به رسمیت شناختن کشور فلسطین از سوی بریتانیا، کانادا، استرالیا؛ حالا چه می‌شود؟

در هفته‌های اخیر، و به ویژه بعد از تصمیم اسرائیل برای تصرف کامل شهر غزه،‌ موج تازه‌ای از شناسایی و به رسمیت شناختن کشور فلسطین شکل گرفته است. در‌آخرین تحول، روز یکشنبه - ۲۲ سپتامبر/ ۳۰ شهریور - بریتانیا، کانادا و استرالیا – سه متحد سنتی اسرائیل – به همراه پرتغال اعلام کردند که فلسطین را به رسمیت می‌شناسند.

این اقدام، در حالی صورت می‌گیرد که پیش از این بیش از ۱۵۰ کشور فلسطین را به رسمیت شناخته بودند، اما به دلیل نبود مرزهای مشخص، ارتش، پایتخت رسمی و دولت کارآمد، این شناسایی بیشتر جنبه نمادین داشته است. با این حال، بسیاری تحلیلگران این اقدامات را نقطه عطفی در سیاست بین‌المللی و تلاش برای احیای چشم‌انداز راه‌حل دوکشوری می‌دانند.

زمینه و اهمیت به رسمیت شناختن کشور مستقل فلسطین

تشکیلات خودگردان فلسطین که پس از توافق‌های اسلو در دهه ۱۹۹۰ ایجاد شد، تنها حدود ۴۰ درصد کرانه باختری را اداره می‌کند و حضور ارتش و شهرک‌نشینان اسرائیلی عملا مانع کنترل کامل آن بر مردم و این سرزمین شده است. غزه نیز از سال ۲۰۰۷ تحت کنترل حماس است و زیرساخت‌های آن در جریان جنگ دو سال اخیر تقریبا نابود شده است.

دیپلمات فلسطینی حسام زملط در یک نشست در لندن، این مرحله را «آخرین تلاش واقعی برای اجرای راه‌حل دوکشوری» توصیف کرده و هشدار داد که شکست آن می‌تواند به معنای از دست رفتن آخرین فرصت برای صلح باشد.

تعریف کشور فلسطین

بر اساس کنوانسیون مونته‌ویدئو (۱۹۳۳)، چهار معیار برای تشکیل یک کشور وجود دارد: جمعیت دائم، قلمرو مشخص، دولت کارآمد و توانایی برقراری روابط بین‌الملل. تشکیلات فلسطینی می‌تواند ادعای دو مورد نخست را داشته باشد، اگرچه جنگ در غزه جمعیت آن را در معرض خطر قرار داده است و نبود مرزهای نهایی، تعریف «قلمرو مشخص» را دشوار می‌کند. از نظر دولت کارآمد نیز، شکاف سیاسی و تقسیم دو حکومت رقیب – حماس در غزه و فتح در کرانه باختری – عملا مانع از تشکیل دولت متحد شده است.

بحران رهبری در میان فلسطینیان

آخرین انتخابات فلسطینی در سال ۲۰۰۶ برگزار شد و امروز هیچ فلسطینی زیر ۳۶ سال تجربه رای دادن ندارد. این باعث شده اکثر فلسطینی‌ها نسبت به رهبری خود بدبین باشند و امیدی به تحقق وحدت داخلی یا پیشرفت در مسیر تشکیل کشور نداشته باشند.

یکی از چهره‌های برجسته که طی سال‌ها محبوبیت زیادی پیدا کرده، مروان برغوثی است. او که در کرانه باختری متولد و بزرگ شده، در ۱۵ سالگی به فتح پیوست و در جریان انتفاضه دوم به عنوان رهبر مردمی مطرح شد. آقای برغوثی از سال ۲۰۰۲ در زندان اسرائیل است و همواره اتهامات مربوط به حملات منجر به کشته شدن اسرائیلی‌ها را رد کرده است. با این حال، نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد ۵۰ درصد فلسطینی‌ها او را برای ریاست تشکیلات خودگردان ترجیح می‌دهند، در حالی که محمود عباس از سال ۲۰۰۵ در این سمت قرار دارد.

با آغاز جنگ غزه در اکتبر ۲۰۲۳، نقش آقای عباس بیشتر به تماشاگری بی‌قدرت محدود شد و عملا توان تشکیلات خودگردان در کمک به مردم کاهش یافته است. شکاف سیاسی، طولانی شدن بحران رهبری و فقدان انتخابات، باعث شده که احتمال ظهور چهره‌های جدید برای حل بحران بسیار کم باشد.

اهمیت به رسمیت شناختن بین‌المللی

با وجود ضعف رهبری و تقسیمات داخلی، شناسایی کشور فلسطین هنوز می‌تواند ارزشمند باشد، زیرا فشار دیپلماتیک و توجه بین‌المللی را به مسئله فلسطین افزایش می‌دهد.

دایانا بوتو، تحلیل‌گر فلسطینی، هشدار می‌دهد که اگر هدف کشورهای شناسایی‌کننده صرفا جنبه نمادین باشد، نتیجه ملموسی ایجاد نخواهد شد. او تاکید می‌کند که اولویت فوری باید توقف کشتار و حفاظت از غیرنظامیان باشد، نه تنها تمرکز بر تشکیل کشور.

اعلامیه نیویورک و اقدامات پس از به رسمیت شناخته شدن کشور فلسطین

اعلامیه نیویورک، که توسط کشورهای اروپایی و عربی امضا شد، امضاکنندگان را موظف کرد تا «گام‌های ملموس، زمان‌بندی‌شده و غیرقابل بازگشتی برای حل مسالمت‌آمیز مسئله فلسطین» بردارند.

این شامل وحدت غزه و کرانه باختری، حمایت از تشکیلات خودگردان، برگزاری انتخابات فلسطینی و اجرای طرح بازسازی عربی برای غزه است.

با این حال، موانع بسیار جدی است: اسرائیل تهدید به الحاق رسمی کرانه باختری کرده، دونالد ترامپ و برخی مقام‌های آمریکایی با آن مخالف‌اند، و ضعف رهبری داخلی فلسطینی‌ها امکان اجرای گام‌های عملی را کاهش داده است.

نتانیاهو می‌گوید کشور فلسطین «وجود» نخواهد داشت

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، به صراحت با تشکیل کشور فلسطین مخالف است و می‌گوید سال‌ها مانع تحقق آن شده تا امنیت اسرائیل حفظ شود.

در اوت ۲۰۲۴، اسرائیل مجوز نهایی ساخت ۳۴۰۰ خانه در منطقه‌ای صادر کرد که عملا شرق بیت‌المقدس را از کرانه باختری جدا می‌کند.

بزالل اسموتریچ، وزیر دارایی اسرائیل، اعلام کرد این طرح «ایده کشور فلسطین را دفن خواهد کرد.»

بنیامین نتانیاهو، روز یکشنبه - ۲۲ سپتامبر - در واکنش به اقدام بریتانیا، کانادا، استرالیا و پرتغال مبنی بر به رسمیت شناختن کشور فلسطین هم مجددا تاکید کرد که از نظر او هرگز چنین اتفاقی نخواهد افتاد.

گیدعون سعر وزیر خارجه اسرائیل هم با تاکید بر همین موضع روز یکشنبه گفت که آینده اسرائیل در پاریس یا لندن تعیین نخواهد شد.

موضع آمریکا و طرح‌های جایگزین

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، نیز مخالفت خود با شناسایی کشور فلسطین را ابراز کرده است. او حتی ویزای ده‌ها مقام فلسطینی را لغو یا صدور آن را متوقف کرد. ترامپ همچنان به طرح خود موسوم به «طرح ریویرا» پایبند است که مالکیت بلندمدت آمریکا بر غزه را پیشنهاد می‌دهد، بدون آنکه نقش تشکیلات خودگردان را در آن مشخص کند و تنها از «حکمرانی اصلاح‌شده فلسطینی» سخن می‌گوید.

موضع آمریکا و طرح‌های جایگزین

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، هم پیش‌ترمخالفت خود با شناسایی کشور فلسطین را ابراز کرده است.

او حتی ویزای ده‌ها مقام فلسطینی برای حضور در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک را لغو یا صدور آن را فعلا متوقف کرده است.

آقای ترامپ همچنان به طرح خود موسوم به «طرح ریویرا» پایبند است که مالکیت بلندمدت آمریکا بر غزه را پیشنهاد می‌دهد، بدون آنکه نقش تشکیلات خودگردان را در آن مشخص کند و تنها از «حکمرانی اصلاح‌شده فلسطینی» سخن می‌گوید.

حالا چه خواهد شد؟

آینده فلسطین بین چند مسیر مختلف در نوسان است: اعلامیه نیویورک، طرح ریویرا دونالد ترامپ و برنامه بازسازی عربی غزه.

هر یک از این طرح‌ها به نوعی تلاش می‌کنند فاجعه و مصائب جنگ دو سال اخیر در غزه را به حداقل برسانند و زمینه‌ای برای احیای راه‌حل دوکشوری فراهم کنند.

با وجود تمام چالش‌ها، به نظر می‌رسد بدون رهبری تازه، وحدت سیاسی و حمایت عملی جامعه بین‌المللی، تشکیل یک کشور فلسطینی مستقل و کارآمد بسیار دشوار است.

علاوه بر این، مسئله تعیین مرزهای نهایی، تضمین امنیت، و بازسازی غزه همچنان از مهم‌ترین مشکلات پیش روست.

مجمع عمومی سازمان ملل متحد از روز سه‌شنبه - ۲۲ سپتامبر/ ۳۱ شهریور - در نیویورک آغاز خواهد شد و انتظار می‌رود کشورهای دیگری چون فرانسه کشور مستقل فلسطین را به رسمیت بشناسند. اقداماتی که در برابر مخالفت آمریکا و ادامه حضور تانک‌های اسرائیلی در قلب غزه، می‌تواند سخنرانی‌ها و حواشی مجمع عمومی سازمان ملل را تحت تاثیر قراردهد.