«سواستیکا»؛ چطور یک «نشان مقدسِ خوش‌یمن» به نماد نفرت تبدیل شد

کالپانا ساندر، روزنامه‎‌نگار

ماهیت یک نشان مقدسِ خوش‌یمن چطور تغییر کرد و به تجسم تصویری نفرت و نابردباری تبدیل شد. این مطلب، تاریخچه خارق‌العاده یک نشان قدرتمند را مرور می‌کند.

صلیبی متساوی‌الاضلاع که هر ضلع در زاویه قائمه شکسته – که در ظاهر شبیه بازوهای درهم رفته یا نقشی ترسیم شده از حرف اِل (L) است – قرن‌ها در آیین هندو، بودا و جِین سمبلی مقدس تلقی شده است.

در عین حال سواستیکا، این نشان صلیب شکسته (یا نشان شبیه به آن صلیب قلابدار)، سمبل نفرت است، تجسم خاطرات دردناک و دلخراش از رایش سوم. نشان نازیسم که پس از جنایات هولوکاست، با کشتار دسته‌جمعی و نفرت نژادی هم‌معنی شده است.

اما تاریخچه صلیب شکسته بسیار پیچیده‌تر و قدیمی‌تر از ارتباطش با نازی‌های آلمان است؛ ریشه‌ آن حتی به ماقبل تاریخ برمی‌گردد. این نشان نماد تندرستی و عمر طولانی بود و همه جا یافت می‌شد؛ از قبرهای اولین مسیحیان گرفته تا گوردخمه‌های رومی‌ها و کلیساهای صخره لالی‌بلا در اتیوپی تا کلیسای جامع کوردوبا در اسپانیا.

در دانشنامه هولوکاست نوشته شده: «این نقش اولین بار در اوراسیا چیزی حدود هفت هزار سال پیش استفاده شده که شاید نشان‌دهنده حرکت خورشید در آسمان بوده... نشانی از تندرستی در جوامع باستانی.»

واژه سواستیکا (صلیب شکسته) از ریشه سانسکریت سو su (خوب) و استی asti (غلبه کردن) به معنای تندرستی، کامیابی یا بخت نیک است و در دعاهای ریگ‌ودا که از قدیمی‌ترین کتب مقدس هندوهاست ذکر شده است.

گفته می‌شود که این سمبل در فلسفه هندو نماد چیزهای چهارتایی است – چهار یوگا یا زمان‌های چرخه‌ای – چهار هدف و مقصود زندگی، چهار مرحله‌ زندگی، چهار ودا. در بخش‌هایی از هند، حتی نام سواستیکا را روی دختران می‌گذارند.

در آیین بودا، که در ژاپن مانجی هم گفته می‌شود، این نشان به چهار قدم بودا اشاره دارد و برای پیروان مکتب جِین به معنای معلم معنوی است.

در هند، نشان خدای خورشید است که ساعتگرد حرکت می‌کند و سمبل خوش‌یمنی است که برای خوش‌آمدگویی با زردچوبه روی در مغازه‌ها و ورودی‌ها، ترسیم می‌کنند یا روی خودروها، کتب مقدس و سربرگ‌ها می‌کشند. همچنین در جشن‌ها و مراسم عروسی یا تبرک خانه نو به چشم می‌خورد، یا حتی آغاز سال مالی و شروع حساب و کتاب و آغاز یک کسب جدید.

اجی چاتورودی، نویسنده کتاب خرد گمشده سواستیکا می‌گوید: «سواستیکا یک مکعب چهار بعدی است که در ریاضیات ودایی استفاده می‌شود و در عین حال سمبل یک حالت کامل از وجود در فلسفه هندی است. حالت چهارم آگاهی که فرای بیداری، خواب و رویاست. وقتی هیتلر از این نشان استفاده کرد، جنبه‌ای پلید و شیطانی به آن داد... و از آن در سیاست استفاده کرد، بدون درک اینکه در فلسفه هندی چه جایگاهی دارد، جایی که سمبل‌ها همیشه معنای عمیق به‌خصوصی دارند.»

تمدن‌های متفاوتی این نشان را به دست‌های کشیده تفسیر می‌کنند، چهار فصل، چهار جهت یا گسترش نور در تمامی جهات.

در کتاب سواستیکا: اولین سمبل شناخته شده و مهاجرت آن که در قرن نوزده منتشر شد، توماس ویلسون استناد می‌کند که چطور نشان صلیب شکسته در سراسر جهان باستانی روی لحاف‌ها، سپرها یا جواهر یافت می‌شده است. بعضی معتقدند که شکل آن از یک شهاب‌سنگ باستانی الهام گرفته شده است. در یونان باستان، نشان‌های صلیب شکسته را برای تزئین گلدان‌ها و ظروف زینتی استفاده می‌کردند. دروئید‌ها و اقوام سلت هم از این نشان مقدس استفاده می‌کرده‌اند و در اسطوره‌های اسکاندیناوری نشان صلیب شکسته نماد چکش ثور بوده است.

موزه ملی تاریخ اوکراین طیف گسترده‌ای از اشیایی در خود دارد که حاوی این نشان هستند. قدیمی‌ترین‌شان احتمالا یک مجسمه پرنده از جنس عاج ماموت است که در سال ۱۹۰۸ کشف شده و با تاریخ‌گذاری کربنی مشخص شده متعلق به ۱۵۰۰۰ سال پیش است. مهرهایی با نقش سواستیکا در ویرانه‌های هاراپا و موهنجو-دارو در پاکستان یافت شده است.

استیون هلر، مدیر هنری آمریکایی و نویسنده کتاب سواستیکا: نماد فراتر از رستگاری؟ می‌گوید: «من طراح گرافیکم. سمبل‌ها و نشان‌هایی که از آنها استفاده می‌کنیم و در کار دستکاری‌شان می‌کنیم، در حرفه من بسیار اهمیت دارند. چند سمبل‌ پراقتدار دیگر هستند که در مقایسه با سواستیکا، معنای جایگزینی برای آنها تکرار شده باشد.»

اوایل قرن بیستم، صلیب‌شکسته به طور گسترده در اروپا به عنوان سمبل بخت و اقبال خوب استفاده می‌شد.

صلیب‌های شکسته جفت‌شده با هم در نساجی و معماری استفاده می‌شد. هلر می‌گوید: «پیش از آنکه هیتلر از آن استفاده کند به روش‌های مختلف از آن استفاده می‌شده است. نشانه‌ای برای بخت خوب، باروری، خوشبختی، خورشید و زمانی که به عنوان نشان تجاری و لوگو استفاده می‌شد، علاوه بر ارزش تجاری، بار معنوی نیز در خود داشت.»

بیشتر بخوانید: چرا انگلستان مملو از سواستیکاست؟

اوایل قرن بیستم از صلیب شکسته به عنوان بخت خوب در آگهی‌ها، معماری و جواهرسازی استفاده می‌کردند. کارخانه دانمارکی آبجوسازی کارلزبرگ که در کپنهاگ واقع شده است، از سال ۱۸۸۱ تا دهه ۱۹۳۰ از این سمبل در لوگوی خودش استفاده می‌کرد و پس از آن چون نازی‌ها از آن استفاده کردند، این نشان را کنار گذاشت.

تا همین چند وقت پیش، نیروی هوایی فنلاند از سواستیکا به عنوان آرم روی درجه‌هایش استفاده می‌کرد. این سمبل روی جلد بسیاری از کتاب‌های رودیارد کیپلینگ که در ارتباط با هند نوشته شده است، دیده می‌شود. تا سال ۱۹۳۵، پیشاهنگان در بریتانیا هم از این نشان استفاده می‌کردند. رابرت بادن هم مانند کیپلینگ احتمالا سمبل را از هند باخودش به یادگار آورده. صلیب‌شکسته در جهت راست، برای قبیله ناواهو در آمریکا سمبل دوستی بود که پس از جنگ جهانی دوم دیگر از آن استفاده نکردند.

موسسه‌های فرهنگ هندو و گروه‌های مذهبی تلاش کردند توضیح بدهند که نازی‌ها از سواستیکا استفاده نکرده‌اند بلکه این نقش یک صلیب قلاب‌‌دار است. بازوهای صلیب‌شکسته نازی‌ها ۴۵ درجه چرخیده که آن را مورب کرده اما بازوی پایه‌ سواستیکای آیین هندو صاف است.

یک تاریخچه پیچیده

وقتی آدولف هیتلر به دنبال نشانه‌ای برای حزب تازه تاسیس‌اش بود، از هاکنکروز، چرخاندن سواستیکا به راست و حذف چهار نقطه - استفاده کرد. او بعدا این را به عنوان نشان حزب در سال ۱۹۲۰ انتخاب کرد. ژوزف گوبلز، وزیر پروپاگاندای هیتلر، قانونی را در ماه مه ۱۹۳۳ به تصویب رساند که جلوی استفاده تجاری بدون اجازه از صلیب‌قلابدار را می‌گرفت.

بخوانید: هیتلر چطور محبوب میلیون‌ها نفر شد

این باور وجود داشت که اتخاذ این نشان از سوی هیتلر ممکن است ریشه در یافته‌های آلمانی‌ها داشته باشد که شباهت‌هایی بین زبان خودشان و سانسکریت می‌دیدند و به این نتیجه رسیدند که هندی‌ها و آلمانی‌ها از «نژاد اصیل» و از نسب و نیاکان آریایی هستند.

طی کندوکاو بسیار، در سال ۱۸۷۱ هاینریش شلیمان باستان‌شناس آلمانی ۱۸۰۰ نوع صلیب قلابدار متفاوت روی تکه‌های سفال در مکان باستانی شهر تروا کشف کرد که مشابه مصنوعات تاریخ آلمان بود. گویندولین لیک، مردم‌شناس، می‌نویسد: «این به عنوان مدرکی [برای نازی‌ها] تلقی می‌شد که استمرار نژادی وجود دارد و شاهدی است بر اینکه که ساکنان آن منطقه از زمان بسیار قدیم آریایی بوده‌اند.»

البته، تصاحب فرهنگی معمولا به فرهنگ اصلی لطمه وارد می‌کند. مکس مولر، شرق‌شناس آلمانی، به شلیمان نوشت و به او هشدار داد تا از استفاده از لغت سواستیکا روی تمثیل‌ها خودداری کند: «سواستیکا یک لغت با ریشه هندی است، و تاریخ و معنی مشخص خودش را در هند دارد. می‌دانم وسوسه زیادی برای انتقال نام‌هایی که برای ما آشنا هستند و اشیاء مشابهی که پیش روی ما قرار می‌گیرند وجود دارد... تلاقی چنین اتفاقی در نقاط مختلف دنیا ممکن است اشاره به یک منشاء مشترک داشته باشد یا نداشته باشد.»

به هر حال همه با این تعبیر موافق نبودند. دکتر دنیل رنکور لفریره، پژوهشگر مسیحیت، در کتابش نشان صلیب: از جلجتا تا نسل‌کشی، مطرح می‌کند که تصمیم هیتلر برای استفاده از هاکنکروز به عنوان نماد حزب نازی «ممکن است ناشی از پرورش او در کودکی در صومعه سنت بندیکت در اتریش بوده باشد. جایی که او مرتبا این صلیب قلابدار را در اطراف خود می‌دیده است.»

ولی طی چند دهه، صلیب شکسته به نماد بحث‌برانگیز و جدل‌انگیز فرهنگی تبدیل شده است. هلر در کتابش، سواستیکا و نشان نفرت، می‌گوید: «سواستیکا یک نشان باستانی است که ربوده و تحریف شد و مبدل به تجسم تصویری تعصب و نابردباری شد.»

در بسیاری از کشورهای اروپایی از جمله آلمان، در معرض دید عمومی قرار دادنِ نشان نازی‌ها از سوی قانون منع شده است و تخطی از آن جرم است.

تاد کامینسکی، سناتور ایالت نیویورک، لایحه‌ای را در در سال ۲۰۲۱ در مجلس سنا معرفی کرد، که مدارس در ایالت نیویورک ملزم شوند به دانش‌آموزان آموزش بدهند که صلیب شکسته نشانه نفرت است. به خاطر پیامد‌های ملی این لایحه، سازمان‌هایی از جمله شورای جهانی هندویان امریکا از مجلس سنا خواست تا بین سواستیکای اصلی و هاکنکروز نازی‌ها تفاوت قائل شود.

اوتساو چاکرابارتی، مدیر بخش کنشگری و آگاهی‌بخشی شورای جهانی هندویان امریکا در این زمینه گفت: «روش هولناکی را که در آن از سواستیکا سوءاستفاده شده و تعبیر غلطی که از آن شده است را تصدیق می‌کنیم... طی ۷۰ سال گذشته، سواستیکا همچنان نشانی بدنام و اهریمنی باقی مانده. این امر باید اصلاح شود. به جای سانسور کردن این نشان، باید تاریخچه مثبت آن را گرامی بداریم.»

حتی اعضای جامعه یهودیان بارها تاکید کرده است که این نشان به روش‌های مختلف مورد سوءاستفاده قرار گرفته شده است.

بیانیه‌ای که در دومین مجمع رهبران یهودی و هندو در بیت‌المقدس، در فوریه ۲۰۰۸ صادر شد، می‌گوید: «نسخه تحریف شده این نشان مقدس از سوی رایش سوم آلمان مورد استفاده نامشروع قرار گرفت، و زیر بیرق این نشان، جنایت‌های شنیعی علیه بشریت مرتکب شدند، به خصوص علیه یهودیان. شرکت‌کنندگان در این مجمع تصدیق می‌کنند که این نشان هزاران سال پیش از این استفاده نامشروع، برای هندوها مقدس بوده است.»

با این حال به صلیب‌های شکسته اجازه داده شده است تا در ساخت فیلم‌های تاریخی و بازی‌های کامپیوتری حضور داشته باشند. هنرمندان در طی زمان تلاش‌هایی کرده‌اند تا تصویر اصلی را باز پس بگیرند. این نشان در سال ۲۰۱۲، در ویدیویی از مدونا، ستاره پاپ، به همراه آهنگ هیچ‌کس مرا نمی‌شناسد استفاده شده بود. مدونا بعدها گفت که به این دلیل از آن استفاده کرده تا تعصب رو به افزایش مردم به دیگر جوامع را نشان دهد.

در سال ۱۹۹۳، یک هنرمند یهودی به نام ادیت آلتمن – کسی که مادربزرگ و پدر بزرگش را در هولوکاست از دست داده- یک چیدمان هنری‌ خلق کرد به نام احیای سمبل: هنر خاطره. او یک صلیب شکسته طلایی را بر دیواری کشید به طوری که بالای یک صلیب‌شکسته سیاه نازی‌ها که بر کف زمین نقاشی شده بود، قرار بگیرد. او به مطبوعات گفت: «می‌خواهم معنای پشت صلیب شکسته را خنثی کنم، پیوندش را با اهریمن بزدایم تا دیگرهیچ‌کس از آن نترسد.»

استفاده ضد یهودی از سواستیکا با جنگ جهانی دوم پایان نیافت. حتی امروز گروهگ‌های نئونازی نژادپرست از این نشان برای بی‌حرمت کردن قبرهای یهودیان یا عبادتگاهشان استفاده می‌کنند.

بعضی از مردم فکر می کنند تابو بودن این سمبل باعث میل بیشتر گروه‌های نفرت‌پراکن به آن بوده است. برایان لوین، رئیس مرکز مطالعات نفرت و افراط‌گرایی (CSHE)، و استاد عدالت کیفری می‌گوید: «آمار و ارقام اخیر پلیس در سال ۲۰۲۱ از دو شهری که بیشترین جمعیت یهودی‌نشین را دارد، یعنی نیویورک و لس انجلس، نشان داد جرائم نفرت‌محور در یکسال رکورد بالایی داشته است، و در این بین یهودیان بیشتر در نیویورک مورد هدف قرار گرفته‌اند و سومین گروهی بوده‌اند که در لس انجلس هدف این جرائم بوده‌اند.»

در سال ۲۰۲۰، سیمران تاتوسکار، یک دانش آموز هندی ۲۱ ساله در امریکا، بعد از اینکه تلاش کرد سواستیکا را به عنوان نمادی از صلح که باید در برنامه درسی مدارس آورده شود، ارائه دهد، با واکنش‌های منفی بسیار در شبکه‌های اجتماعی مواجه شد.

یک گروه توییت کرد: «در آلمان نازی یکی از اولین کارهایی که یهودی‌ستیزها انجام دادند، پاک کردن تاریخ و آزار و اذیت یهودی‌ها بود، تلاش و تقلای آنها را کوچک شمردند وآنها را تصاحب کردند. عادی‌سازی سواستیکا، تکرار آن چرخه معیوب است.» عاقبت سیمران تاتوسکار مجبور شد موضعش را در قبال این موضوع روشن کند و به خاطر هر گونه سوءتفاهم غیرعمدی عذرخواهی کرد.

قبل از بازی‌های المپیک ۲۰۲۱ در ژاپن، تصمیم برای حذف سمبل ژاپنی‌ها (مانجی) برای معابدی که روی نقشه‌های توریست‌ها بود و جایگزینی آن با نماد پاگودا، مخالفت‌هایی را برانگیخت. وقتی عناصر یک فرهنگ خارج از مفهومشان استفاده می‌شوند، انگار تاریخچه و میراث آنها لکه‌دار شده است.

همان‌طور که برایان لوین می‌گوید: «متاسفانه، ولی به حق، تازه‌ترین و گسترده‌ترین استفاده از سواستیکا به عنوان سمبل تنفر نازی‌ها و نسل‌کشی آنها، برای همیشه بر تاریخ دیرپای آن و معنای دیگرش، سایه‌ای ماندگار خواهد انداخت. به هر حال مهم است به این اشاره کنیم که با بسط دادن آموزش تاریخ و علوم مدنی نه تنها می‌شود منشاء و معنای نشانه‌ها را نیز در در مفاد آموزشی گنجاند بلکه می‌توان نشان داد که چطور این نشانه‌ها می‌توانند انتخاب شوند و با معنایی متفاوت سرانجامی به شدت اهریمنی پیدا کنند.»