افتتاح پروژه خط اتصال برق «عراق-ترکیه»؛ کاهش وابستگی عراق به منابع انرژی ایران

پس از سقوط صدام، دولت‌های مرکزی در عراق تاکنون نتوانسته‌اند مشکل تامین گاز طبیعی و برق مورد نیاز مردم این کشور به‌ویژه در فصول گرم سال را حل و فصل نمایند. در سال‌های قبل افزایش دما و قطعی مدوام برق در ماه‌های گرم سال باعث شد که مردم برخی استان‌های عراق بر علیه دولت مرکزی به خیابان‌ها بریزند و مشکلات امنیتی ناشی از تداوم قطعی برق روز به روز افزایش یابد. واردات برق و گاز طبیعی از همسایگان یکی از گزینه‌های دولت عراق برای تامین انرژی مورد نیاز مردم بود.

میزان مصرف برق عراق چه حد است؟

ماه مارس گذشته زیاد علی فاضل، وزیر برق عراق گفته بود که این کشور به ۳ تا ۵ سال زمان نیاز دارد، تا واردات گاز از ایران را به حداقل برساند. به گفته آقای فاضل، عراق به بیش از ۴۰ هزار مگاوات برق نیاز دارد. باید درنظر داشت که حدود یک سوم از برق عراق از نیروگاه‌های حرارتی تولید می‌شود که سوخت آنها از گاز وارداتی از ایران تامین می‌شود.

در سال ۲۰۲۳ ظرفیت کل نصب‌شده تولید برق در عراق حدود ۳۰ هزار مگاوات بود. با این حال، این ظرفیت برای تأمین تقاضای اوج، که در ماه‌های تابستان می‌تواند به حدود ۴۰ هزار مگاوات برسد، کافی نیست.

عراق تقریباً به طور کامل به سوخت‌های فسیلی برای تولید برق متکی است، به طوری که گاز طبیعی حدود ۶۲ درصد از تولید کل را تشکیل می‌دهد و نفت نیز سهم قابل توجهی دارد. منابع تجدیدپذیر، عمدتاً نیروگاه‌های برق‌آبی، کمتر از ۳ درصد را تشکیل می‌دهند و تولید برق از خورشید و باد بسیار ناچیز است.

وزیر برق عراق یک برنامه بلندپروازانه برای افزایش تولید برق به میزان ۱۱ هزار مگاوات تا سال ۲۰۲۶ اعلام کرده است که تمرکز آن بر بهبود زیرساخت‌های موجود و توسعه پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر است.

مصرف عمده برق در عراق در بخش خانگی است که تقریباً ۶۵ درصد از مصرف کل را تشکیل می‌دهد. سایر بخش‌ها شامل خدمات تجاری (حدود ۲۱.۶ درصد) و فعالیت‌های صنعتی (حدود ۱۱ درصد) هستند.

تقاضای برق در عراق با رشد اقتصاد و افزایش استفاده مصرف‌کنندگان از لوازم الکتریکی تحریک شده است، که با یارانه‌هایی که قیمت برق را پایین نگه می‌دارند، ترکیب شده است. این موضوع منجر به کمبود انرژی پایدار شده و عراق را وادار به واردات گاز طبیعی از ایران برای تامین نیازهای تولید برق خود کرده است.

پروژه اتصال شبکه برق عراق به ترکیه چیست؟

عراق با کمبود شدید برق به دلیل زیرساخت‌های قدیمی، کمبود سرمایه‌گذاری و تاثیر درگیری‌ها روبرو بوده است. در این راستا عراق و ترکیه به تازگی یک پروژه جدید اتصال شبکه برق را راه‌اندازی کرده‌اند که هدف آن تقویت تامین برق عراق و کمک به کاهش کمبودهای مزمن برق این کشور است.

باید در نظر داشت که طرح احداث این خط اتصال شبکه برق دو کشور دو دهه پیش تهیه شده بود، اما فساد اداری و ظهور داعش و در پی آن گسترش ناامنی در عراق باعث شد تا پس از دو دهه این پروژه عملیاتی نشود. در نهایت این خط اتصال ۱۱۵ کیلومتری، در روز یکشنبه ۳۱ تیر، به بهره‌برداری رسید. با افتتاح این پروژه ۳۰۰ مگاوات برق ترکیه برای مصرف استان‌های شمالی عراق به عراق صادر خواهد شد.

پروژه خط جدید اتصال برق، بخشی از تلاش‌های عراق برای تنوع بخشیدن به منابع برق و کاهش وابستگی به واردات از ایران است که خود نیز با بحران انرژی مواجه است.

دولت عراق در سال ۲۰۲۲ تفاهم نامه‌ای با عربستان سعودی به امضا رسانید تا شبکه برق عراق به کشورهای عرب حوزه خلیح فارس متصل شود.

راه‌اندازی خط برق ۳۰۰ مگاواتی ترکیه و عراق یک نقطه عطف مهم در همکاری‌های انرژی دو کشور و تلاش‌های مداوم عراق برای بهبود تامین برق و پاسخگویی به تقاضای رو به رشد داخلی است.

خط اتصال برق عراق -اردن

در ماه مارس گذشته پروژه خط اتصال برق عراق - اردن به ظرفیت ۴۰ مگاوات به بهره‌برداری رسید. در فازهای آینده این پروژه، ظرفیت این خط افزایش خواهد یافت. هدف این پروژه نیز کاهش وابستگی امنیت انرژی عراق به ایران است.

اتصال عراق-عربستان سعودی

دولت عراق برای اتصال شبکه برق خود با عربستان سعودی قراردادی را امضا کرده است که انتظار می‌رود منابع انرژی اضافی فراهم کند. جزئیات ظرفیت و زمان‌بندی عملیات هنوز در حال توسعه است، اما این اتصال نیز هدف تنوع‌بخشی به منابع انرژی عراق را دارد.

باید در نظر داشت ترکیه به طور فعال در حال گسترش اتصالات شبکه برق خود با کشورهای همسایه از جمله یونان و بلغارستان است که دارای اتصالات با ظرفیت بالاتری هستند. به عنوان مثال، صادرات برق ترکیه به یونان می‌تواند تا هزار مگاوات برسد که نشان‌دهنده یک اتصال قوی‌تر در مقایسه با اتصال ترکیه-عراق است.

اتصال برق ترکیه-عراق یک گام اساسی برای عراق در حل بحران انرژی خود است، اما از نظر ظرفیت نسبت به سایر اتصالات منطقه‌ای نسبتاً محدود است. در حالی که این اتصال با تأمین ۳۰۰ مگاوات برق، برق مورد نیاز شمال عراق را فراهم می‌نماید. توسعه‌های مداوم در اتصالات با اردن و عربستان سعودی ممکن است نقش بیشتری در تنوع‌بخشی و تثبیت تأمین انرژی عراق در بلندمدت ایفا کنند.

میزان ناترازی برق در ایران در چه حد است؟

هفته قبل رضا ریاحی، نایب رئیس هیات مدیره شرکت‌های تولیدکننده برق، اعلام کرد که در حال حاضر شبکه سراسری برق در پیک مصرف شبکه با حدود ۱۵ هزار مگاوات ناترازی برق روبرو است. وی هشدار داد که اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، در ۱۰ سال آینده این ناترازی به حدود ۳۷ هزار مگاوات خواهد رسید که معادل ۳۳ درصد از نیاز مصرف مردم ایران است؛ به عبارتی، یک ‌سوم برق مورد نیاز کشور قابل تامین نخواهد بود. او تاکید کرد که تنها با تغییرات جدی در سیاست‌های فعلی و اتخاذ تمهیدات جدید می‌توان روند موجود را تغییر داد و سالانه بخش زیادی از این ناترازی را جبران کرد.

وی با اشاره به اینکه ریشه اصلی ناترازی، عدم سرمایه‌گذاری کافی در بخش تولید طی سال‌های گذشته است، گفت: «وزارت نیرو مشکلات سرمایه‌گذاران را حل نکرده و اکثر آنها از تسهیلات ارزی صندوق توسعه ملی استفاده کرده‌اند. با افزایش شدید قیمت ارز، بدهی سرمایه‌گذاران افزایش یافته، در حالی که درآمد آنها ریالی است. این عدم تطابق بین درآمد و هزینه‌ها باعث شده سرمایه‌گذاران نتوانند بدهی‌های خود را بازپرداخت کنند و با مشکلات جدی مواجه شوند.»

آینده صادرت برق ایران به عراق

آینده صادرات برق ایران به عراق به دلیل چندین عامل نامشخص است. تداوم ناترازی برق که باعث افزایش تقاضای برق و به صفر رسیدن صادرات خالص برق شده است.

تحریم‌های آمریکا که درآمدهای حاصل از صادرات برق به عراق را مسدود کرده و عراق برای تمدید قراردادها نیاز به معافیت از آمریکا دارد. قابلیت اطمینان تأمین برق که به دلیل تأخیر در پرداخت‌ها و قطع برق عراق در گذشته، اعتراضات را به دنبال داشته است.

با توجه به برنامه میان‌مدت عراق برای کاهش وابستگی به منابع انرژی ایران – حمایت آمریکا از توسعه منابع داخلی عراق و تشویق شرکت‌های آمریکایی برای سرمایه‌گذاری در جهت افزایش ظرفیت تولید گاز طبیعی عراق و همچنین کاهش مشعل‌سوزی در عراق و افتتاح پروژه‌های متعدد اتصال شبکه‌های برق عراق به ترکیه – اردن و عربستان‌سعودی، به نظر می‌رسد در کنار تداوم ناترازی در تولید و مصرف برق در ایران – تهران باید شاهد کاهش تدریجی نقش خود در امنیت انرژی عراق باشد و در افق میان مدت بدون رفع تحریم‌ها و عدم تصویب اف‌ای‌تی‌اف و عدم جذب سرمایه‌گذاری خارجی در زیر ساختار انرژی ایران – نقش و سهم تهران در امنیت منطقه‌ای انرژی به حداقل خواهد رسید و ایران بازار انرژی عراق را از دست خواهد داد.