وابستگی انرژی عراق به ایران؛ آیا بغداد به دنبال جایگزین است؟

مشعل سوزی و کمبود گاز طبیعی و برق در فصول گرم سال همواره یکی از چالشهای بسیار جدی برای امنیت انرژی عراق در دو دهه اخیر بوده است. برای حل مشکل تامین انرژی مورد نیاز،‍ دولت عراق شرایط جذب سرمایه خارجی در بخش زیر ساختار انرژی خویش را فراهم کرده است.

وابستگی امنیت انرژی عراق به واردات برق و گاز طبیعی از ایران باعث شده تا تهران در برخی موارد مثل زمستان گذشته به بهانه تعمیرات در خط لوله گاز طبیعی و در اصل به خاطر کمبود گاز طبیعی در ایران اقدام به قطع صادرات گاز یا کاهش حجم گاز طبیعی صادراتی به عراق کند که این امر مشکلات متعددی برای بغداد به همراه داشته است.

البته باید در نظر داشت که عدم پرداخت بدهی عراق به ایران نیز یکی از دلایل مهم قطع صادرات گاز طبیعی به عراق بود.

در حال حاضر، حدود ۸۰ درصد از برق تولید شده در نیروگاه‌های عراق از طریق استفاده از گاز طبیعی تأمین می‌شود. با این حال، بسیاری از میادین گازی عراق هنوز به بهره‌برداری نرسیده‌اند. این مسئله می‌تواند به دلیل مشکلات فنی، مدیریتی یا موانع دیگری باشد که جلوی بهره‌برداری از این میادین را می‌گیرد.

این مسائل می‌توانند عکس‌العمل‌هایی در داخل عراق ایجاد کنند. از جمله ممکن است کاهش تأمین گاز وابسته در نیروگاه‌های عراق منجر به محدودیت‌ها و نقصان در تامین برق شود.

همچنین وابستگی بیشتر به گاز و نبود منابع داخلی می‌تواند از نظر اقتصادی ناپایداری را به دنبال داشته باشد. و در کل در سالهای آینده امنیت انرژی عراق را با چالش جدی مواجه سازد.

ماه گذشته محمد شیاع السودانی نخست‌وزیر عراق، با تأکید بر وابستگی بالای عراق به واردات گاز طبیعی اعلام کرد که دولت عراق قراردادهای جدیدی با هدف قطع واردات گاز طبیعی با شرکتهای خارجی امضا کرده است.

او بیان کرد که بهبود وضعیت بخش انرژی به ویژه زیر ساختار انرژی یکی از اولویت‌های اصلی عراق است و با انعقاد قراردادهای جدید، واردات گاز طبیعی به عراق متوقف خواهد شد.

به گفته وی با افزایش ظرفیت تولید گاز طبیعی در عراق بخشی از مشکلات زیست محیطی این کشور نیز جل خواهد شد.

به گفته نخست‌وزیر عراق این کشور روزانه بیش از ۱۲۰۰ متر مکعب گاز طبیعی را به دلیل فلرینگ ( مشغل سوزی) از دست می‌دهد و در عین حال روزانه حدود ۱۰۰۰ متر مکعب گاز طبیعی را از ایران وارد می‌کند.

السودانی افزود: «ما در حال سوزاندن پول هستیم. این اقدامات سالانه حدود ۴ میلیارد دلار هزینه برایمان دارند.»

در سال ۲۰۲۱، بین دولت عراق و شرکت توتال انرژی قراردادی برای ساخت پروژه‌های نفت، گاز و تجدیدپذیر با سرمایه‌گذاری اولیه ۱۰ میلیارد دلاری در جنوب عراق به مدت ۲۵ سال امضا شد.

با این حال، به دلیل اختلاف نظرها و اختلافات بین سیاستمداران عراقی درباره مفاد قرارداد، اجرای قرارداد به تاخیر افتاد.

عراق انتظار دارد که شرکت توتال انرژی فرانسه در نیمه دوم سال ۲۰۲۳ پروژه‌های نفت، گاز و تجدیدپذیر به ارزش ۲۷ میلیارد دلار را در این کشور آغاز کند.

منافع ژئوپلیتیک ایران از صادرات انرژی به عراق

عراق تاکنون به واردات برق و گاز از ایران برای تامین نیازهای خود وابسته بوده است.

در واقع میزان واردات برق از ایران بسته به شرایط و نیازهای عراق متغیر است و می‌تواند بین یک سوم تا ۴۰ درصد از برق مورد نیاز عراق را شامل شود.

این وابستگی به واردات به ویژه در ماه‌های گرم تابستان، هنگامی که دما به ۵۰ درجه سانتیگراد می‌رسد، بیشتر به چشم می‌خورد.

واردات برق و گاز از ایران در شرایطی که عراق نمی‌تواند نیازهای خود را تامین کند، به عنوان یک منبع انرژی مهم برای کشور محسوب می‌شود.

با افزایش نیازهای برق و گاز عراق و بروز تغییرات آب و هوایی، این وابستگی می‌تواند به چالشی برای عراق تبدیل شود و همچنین می‌تواند تأثیراتی بر عراقی‌ها در شرایطی که ایران این واردات را متوقف کند، داشته باشد .

ایران در سال گذشته در حدود هفت میلیارد دلار از قبل صادرات گاز طبیعی درآمد داشت که مقصد عمده صادرات گاز طبیعی ایران – ترکیه و عراق بود

با توجه به بهبود روابط بغداد با کشورهای عرب منطقه و تداوم رقابت منطقه ای بین ایران و عربستان منی توان انتظار داشت شرکتهای انرژی کشورهای عربی منطقه و موسسات مالی این کشور در تامین منابع مالی مورد نیاز پروژه های انرژی عراق به ویژه در بخش گاز طبیعی و انرژیهای تجدید پذیر نقش زیادی ایفا نماید.

هفته قبل تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر به عراق سفر کرد و در جریان سفر وی چندین تفاهمنامه بین دو طرف به امضا رسید. امضای این تفاهم نامه ها از تصمیم جدی دوحه برای سرمایه گذاری کلان در عراق خبر می دهد.

در پایان این دیدار رسمی بیانیه مشترک شش ماده ای منتشر شد در این بیانیه به تصمیم قطر برای ارتقای سطح سرمایه گذاری و همکاری‌های اقتصادی در حوزه انرژی (نفت، گاز و انرژی های تجدیدپذیر) و همچنین افزایش همکاری‌ها در زمینه اقلیمی و محیط زیست تاکید شده است.

پس از پایان سفر امیر قطر به عراق خبرگزاری رویترز از امضای توافقنامه بین دولت عراق و چند شرکت خصوصی قطری برای احداث نیروگاه در عراق خبر داد.

به گزارش رویترز سه شرکت قطری و کمیسیون سرمایه‌گذاری ملی عراق قرار است به طور مشترک مبلغ ۹.۵ میلیارد دلار را برای اجرای چند پروژه در عراق سرمایه‌گذاری کنند. از جمله این پروژه‌ها، ساخت یک نیروگاه با ظرفیت ۲۴۰۰ مگاوات در عراق است.

بر اساس اعلامیه‌ای که در این زمینه منتشر شده است، دو کشور یک توافقنامه شراکت خصوصی با مدت ۲۵ سال برای ساخت دو نیروگاه برق امضا کرده‌اند و تخمین زده شده است که برای ساخت این نیروگاه‌ها، مبلغ ۲.۵ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری خواهد شد.

آیا ایران بازار انرژی عراق را از دست خواهد داد؟

به گفته حمید حسینی، رئیس هیئت مدیره اتحادیه صادرکنندگان فراورده‌های نفتی، قیمت گازی که ایران به عراق صادر می‌کند، در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد بیشتر از قیمت گاز داخلی ایران است.

این موضوع نشان می‌دهد که ایران از صادرات گاز به عراق سود قابل توجهی به دست می‌آورد.

از سوی دیگر عراق در فصل تابستان نیاز بیشتری به گاز دارد زیرا از آن برای تامین انرژی نیروگاه‌ها به منظور تولید برق استفاده می‌کند.

این در حالی است که عمده مصرف گاز در ایران در فصل زمستان رخ می‌دهد. بنابراین، این تفاوت در الگوی مصرف به نوعی یک فرصت برای ایران تبدیل می‌شود.

برخی کارشناسان انرژی در ایران بر این باور هستند که حتی اگر برنامه کوتاه مدت عراق برای افزایش ظرفیت تولید گاز طبیعی عملیاتی شود گاز طبیعی تولید شده نمی تواند تمام نیازهای بغداد را تامین کند. و عراق مجبور به تداوم واردات گاز طبیعی از ایران خواهد بود یعنی عراق با جمع‌آوری تمامی گازهای همراه نفت خود ۳۵ میلیون مترمکعب گاز تولید کند، واقعیتی که توسط کارشناسان مستقل به طور کامل تایید نشده است.

برای تولید ۱۵ هزار مگاوات برق نیاز به سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌ها، تأمین سوخت و انرژی، فناوری مناسب و زیرساخت‌های لازم است. به طور کلی، توسعه ظرفیت تولید برق به عوامل چندگانه‌ای نیاز دارد که فقط متکی بر حجم تولید گاز نیست.

دولت آمریکا هم در زمان دونالد ترامپ و هم جو بایدن بارها از عراق خواست تا با فراهم کردن شرایط افزایش ظرفیت تولید گاز طبیعی خود وابستگی خود را به منابع انرژی ایران کاهش دهد.

حتی پس از خروج آمریکا از برجام واشنگتن با هدف کمک به امنیت انرژی عراق نفت معافیت عراق از تحریمهای آمریکا بخاطر واردات انرژی از ایران را بارها تمدید کرد.

در سه آینده و پس از عملیاتی شدن پروژه های زیربنایی عراق برای تولید گاز طبیعی، حتی اگر وابستگی عراق بطور کامل به منابع انرژی ایران قطع نشود، اما این به معنای شروع روند کاهش نفوذ سیاسی ایران در سیاست داخلی و خارجی عراق خواهد بود.

صادرات انرژی ایران به عراق هم منافع اقتصادی نصیب تهران می کند و تضمین کننده بخشی از منافع استراتژیک ایران در عراق و دکل در سطح منطقه است.

حمایت آمریکا از دولت عراق برای کاهش وابستگی به منابع انرژی ایرن و تمایل کشورهای عربی برای سرمایه گذاری در زیر ساختار انرژی عراق خبر خوبی برای آینده حضور ایران در بخش انرژی عراق نخواهد بود.