نگهبان شب؛ نماینده ایران در اسکار

رسانه‌های ایران روز گذشته از ارسال فیلم نگهبان شب به کارگردانی رضا میرکریمی به نمایندگی از ایران برای مراسم اسکار ۲۰۲۴ خبر دادند. کانون فیلمسازان مستقل ایرانی در واکنش به این انتخاب توسط بنیاد سینمایی فارابی، از اسکار خواسته است فیلم دیگری از ایران را نامزد کند.

آقای میرکریمی فیلم‌های تحسین شده‌ای مانند کودک و سرباز و یک حبه قند در کارنامه سینمایی خود دارد اما سمت‌هایی مانند دبیر جشنواره دولتی فجر را هم بر عهده داشته است.

نگهبان شب از بین سه فیلم انتخاب شده بود. بنا به اعلام بنیاد فارابی، دو نامزد نهایی دیگر، فیلم‌های ملاقات خصوصی ساخته امید شمس و شهرک به کارگردانی علی حضرتی بودند.

کمیته انتخاب نماینده ایران برای اسکار را منوچهر شاهسواری، رسول صدرعاملی، علیرضا حسینی، احمد مرادپور، محمد داوودی، اکبر نبوی، پرویز شیخ‌طادی، بهروز شعیبی و رائد فریدزاده تشکیل می‌دادند.

انتخاب نگهبان شب در حالی صورت می‌گیرد که این فیلم پیش از این در جشنواره خارجی دیگری حضور نداشته است.

«کانون فیلمسازان مستقل ایران» (ایفما) در نامه‌ای به اسکار نوشته است که بنیاد سینمایی فارابی «حق فیلمسازان مستقل» برای شرکت در اسکار را سلب می‌کند و از آکادمی علوم و هنرهای سینما در هالیوود خواسته با تشکیل هیاتی یک فیلم مستقل ایرانی را نامزد کند.

این کانون با اشاره به اینکه بنیاد فارابی یک نهاد «وابسته به یک رژیم سرکوبگر است» نوشت: «مسئولین فارابی بارها اعلام کرده‌اند که لیست انتخابی را با هماهنگی عوامل امنیتی و اطلاعاتی تهیه می‌کنند. آیا بهانه‌ی "عدم نمایش عمومی" برای پذیرفته نشدن محصولات مستقل در اسکار کافی است؟»

«ایمفا» اشاره کرد که بنیاد فارابی در سال جاری از طرف فستیوال‌های کن، برلین، ونیز و چندین فستیوال مهم جهانی دیگر «به دلیل همکاریش با جمهوری اسلامی در کشتار معترضان آزادیخواه ایران، تحریم شده است.»

این کانون با اشاره به زندانی شدن و بازجویی از سینماگران نوشت: «آیا عادلانه است که حق فیلمسازان مستقل برای شرکت در این مراسم، توسط بنیاد سینمایی فارابی سلب شود؟»

«ما پیشنهاد می‌کنیم گروهی منتخب توسط آکادمی اسکار، فیلم‌های مستقل امسال ایران را بررسی کرده و نماینده راستین سینمای ایران را به اسکار معرفی نمایند. ما بر این باوریم که نقش مجامع سینمایی معتبر جهانی همچون اسکار، حمایت از سینمایی ست که پیام آور صلح و آزادی در جهان باشد.»

در طول دو سال گذشته و پس از آغاز اعتراضات خیابانی بعد از کشته شدن مهسا امینی در بازداشت گشت ارشاد، سیاست اکثر جشنواره‌های بین‌المللی تحریم غیرمستقیم سینمای دولتی ایران بوده است. این جشنواره‌ها تلاش کردند تا فیلم‌هایی به نمایندگی از سینمای مستقل ایران که بدون محدودیت‌ها و ممنوعیت‌هایی چون پوشش اجباری اسلامی و تصویب فیلمنامه ساخته شده را انتخاب کنند.

انتخاب فیلم منطقه بحرانی از سوی جشنواره لوکارنو با ممنوع الخروجی کارگردان آن علی احمدزاده روبرو شد. همچنین علی عسگری، یکی از دو کارگردان فیلم آیه‌های زمینی، تنها شرکت کننده ایران در بخش «نوعی نگاه» کن، پس از بازگشت به ایران ممنوع‌الخروج شد. سعید روستایی هم پس از نمایش فیلمش در جشنواره کن «برادران لیلا»، به شش ماه حبس تعزیری محکوم شد که این حکم با واکنش جهانی روبرو شد.

انتخاب نماینده سینمای ایران برای شرکت در مراسم اسکار در بسیاری از سال‌ها، بیشتر مواقع انتخابی پرحاشیه بوده است.

بر اساس آیین‌نامه‌ اسکار، انتخاب فیلم از سوی کشورها باید به عهده سینماگران باشد اما در ایران نهادهای دولتی از جمله فارابی به جای نهادهایی مانند خانه سینما در انتخاب فیلم‌ها نقش اصلی را بازی می‌کنند. منتقدان می‌گویند به همین دلیل است که فیلم‌های کارگردانانی که از منتقدان حکومت جمهوری اسلامی ایران شناخته می‌شود، با وجود موفقیت‌های بین‌المللی به اسکار فرستاده نمی‌شود.

منتقدان می‌گویند اعضای هیئتی که فیلم‌ها را انتخاب می‌کنند معمولا یا با سیاست‌های حکومت ایران همسو هستند و یا سینماگرانی هستند که از موضع‌گیری صریح سیاسی پرهیز می‌کنند. علاوه بر این، فیلم‌های انتقادآمیز معمولا اجازه نمایش عمومی پیدا نمی‌کنند و از این جهت برای شرکت در اسکار - که لازمه آن اکران فیلم است - در نظر گرفته نمی‌شوند.

پیش از این، ایران دو بار با دو فیلم‌ اصغر فرهادی، جدایی نادر از سیمین و فروشنده موفق به بردن جایزه بهترین فیلم بخش بین الملل اسکار شده است.

به هنگام برنده شدن فیلم فروشنده ترانه علیدوستی و اصغر فرهادی، بازیگر و کارگردان فیلم در مراسم اسکار حضور نداشتند.

آنان در اعتراض به حکم دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت آمریکا که با امضای فرمان اجرایی، ورود شهروندان چند کشور از جمله ایران به خاک آمریکا را ممنوع کرده بود از شرکت در این مراسم خودادری کرده بودند.

ترانه علیدوستی پیش از اصغر فرهادی اعلام کرد در اعتراض به دستور رئیس‌جمهور آمریکا حاضر نیست برای شرکت در مراسم اسکار درخواست روادید بدهد. در نهایت هم اسکار بهترین فیلم خارجی به فروشنده تعلق گرفت.

در سال ۲۰۲۱ «قهرمان»، پنجمین فیلم آقای فرهادی، از طرف ایران به اسکار فرستاده شد. دو فیلم دیگر او درباره الی و گذشته هم نامزد اسکار شده بودند.

پیش از دستاوردهای آقای فرهادی در اسکار برای سینمای ایران، فیلم بچه‌های آسمان ساخته مجید مجیدی به فهرست پنج فیلم نهایی نامزدهای بهترین فیلم خارجی اسکار ۱۹۹۹ راه یافته بود.

دایره مینا ساخته داریوش مهرجویی نخستین نماینده سینمای ایران بود که پیش از انقلاب در سال ۱۳۵۶ به آکادمی اسکار معرفی شد. پس از انقلاب اولین فیلمی که به این آکادمی معرفی شد فیلم زیر درختان زیتون عباس کیارستمی در سال ۱۳۷۴ بود.