ابرماه «سگ‌آبی»؛ میهمان درخشان سپهر پاییزی ایران

آسمان ایران، فردا چهارشنبه، ۱۴ آبان/ ۵ نوامبر، ساعت پنج عصر شاهد بزرگ‌ترین و درخشان‌ترین ماه کامل سال یا ابرماه خواهد بود که امسال به سنت بومیان آمریکایی «سگ آبی» نامگذاری شده و دومین ابرماه پیاپی از سه ابرماه سال ۲۰۲۵ است.

ابرماه زمانی آشکار می‌شود که ماه کامل در نزدیک‌ترین فاصله مداری خود از زمین قرار گیرد؛ فاصله‌ای که در علم نجوم به آن «حضیض» گفته می‌شود.

مدار ماه به دور زمین کاملا دایره‌ای نیست بلکه بیضوی است. بنابراین گاهی به زمین نزدیک‌تر و گاهی دورتر می‌شود. هنگامی که ماه کامل با این نقطه نزدیک هم‌زمان شود، از دید ناظر زمینی اندکی بزرگ‌تر و پرنورتر از ماه‌های معمولی به نظر می‌رسد.

بر پایه داده‌های علمی، این تفاوت ممکن است تا حدود ۱۴ درصد در اندازه و ۳۰ درصد در روشنایی باشد، هرچند چشم انسان معمولا تفاوت را تنها در مقایسه با افق و اجسام اطراف احساس می‌کند.

ریشه نام «ماه سگ‌آبی» به سنت‌های بومیان آمریکای شمالی برمی‌گردد. در گذشته، این نام به ماه کامل نوامبر داده می‌شد. زیرا هم‌زمان با موقعی بود که سگ‌های آبی، در آستانه زمستان، با جنب‌وجوش فراوان در حال ساخت سدها و لانه‌های خود و همچنین ذخیره آذوقه و مواد غذایی بودند.

برای برخی از قبایل، این ماه نشانه فراوانی، آمادگی و پیوند دوباره با طبیعت بود. این نام بعدها در فرهنگ اروپایی هم رواج یافت. سگ آبی نماد سخت‌کوشی و هماهنگی با طبیعت است و بازگرداندنش به زیست‌بوم، نشانه احیای حیات رودخانه‌هاست.

در بعضی مناطق هم به آن «ماه یخ‌بندان» می‌گویند چون معمولا هم‌زمان با نخستین سرمای پاییزی ظاهر می‌شود.

ابرماه «سگ آبی»‌ نوامبر امسال، نزدیک‌ترین ماه کامل سال است که گاه به دلیل همزمانی با اولین یخبندان‌ها «ماه یخ‌بندان» نیز نامیده می‌شود.

در این پدیده، ماه به‌دور زمین در مدار بیضوی می‌چرخد و فاصله آن همیشه ثابت نیست و هرگاه ماه کامل در نزدیک‌ترین نقطه به زمین قرار گیرد، ابرماه نامیده می‌شود.

با وجود تفاوت نسبی در اندازه و روشنایی، ابرماه پدیده‌ نادری نیست. به گفته کارشناسان نجوم، سالانه دو تا چهار بار رخ می‌دهد. با این حال، ابرماه نوامبر امسال از نظر نزدیکی به زمین بی‌همتاست و پس از آن، سومین و آخرین ابرماه سال در چهارم دسامبر دیده خواهد شد.

برای تماشای این رویداد، بهترین زمان، کمی بعد از غروب خورشید است؛ وقتی که ماه در افق پایین قرار دارد و اثر موسوم به «توهم ماه» باعث می‌شود بزرگ‌تر از حد واقعی دیده شود.

رصدگران در صورت مساعد بودن هوا می‌توانند بدون ابزار خاصی آن را مشاهده کنند. با این حال، دوربین یا تلسکوپ خانگی جزییات سطح ماه و دهانه‌های آن را با وضوح بیشتر نشان می‌دهد.

در روزهای اخیر، سازمان‌های هواشناسی احتمال داده‌اند که در بخش‌هایی از شمال و غرب ایران پوشش ابری پراکنده وجود داشته باشد، اما بیشتر مناطق مرکزی و شرقی آن کشور شرایط مناسبی برای رصد خواهند داشت.

ابرماه سگ‌آبی نوامبر امسال، در فاصله‌ای حدود ۳۵۶۰۰ کیلومتر کمتر از میانگین فاصله ماه از زمین قرار دارد و به همین دلیل، نزدیک‌ترین ماه کامل سال خواهد بود.

در بسیاری از مناطق جهان، از جمله ایران، این ماه هنگام غروب خورشید از افق شرقی طلوع می‌کند و با رنگی زرد مایل به نارنجی در آغاز شب جلوه‌ای چشم‌نواز به آسمان می‌بخشد و افزون بر جلوه‌ی بصری خیره‌کننده‌اش، یادآور پیوند دیرین میان انسان، طبیعت و آسمان است.