چرا سوخت هستهای روسیه از تحریمهای اروپا در امان است؟
پترا زویچ، بیبیسی
منبع تصویر، Getty Images
کشورهای اروپایی در مورد تلاشهای خود برای کاهش وابستگی خود به سوخت فسیلی روسیه بسیار علنی سخن میگویند، اما در مورد اتکای آنها به روسیه برای انرژی هستهای صحبت چندانی نشده است.
پس از اینکه در سال ۲۰۱۴ اعلام شد که سازمان اکودیفنس (Ecodefense) متعلق به ولادیمیر اسلیویاک، فعال محیط زیست، یک عامل خارجی است، اسلیویاک مجبور به فرار از روسیه شد، اما این امر فقط به مبارزات او برای تحریم سوخت هستهای روسیه شدت بیشتری بخشید.
اسلیویاک که کارزار خود را علیه آژانس اتمی دولتی روسیه، روساتم از آلمان مدیریت میکند، میگوید: «هیچکس در اروپا واقعاً دوست ندارد به این ماجرا توجه کند.»
اسلیویاک این نکته را قابل توجه میداند که اتکاء به سوختهای فسیلی روسیه یک نگرانی عمده برای سیاستمداران و رسانههای غربی است، اما وابستگی مشابهی به سوخت هستهای و فناوری روسیه گزارش نشده است.
او میپرسد چرا سوخت هستهای روسیه مشمول تحریمهای مشابه نفت و زغال سنگ نمیشود؟
اتکای هستهای
منبع تصویر، Vladimir Slivyak
یکی از آخرین تجمعهای اعتراضی که اسلیویاک در آن شرکت کرد، در شهر لینگن، مقابل یک کارخانه عناصر سوخت هستهای بود که قرار بود محموله اورانیوم روسیه به آنجا برسد.
معترضان خواستار پایان فوری توافقات هستهای با روسیه از سوی دولت آلمان شدند. اما به درخواستهای آنها توجهی نشد.
سخنگوی وزارت فدرال «محیط زیست، حفاظت از طبیعت و ایمنی هستهای» آلمان به بیبیسی گفت: «این واردات امکانپذیر است، زیرا - مانند گاز روسیه - واردات سوخت هستهای از روسیه مشمول تحریمهای اتحادیه اروپا نیست.»
اتحادیه اروپا متعهد شده است که تا سال ۲۰۳۰ از سوختهای فسیلی روسیه مستقل شود و این استقلال را از گاز شروع کند، اما تاکنون تحریمهای مرتبط با انرژی علیه روسیه بر زغال سنگ و نفت متمرکز شده است، نه گاز یا سوخت هستهای.
اسلیویاک تنها کسی نیست که برای تغییر این موضوع تلاش میکند.
حدود ۱۸۰۰ کیلومتر دورتر از کییف، ناتالیا لیتوین، هماهنگکننده «ائتلاف انتقال انرژی»، گروهی از سازمانهای زیست محیطی، عریضهای خطاب به مقامات ارشد اتحادیه اروپا و ایالات متحده، آژانس بینالمللی انرژی اتمی و شرکتهای خصوصی که با روساتم همکاری میکنند، نوشتهاند.
لیتوین میگوید: «ما درک میکنیم که این رهبران برای توقف واردات سوختهای فسیلی روسیه تلاش میکنند، اما در مورد سوخت هستهای ماجرا فرق دارد.»
اروپا چقدر به سوخت هستهای روسیه متکی است؟
منبع تصویر، Ecoaction
از زمانی که روسیه در فوریه ۲۰۲۲ به اوکراین حمله کرد، کشورهای غربی سعی در کاهش وابستگی خود به نفت و گاز روسیه داشتند.
اتحادیه اروپا اعلام کرد که واردات گاز از روسیه را در مدت یک سال به میزان دو سوم کاهش خواهد داد، اما حرفی از ممنوعیت کامل نزده است.
روسیه بازیگری اصلی در بازارهای جهانی گاز است: در سال ۲۰۲۱، تقریباً ۴۵ درصد از گاز اروپا را تأمین کرد. نقش این کشور در تولید اورانیوم بسیار کمتر است و تنها ۸ درصد از اورانیوم جهان را در سال ۲۰۱۹ تولید کرد.
اما استخراج اورانیوم تنها اولین گام در تولید سوخت هستهای است.
دکتر مت بوون، پژوهشگر دانشگاه کلمبیا در ایالات متحده میگوید: «در دو مرحله بعدی در فرآیند ساخت سوخت هستهای است که روسیه در بازارهای بین المللی حضور بسیار زیادی دارد.»
برای تولید سوخت هستهای، اورانیوم خام باید از زمین استخراج شود و به اکسید اورانیوم تبدیل شود. سپس به هگزا فلوراید اورانیوم (که برای غنیسازی مناسب است) تبدیل میشود و در نهایت میلههای سوخت تولید میشوند.
بوون با استناد به گزارشی که او برای مرکز سیاست جهانی انرژی دانشگاه کلمبیا نوشته است، میگوید: «روسیه تقریباً ۴۰ درصد از خدمات تبدیل جهانی در سال ۲۰۲۰ و ۴۶ درصد از خدمات غنیسازی جهان در سال ۲۰۱۸ را به خود اختصاص داده است.»
اما این تنها سوخت هستهای نیست که روسیه صادر میکند.
روساتم بزرگترین تولید کننده راکتورهای هستهای در جهان است. در سال ۲۰۲۱ آژانس هستهای دولتی روسیه در حال برنامهریزی برای ساخت بیش از ۱۲ راکتور، از بنگلادش تا ترکیه بود.
بوون میگوید: «غرب باید اقداماتی را برای کاهش مشارکت روسیه انجام دهد، اما با توجه به حضور گسترده این کشور، احتیاج به مقداری سرمایهگذاری و زمان است».
راکتورهای به سبک شوروی در اروپا
منبع تصویر، Getty Images
کاهش مشارکت روسیه در بازار سوخت هستهای در غرب نیز چالش برانگیز خواهد بود زیرا بسیاری از راکتورهای فعال و در حال ساخت از فناوری روسیه استفاده میکنند.
تنها در اروپا در سال ۲۰۲۱ بیش از ۳۰ «راکتور انرژی آبی-آبی» (VVER) ساخت روسیه وجود داشت.
«راکتورهای انرژی آبی-آبی» در ابتدا در شوروی طراحی شدهاند. امروزه بیشتر آنها با سوختی کار میکنند که روسیه آن را تأمین میکند.
نیروگاه هستهای زاپوریژیا در اوکراین که در تسلط روسیه و نزدیک به خط مقدم است، دارای شش راکتور از «راکتورهای انرژی آبی-آبی» متعدد موجود در این کشور است.
اوکراین، همانند اسلواکی و مجارستان، تقریباً نیمی از انرژی خود را از منابع هستهای تأمین میکند.
سازمان «ائتلاف انتقال انرژی» لیتوین تلاش کرده است به مقامات اروپایی هشدار دهد که بسیاری از کشورها چارهای جز ادامه دادن به خرید سوخت روسیه ندارند.
لیتوین میگوید: «کشورهایی مانند بلغارستان و مجارستان نمیتوانند به سایر انواع سوخت روی بیاورند زیرا این کار پیچیده است.»
اسلیویاک توضیح میدهد: «اگر شما یک نیروگاه گازی یا یک نیروگاه زغال سنگ دارید، فقط زغال سنگ یا گاز وارد آن میکنید. اما نمیتوانید اورانیوم را در راکتور هستهای وارد کنید، شما نیاز به فناوری برای ساخت میلههای سوخت هستهای برای این نوع راکتور دارید.»
دکتر بوون میگوید حتی اگر سوخت هستهای روسیه جایگزین شود، کشورهای دارای راکتور انرژی آبی-آبی همچنان برای قطعات و خدمات و تعمیر به روسیه متکی خواهند بود.
او میگوید که کاهش وابستگی به روسیه غیرممکن نیست، اما تخمین مدت زمان لازم برای این کار دشوار است.
نفوذ ژئوپلیتیک
منبع تصویر، Getty Images
دو ماه پس از حمله روسیه به اوکراین، فنلاند اعلام کرد که از قرارداد با روساتم برای ساخت سومین نیروگاه هستهای این کشور خارج میشود و به خطرات مربوط به جنگ در اوکراین اشاره کرد.
اما این جنگ مانع از این نشد که مجارستان، یکی دیگر از کشورهای عضو اتحادیه اروپا، از پیشبرد توافقی که در سال ۲۰۱۴ با روسیه منعقد شد، منصرف شود. وزارت خارجه مجارستان در ماه اوت اعلام کرد که روساتم کار روی یک پروژه ۱۲.۵ میلیارد یورویی برای ساخت دو راکتور هستهای جدید توسط روسیه را آغاز خواهد کرد.
اسلیویاک روساتم را به عنوان «یکی از مهمترین بازوهای رژیم پوتین که برای گسترش نفوذ ژئوپلیتیک روسیه در سراسر جهان استفاده میشود» توصیف میکند و میگوید که سازمان او دست از اعتراض بر نخواهد داشت.
اسلیویاک میگوید: «اگر در مورد آن صحبت نکنیم، اگر واقعاً سیاستمداران را تحت فشار قرار ندهیم، آنها کاری انجام نخواهند داد.»
پس از اعتراض سازمان اکودینفس اسلیویاک در لینگن، وزارت فدرال «محیط زیست، حفاظت از طبیعت و ایمنی هستهای» آلمان به بیبیسی گفت که آنها «به دلیل جنگ تجاوزکارانه روسیه علیه اوکراین، به این گونه حملونقل اورانیوم نگاهی به شدت انتقادی دارند».
یک سخنگوی این وزارت به بیبیسی گفت: «روسیه انحصار تأمین اورانیوم را ندارد - خرید از کشورهای دیگر نیز امکانپذیر است.»
اما این وزارتخانه گفت که کار زیادی از آنها ساخته نیست، زیرا «تصمیم برای خرید اورانیوم از روسیه منحصراً بر عهده گرداننده کارخانه اورانیوم در لینگن است» و در صورت انتخاب سوخت روسیه هیچ مکانیسم قانونی برای جلوگیری از آنها وجود ندارد.
برای کشورهای عضو اتحادیه اروپا تا آنجا که به تحریمها مربوط میشود، این کمیسیون اروپا است که قدرت اعمال آنها را دارد.
تحریمهای جدید
منبع تصویر، Ecoaction
پس از اینکه پوتین دستور بسیج محدود را صادر کرد، اتحادیه اروپا هشتمین دور جدید تحریمها را پیشنهاد کرده است.
اورزولا فوندرلاین، رئیس اتحادیه اروپا، طرحی را پیشنهاد کرد که شامل محدودیتهای تجاری سختتر، قراردادن افراد بیشتری در فهرست سیاه و مقرر کردن سقف قیمت نفت برای کشورهای ثالث است، اما هیچ اشارهای به تحریم علیه روساتم نداشت.
این طرح پیشنهادی اکنون به ۲۷ کشور عضو اتحادیه فرستاده میشود تا در مورد اجرای تحریمهای جدید تصمیم بگیرند.
قبل از ارائه این پیشنهاد سخنگوی کمیسیون اروپا به بیبیسی گفت: «ما هرگز در مورد روند اعمال تحریمهای جدید اظهار نظر نمیکنیم، زیرا این کار به صورت محرمانه انجام میشود و کاملاً در دست کشورهای عضو است که باید در این شورا از طریق اتفاق آرا به توافق برسند، اما تمامی گزینهها روی میز است».
دکتر بوون میگوید که کشورهای اروپایی که راکتورهای روسی دارند، در صورتی که تصمیم بگیرند واردات سوخت هستهای روسیه را به حالت تعلیق درآورند، «تصمیمات پیچیدهای پیش رو» خواهند داشت، چون این بخش با توجه به شروع زمستان و بحران انرژی احتمالی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
به عنوان مثال، آلمان تصمیم گرفته است تصمیم خود را برای صرف نظر کامل از انرژی هستهای (که پس از فاجعه فوکوشیما در ژاپن در سال ۲۰۱۱ اتخاذ کرد) لغو کند و اکنون سه نیروگاه هستهای باقی مانده خود را فعال نگه دارد.
ظاهراً واضح است که گزینههای دشواری برای کشورهای اروپایی در پیش است، اما لیتوین اصرار دارد که غرب باید سریع عمل کند و سوخت هستهای روسیه را تحریم کند.
او می گوید: «آنها جنگ بزرگی را در اروپا آغاز کردند، جنگی که ما از زمان جنگ جهانی دوم ندیده بودیم. جایی برای تحریمهای گزینشی وجود ندارد.»
