میزبانان مذاکرات اتمی ایران از سعدآباد تا مسقط

از دهه ۱۹۸۰ میلادی، برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران همواره موضوع بحث و نگرانی در روابط خارجی این کشور با جهان بوده است. از افشاگری‌هایی که در اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی درباره تأسیسات نطنز و اراک صورت گرفت تا تشدید تحریم‌های بین‌المللی، برنامه هسته‌ای ایران به‌تدریج به یکی از پرونده‌های محوری در سیاست خارجی بدل شد. هرچند مذاکرات رسمی میان ایران و سه کشور اروپایی از سال ۲۰۰۳ آغاز شد، اما زمینه‌های تنش و حساسیت‌های هسته‌ای پیش‌تر نیز وجود داشت.

تازه‌ترین دور این گفت‌وگوها روز شنبه ۱۲ آوریل ۲۰۲۵ در مسقط، پایتخت عمان برگزار می‌شود. این نخستین‌بار نیست که این شهر میزبان چنین مذاکراتی است. در این دور، عباس عراقچی از سوی ایران و استیو ویتکاف از طرف آمریکا مذاکرات را هدایت خواهند کرد؛ هرچند همچنان درباره مستقیم یا غیرمستقیم بودن این گفت‌وگوها اختلاف نظرهایی وجود دارد.

در ادامه، به شهرهایی پرداخته می‌شود که در دو دهه گذشته میزبان این مذاکرات بوده‌اند و نقش‌های مختلفی در مسیر دیپلماسی هسته‌ای ایفا کرده‌اند.

تهران: آغاز رسمی مذاکرات (۲۰۰۳)

در سال ۲۰۰۳، وزرای خارجه بریتانیا، فرانسه و آلمان با سفر به تهران توافقی موسوم به «بیانیه سعدآباد» را با مقام‌های ایرانی امضا کردند.

ایران در آن زمان غنی‌سازی اورانیوم را به‌طور داوطلبانه تعلیق کرد و طرف اروپایی متعهد شد از ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل خودداری کند.

در دولت محمود احمدی‌نژاد نیز تهران میزبان تلاش دیپلماتیک مشترک ایران، برزیل و ترکیه شد؛ تلاشی که به توافقی محدود اما ناکام در مهار تحریم‌ها انجامید.

بروکسل: تعلیق ساخت سانتریفیوژها (۲۰۰۴)

این دور از مذاکرات در مقر اتحادیه اروپا در بروکسل برگزار شد. مهم‌ترین خروجی آن، توافق بر توقف ساخت و آزمایش سانتریفیوژهای پیشرفته بود.

پاریس: توقف فعالیت‌های پلوتونیومی (۲۰۰۴)

در توافقی میان ایران و سه کشور اروپایی، ایران پذیرفت فعالیت‌های مرتبط با جداسازی پلوتونیوم را متوقف کند. اتحادیه اروپا نیز وعده داد که از پیوستن ایران به سازمان تجارت جهانی حمایت کند.

ژنو: توافق موقت برای کاهش تحریم‌ها (۲۰۱۳)

در نوامبر ۲۰۱۳، ایران و گروه ۱+۵ به توافقی موقتی دست یافتند که بر اساس آن ایران غنی‌سازی ۲۰ درصدی را متوقف کرد و بخشی از دارایی‌های مسدودشده آزاد شد. این توافق به‌عنوان پیش‌درآمدی بر توافق نهایی برجام شناخته می‌شود.

بن: همکاری با آژانس (۲۰۰۵)

در واپسین ماه‌های دولت محمد خاتمی، شهر بن آلمان میزبان مذاکراتی شد که تمرکز آن بر پاسخ‌گویی به پرسش‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درباره فعالیت‌های مشکوک ایران بود.

لندن: اعلام بن‌بست مذاکرات (۲۰۰۵)

در آخرین دور از مذاکرات دولت خاتمی، لندن میزبان گفت‌وگوهایی بود که ایران در آن اعلام کرد قصد دارد مجدداً برنامه غنی‌سازی را از سر گیرد. این موضع، آغازگر دور جدیدی از تقابل با غرب بود.

مادرید و لیسبون: نشست‌های بی‌نتیجه

پایتخت‌های اسپانیا و پرتغال در برهه‌هایی میزبان مذاکراتی بودند که بدون دستاورد ملموس یا توافق نهایی پایان یافتند.

استانبول: تلاش‌های ناکام (۲۰۱۱ و ۲۰۱۲)

مذاکرات میان ایران و گروه ۱+۵ در استانبول با وجود چند دور گفت‌وگو، به‌دلیل اختلافات بر سر غنی‌سازی اورانیوم و لغو تحریم‌ها، به نتیجه نرسید.

بغداد: تمرکز بر غنی‌سازی ۲۰ درصدی (۲۰۱۲)

در میانه‌ی تنش‌های منطقه‌ای، بغداد میزبان مذاکراتی بود که طی آن موضوع غنی‌سازی در سطح ۲۰ درصد و نگرانی قدرت‌های جهانی مورد بحث قرار گرفت. گفت‌وگوها سپس به مسکو منتقل شد.

مسکو: درخواست بستن فردو (۲۰۱۲)

در مذاکرات مسکو، نمایندگان ۱+۵ خواستار تعطیلی تأسیسات غنی‌سازی فردو و توقف غنی‌سازی ۲۰ درصدی شدند، اما توافقی حاصل نشد.

آلماتی: پیشنهاد تخفیف تحریم‌ها (۲۰۱۳)

در آلماتی قزاقستان، کشورهای ۱+۵ پیشنهاد کاهش تحریم‌ها در ازای توقف غنی‌سازی ۲۰ درصدی را ارائه کردند، اما ایران این پیشنهاد را ناکافی دانست و مذاکرات بی‌نتیجه ماند.

مسقط: از گفت‌وگوهای محرمانه تا رسمی (۲۰۱۳–۲۰۱۴)

پیش از توافق نهایی، عمان با وساطت سلطان قابوس میزبان مذاکرات محرمانه میان ایران و آمریکا بود. این نشست‌ها به گفت‌وگوهای رسمی‌تر میان ایران و گروه ۱+۵ منجر شد.

نیویورک: دیدار تاریخی وزرای خارجه (۲۰۱۳)

در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل، محمدجواد ظریف و جان کری، وزرای خارجه ایران و آمریکا، برای نخستین‌بار پس از انقلاب ۱۹۷۹ به‌صورت علنی با یکدیگر دیدار کردند.

لوزان: تفاهم سیاسی پیش از برجام (۲۰۱۵)

در مارس ۲۰۱۵، ایران و ۱+۵ در لوزان به تفاهمی سیاسی بر سر مفاد اصلی توافق نهایی رسیدند. این تفاهم مبنای حقوقی و فنی برجام را تشکیل داد.

وین: توافق برجام و مذاکرات احیاء (۲۰۱۵–۲۰۲۲)

در ژوئیه ۲۰۱۵، توافق جامع هسته‌ای موسوم به برجام در وین امضا شد. پس از خروج آمریکا از توافق در ۲۰۱۸، تلاش‌ها برای احیای آن نیز عمدتاً در همین شهر دنبال شد.

دوحه: گفت‌وگوهای غیرمستقیم (۲۰۲۲–۲۰۲۳)

در دوره‌ای که ایران و آمریکا مذاکرات مستقیم نداشتند، قطر به‌عنوان میانجی نقش ایفا کرد و متن مذاکرات از طریق نمایندگان اتحادیه اروپا میان دو طرف رد و بدل می‌شد.

آیا شهر میزبان تاثیری در نتیجه مذاکره دارد؟

مروری بر شهرهای میزبان مذاکرات هسته‌ای ایران نشان می‌دهد که مسیر دیپلماسی هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران در دو دهه گذشته با فراز و نشیب‌های فراوان همراه بوده است. هر یک از این شهرها نمادی از مرحله‌ای خاص در روند پیچیده تعاملات ایران با قدرت‌های جهانی است؛ گاه با توافق‌های موقت، گاه با بن‌بست و گاه تنها با تلاش برای حفظ خطوط ارتباطی. از تهران تا مسقط، نقش میزبانان در شکل‌دهی به فضای مذاکرات کم‌وبیش مؤثر بوده، اما سرنوشت نهایی توافق‌ها بیش از هر چیز به تحولات ژئوپلیتیکی و اراده سیاسی طرفین بستگی داشته است.

توضیح: این مطلب نسخه به روز شده مطلبی است که ۸ تیر ۱۴۰۱ منتشر شده بود.