دو سال جنگ اوکراین: پاسخ پنج سوال کلیدی

با گذشت دو سال از جنگ در اوکراین، هیچ شواهدی وجود ندارد که این جنگ به‌زودی پایان خواهد یافت.

نه اوکراین، نه روسیه، و نه متحدان کلیدی دو طرف، زمینه‌ای برای حل‌و‌فصل این درگیری و برقراری صلح نمی‌بینند.

دولت اوکراین اصرار دارد که حاکمیت آن باید به مرزهای بین‌المللی به رسمیت شناخته‌شده این کشور بازگردد و نیروهای روسیه از سرزمین‌های اشغالی بیرون بروند. در حالیکه مقامات روسی همچنان تاکید دارند که اوکراین کشوری واقعی نیست و حضور نیر‌وهایشان تا رسیدن به اهداف خود ادامه خواهد یافت.

در اینجا به آنچه اکنون در حال رخ دادن است و پیامدهای احتمالی آن در آینده نگاهی می‌اندازیم.

چه کسی در حال برنده شدن است؟

در طول زمستان امسال، نبردهای شدید بین دو طرف ادامه داشته و تلفات سنگین انسانی به همراه آورده است.

خط مقدم جبهه هزار کیلومتر طول دارد و شکل آن از پاییز ۲۰۲۲ تغییر چندانی نکرده است.

ارتش اوکراین دو سال پیش ظرف چند ماه پس از تهاجم تمام عیار نیروهای روسیه، توانست آنها را به عقب‌نشینی از مناطق شمال و اطراف کی‌یف، پایتخت، وادار کند. در اواخر همان سال، بخش‌های وسیعی از قلمرو شرق و جنوب را هم از نیروهای روس پس گرفت.

اما حالا، نیروهای روسی در خطوطی مستحکم مستقر شده‌اند و اوکراینی‌ها می گویند مهماتشان رو به اتمام است.

بسیاری تصویری از بن‌بست نظامی را می‌بینند - از والری زالوژنی، جمله فرمانده پیشین ارتش اوکراین، که اخیراً برکنار شد و چند وبلاگ‌نویس نظامی روسی طرفدار دولت.

در اواسط فوریه، نیروهای اوکراین از شهر آودیوکا در شرق این کشور، که مدت‌ها صحنه درگیری سنگین بود، خارج شدند.

ارتش روسیه اشغال این شهر را به عنوان پیروزی بزرگ قلمداد کرد. از آنجا که آودیوکا دارای موقعیتی استراتژیک است شاید بالقوه مسیرهایی را برای تهاجم به مناطق عمیق‌تر در خاک اوکراین هموار کند.

دولت اوکراین گفت که هدف از عقب‌نشینی، حفظ جان نفراتش بوده و کتمان نکرد که طرف روسی از لحاظ شمار نفرات و میزان تسلیحات دست بالا را دارد.

این بزرگترین دستاورد روسیه از زمان تصرف باخموت در ماه مه گذشته بوده است. اما آودیوکا تنها در ۲۰ کیلومتری شمال غرب دونتسک واقع شده، شهری اوکراینی که از سال ۲۰۱۴ در اشغال نظامی روسیه بوده است.

چنین پیشرفت جزئی قطعا با اهداف جاه‌طلبانه اولیه روسیه انطباق چندانی ندارد.

در فوریه ۲۰۲۲ و اوایل حمله به اوکراین، وبلاگ‌نویسان نظامی روس طرفدار دولت و دستگاه تبلیغاتی دولتی از تصرف پایتخت، کی‌یف، ظرف سه روز، خبر می‌دادند.

در حال حاضر، حدود ۱۸ درصد از خاک اوکراین در اشغال روسیه است؛ از جمله شبه جزیره کریمه که در مارس ۲۰۱۴ ضمیمه خاک روسیه شد و بخش‌هایی از مناطق دونتسک و لوهانسک در شرق که روسیه بلافاصله پس از آن تصرف کرد.

آیا حمایت از اوکراین رو به کاهش است؟

به گفته مؤسسه اقتصاد جهانی کیل، در دو سال گذشته، متحدان اوکراین مقادیر زیادی کمک نظامی، مالی و بشردوستانه به این کشور ارسال کرده‌اند که ارزش آنها تا ژانویه سال ۲۰۲۴ به تقریبا ۹۲ میلیارد دلار از نهادهای اتحادیه اروپا و ۷۳ میلیارد دلار از آمریکا بالغ شده است.

ارسال تانک، پدافند هوایی و توپخانه‌های دوربرد به اوکراین کمک قابل توجهی کرده است.

اما کمک‌ها در ماه‌های اخیر و در بحبوحه بحث در مورد اینکه متحدان تا چه زمانی می‌توانند واقع‌بینانه از اوکراین حمایت کنند، کاهش یافته است.

در آمریکا، تصویب بسته جدید ۶۰ میلیارد دلاری دولت در کنگره در کشمکش‌های سیاسی دولت و حزب جمهوریخواه بر سر مسایل داخلی به بن‌بست رسیده است.

و در میان حامیان اوکراین در آمریکا این نگرانی وجود دارد که در صورت انتخاب مجدد دونالد ترامپ به ریاست جمهوری در انتخابات ماه نوامبر، حمایت آمریکا از اوکراین به پایان برسد.

در اتحادیه اروپا، بسته کمکی ۵۴ میلیارد دلاری در ماه فوریه پس از بحث و چانه‌زنی بسیار تصویب شد. مجارستان که ویکتور اوربان، نخست وزیر آن، از متحدان ولادیمیر پوتین است، آشکارا با حمایت از اوکراین مخالفت می‌کرد.

همچنین، اتحادیه اروپا تنها نیمی از یک میلیون گلوله توپخانه را، که قصد داشت تا پایان مارس ۲۰۲۴ در اختیار اوکراین قرار دهد، به این کشور فرستاده است.

حامیان روسیه شامل بلاروس در همسایگی آن کشور می‌شود که روسیه از قلمرو زمینی و هوایی آن برای انجام عملیات علیه اوکراین بهره‌برداری کرده است.

آمریکا و اتحادیه اروپا می‌گویند ایران پهپادهای شاهد به روسیه داده است اما ایران تا کنون فقط قبول کرده که قبل از جنگ تعداد کمی پهپاد به روسیه تحویل داده است.

در جنگی که پهپادها به دلیل توانایی گریز از پدافند هوایی مورد تقاضای هر دو طرف بوده، استفاده از پهپاد در عملیات مؤثر واقع شده است.

تحریم‌ها علیه روسیه آن‌طور که کشورهای غربی امیدوار بودند کارساز نبوده است و روسیه همچنان موفق به فروش نفت و خرید قطعات کارخانه‌های تسلیحات‌سازی خود بوده است.

گمان نمی‌رود چین به هیچیک از دو طرف اسلحه داده باشد و به طور کلی یک دیپلماسی دقیق را در این جنگ پیش گرفته است که نه حمله روسیه را محکوم می‌کند نه از آن حمایت و در عین حال، همراه هند به خرید نفت از روسیه ادامه داده است.

هم روسیه و هم اوکراین با سفرهای دیپلماتیک متعدد به آفریقا و آمریکای لاتین برای جلب رضایت کشورهای در حال توسعه تلاش بسیاری کرده‌اند.

آیا اهداف روسیه تغییر کرده است؟

اعتقاد عمومی این است که ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، هنوز در پی تصرف کل اوکراین است.

رئیس جمهور روسیه در مصاحبه اخیر خود با تاکر کارلسون، مجری تلویزیونی آمریکایی، یک بار دیگر دیدگاه تحریف‌شده خود از تاریخ و دلیل درگیری را تکرار کرد که البته با هیچ چالشی از طرف مصاحبه‌کننده هم رو‌به‌رو نشد.

او مدت‌هاست بدون ارائه هیچ شواهدی تکرار می‌کند که غیرنظامیان در اوکراین، به‌ویژه در منطقه دونباس در شرق، به حمایت روسیه نیاز دارند.

او قبل از جنگ مقاله‌ای طولانی نوشت و در آن وجود اوکراین را به عنوان کشور مستقل مردود دانست و گفت روس‌ها و اوکراینی‌ها «یک ملت» هستند.

در دسامبر ۲۰۲۳، او گفت که اهداف او برای آنچه روسیه «عملیات نظامی ویژه» نامیده همان اهداف اولیه از جمله «آسیب‌زدایی» است که به ادعای او، از نفوذ راست افراطی در اوکراین ناشی شده است.

او همچنین می‌گوید که خواهان «غیر‌نظامی» شدن و «بی‌طرفی» اوکراین است و از نفوذ ناتو به شرق اروپا شکایت دارد.

اوکراین از زمان استقلال هرگز عضو هیچ اتحاد نظامی نبوده ولی خواهان عضویت در اتحادیه اروپا بوده و پس از حمله روسیه در حال مذاکره برای روابطی نزدیک‌تر با ناتو بوده است.

هدف دولت اوکراین از این اقدامات تحکیم موقعیت این کشور و محافظت از آن برابر هر گونه برنامه روسیه برای احیای نوعی اتحاد شوروی سابق است. در زمان شوروی سابق، اوکراین از جمهوری‌های تشکیل دهنده آن بود.

در چه شرایطی جنگ می‌تواند پایان یابد؟

با توجه به اینکه به نظر می‌رسد هیچ یک از دو طرف جنگ حاضر به کوتاه آمدن از مواضع خود نیستند و پوتین مصمم به حفظ قدرت در روسیه است‌، اکثر تحلیلگران جنگی طولانی را پیش‌بینی می‌کنند.

اندیشکده امنیت جهانی گلوب‌سک - Globsec - برای ارزیابی نتایج احتمالی جنگ نظر ده‌ها کارشناس را ترکیب کرد.

محتمل‌ترین سناریو یک جنگ فرسایشی بود که به بعد از سال ۲۰۲۵ کشیده خواهد شد و با تلفات سنگین هر دو طرف و ادامه وابستگی اوکراین به دریافت تسلیحات از متحدان خود همراه خواهد بود.

دومین احتمال شامل تشدید بالقوه درگیری در سایر بخش‌های جهان، مانند خاورمیانه، چین-تایوان و بالکان است که روسیه در صدد شعله‌ور کردن آتش جنگ در آنهاست.

دو سناریوی بالقوه دیگر، که هر دو به یک اندازه محتمل در نظر گرفته می‌شود، این بوده است که یا اوکراین به پیشرفت در صحنه جنگ دست یابد اما توافقی برای پایان دادن به جنگ حاصل نشود. یا اینکه حمایت متحدان اوکراین کاهش یابد و آنها این کشور را برای رسیدن به یک راه‌حل از طریق مذاکره تحت فشار قرار دهند.

با این حال، هم در مورد تاثیر احتمالی انتخابات ریاست جمهوری آمریکا و هم در مورد اینکه چگونه جنگ‌های دیگر، به ویژه درگیری اسرائیل و حماس، بر اولویت‌ها و تعهدات اوکراین و حامیان روسیه تأثیر می‌گذارد، ابهام وجود دارد.

آیا امکان تشدید درگیری وجود دارد؟

در اواسط فوریه، ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهوری اوکراین، هشدار داد که قرار دادن اوکراین در شرایط «کسری تصنعی» تسلیحات به روسیه کمک خواهد کرد.

او در کنفرانس بین‌المللی امنیتی در مونیخ گفت که پوتین در چند سال آینده برای بسیاری از کشورهای دیگر «فاجعه» ایجاد خواهد کرد مگر اینکه جهان غرب در برابر او بایستد.

بخش تحقیقات روسیه در اندیشکده نیروهای متحد سلطنتی می‌گوید روسیه توانسته توان اقتصاد و صنایع نظامی خود را در تولید تسلیحات افزایش دهد و خود را برای جنگی طولانی‌مدت آماده کند. این اندیشکده گفته است که حرکت اروپا در مقابله با این وضعیت کند است؛ هشداری که وزیر خارجه لهستان هم داده است.

مقامات و نهادها در بعضی کشورهای اروپایی - از جمله وزیر خارجه آلمان و سرویس‌های اطلاعاتی استونی - اخیرا در مورد احتمال حمله روسیه به یک کشور عضو ناتو در دهه آینده ابراز نگرانی کردند.

این هشدارها ناتو و اتحادیه اروپا را وادار کرده است تا برنامه‌ریزی‌های آینده را، از نظر قابلیت‌های نظامی و همچنین از نظر آمادگی برای زندگی در دنیایی متفاوت افزایش دهند.