی چین و عراق بگیرد تا هم ایران را از درآمد فروش نفت محروم کند و هم شبهنظامیان شیعه حشد الشعبی را از حیز انتفاع ساقط کند.
در شرایط کنونی خاورمیانه، علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران گفته «هر چه به مقاومت فشار بیاورید پرانگیزهتر خواهد شد» و گستره محور مقاومت «بیش از گذشته تمام منطقه فرا خواهد گرفت»، سخنانی که از احتمال تلاش ایران برای بازسازی دوباره محور مقاومت و اتصال سرزمینی از دست رفته خبر میدهد.
ابراهیم لوین، افسر اطلاعاتی ارتش اسرائیل و متخصص تهدیدات امنیتی به بیبیسی فارسی میگوید که در حال حاضر انگیزه انتقام در میان محور مقاومت بیشتر از هر زمان دیگری است و محور مقاومت تلاش خواهد کرد دوباره مانند گذشته بازگردد.
آقای لوین میگوید اگرچه سوریه از دست رفته است، اما «احتمالا ایران تلاش میکند دوباره به سوریه دسترسی پیدا کند و پیشنهادهایی را به احمد شرع ارائه کند تا دوباره اجازه استفاده سوریه را داشته باشد».
دانیل سوبلمن، استاد دانشگاه عبری بیتالمقدس معتقد است که مقطع فعلی زمان مناسبی است که سیاستمدارها راهکارهای جدیدی برای حل مشکلات خاورمیانه پیدا کنند: «شاید فرصتی برای حل مناقشه اسرائیل و فلسطین فراهم شده و اکنون زمانی است که سیاستمداران و معماران سیاسی باید از این فرصت استفاده کنند و با مرور جنگ و تبعاتش برای آینده بهتر در خاورمیانه به دنبال راههای دیگری باشند»
