عمران خان در کابل؛ مانور منطقه‌ای در پی پیروزی جو بایدن

عمران خان، نخست وزیر پاکستان، سفرش به کابل را "آرزوی پنجاه ساله‌اش" خواند و گفت زمان سفر را به این دلیل حالا انتخاب کردم که خشونت‌ها در افغانستان با وجود مذاکرات صلح افغانستان دوحه به صورت "بی‌سابقه" افزایش یافته است.

عمران خان در نشست مشترک خبری با رئیس جمهور افغانستان در کابل گفت "می‌خواهم به مردم افغانستان اطمینان بدهم که پاکستان هر چه در توان دارد برای پایان خشونت‌ها در افغانستان انجام می‌دهد."

با این وجود انتخاب زمان سفر به کابل از سوی عمران خان به نظر می‌رسد که دلایل دیگری هم داشته باشد.

پیروزی جو بایدن و روی کار آمدن دموکرات‌ها به قدرت در آمریکا فرصت‌های جدیدی را برای جابجایی موقعیت استراتژیک پاکستان در منطقه به وجود آورده است.

عمده‌ترین نگرانی امنیتی پاکستان که آن را با "بقای" خود مرتبط می‌داند، توازن قوا با هند است. هند همسایه و رقیب قدرتمند پاکستان در سال‌های اخیر در نوعی همراهی با آمریکا جایگاه خود را در منطقه و جهان ارتقا داده است و به عنوان متحد آمریکا در برخورد با نفوذ چین در آسیا مطرح شده است.

دو حادثه نظامی-سیاسی در هند در سال ۲۰۱۹ واقعیت‌های جدید را در آرایش قوای نظامی و سیاسی در منطقه جنوب آسیا و آسیا-اقیانوسیه رقم زد.

درگیری نظامی هند و پاکستان که در نتیجه آن هواپیماهای هندی "خط کنترل" و خاک پاکستان را مورد بمباران قرار دادند؛ اقدامی که از سال ۱۹۷۱ "بی‌سابقه" بود. در آن سال در پایان جنگ "پاکستان شرقی" به عنوان بنگلادش از پیکر پاکستان جدا شد.

حادثه دوم در داخل هند رخ داد؛ مقامات دهلی تصمیم به موقعیت ویژه ایالت جامو و کشمیر (تحت کنترل هند) و پس از ۷۰ سال را گرفت. ناتوانی پاکستان در آنچه "دفاع از حقوق مسلمانان کشمیر" خوانده می‌شود، مایه نگرانی گسترده در بسیاری از محافل سیاسی نظامی پاکستان شد.

مقامات هند سال گذشته (۱۴ مرداد/اسد) اعلام کردند که اصل امتیازات ویژه دولت کشمیر تحت کنترل هند که در قانون اساسی هند برای این مناطق در نظر گرفته شده است را لغو کرده‌اند. براساس اصل ۳۷۰ قانون اساسی هند، به جامو و کشمیر اختیارات ویژه ای در مقایسه با سایر ایالت‌های هند برای اداره امور داخلی‌شان داده شده است.

واشنگتن که در گذشته یکی از متحدان سنتی پاکستان بود، در دوره ریاست جمهوری دونالد ترامپ بیشتر‌ به طبل مقابله با چین می‌کوبید و روابط نظامی با دهلی نو را تا سطح کار مشترک روی طراحی موشک‌های استراتژیک گسترش داد.

در آغاز دوره ترامپ، همین رفتار آمریکا موجب ناامیدی در اسلام آباد و چشم امید پاکستان بیشتر به جانب چین دوخته شده بود. پاکستان و چین، با یکدیگر روابط گسترده نظامی و اقتصادی دارند و در‌ حقیقت هند به عنوان "دشمن مشترک" اآن دو شناخته می‌شود و با هر دو کشور درگیری نظامی نیز داشته است.

درگیری امسال هند و چین در منطقه مرزی لداخ بازهم در جامو و کشمیر موجب شد هند خود را به ائتلاف اطلاعاتی آمریکا، بریتانیا، کانادا و نیوزیلاند و استرالیا موسوم به "۵ چشم" نزدیک کند.

جو‌ بایدن، که به طور رسمی در اواسط ماه ژانویه سال جدید میلادی به کاخ سفید می‌رود، شناخت دیرینه با منطقه و به ویژه پاکستان دارد. چه در دوره معاونت در زمان ریاست جمهوری باراک اوباما و چه در زمان حضور در سنا که از بنیانگذاران سیاست خارجی دولت‌های آمریکا به شمار‌می‌رفته است.

در حالی‌که همچنان انتظار می‌رود واشنگتن همچنان از هند در برابر چین حمایت کند؛ اما اسلام آباد امیدوار است دولت بایدن تنش‌ها با چین را کاهش دهد و به اسلام‌آباد به عنوان یک شریک قابل اعتماد دست‌کم در افغانستان نگاه کند.

عمران خان امیدوار است روند صلح افغانستان نقطه آغاز همکاری میان واشنگتن و اسلام آباد باشد.

عبدالباسط، پژوهشگر در مدرسه مطالعات بین‌المللی راجاراتنام در سنگاپور، می‌نویسد که روابط ایالات متحده و پاکستان در دوره بایدن در صورتی سیر مثبت خواهد داشت که ادامه روند صلح افغانستان به آتش بس دائمی و جامع و توافق نامه تقسیم قدرت میان طالبان و دولت افغانستان بیانجامد.

او اضافه می‌کند که اگر مذاکرات بین‌الافغانی از خط خارج شود و نبردها دوباره شعله‌ور شود، روابط ایالات متحده و پاکستان ضربه بزرگی خواهد دید. در چنین سناریویی، دولت بایدن بیش از دولت ترامپ از افغانستان حمایت خواهد کرد و احتمالاً فشار بیشتری به پاکستان وارد خواهد کرد تا طالبان را متقاعد کند تا به خصومت‌ها پایان دهند.

به گفته عبدالباسط این بدان معنی نیست که امضای توافق صلح در افغانستان روابط حسنه بین اسلام آباد و واشنگتن را تضمین کند. تحت ریاست جمهوری بایدن، خروج ایالات متحده از افغانستان تدریجی و مشروط خواهد بود و واشنگتن احتمالاً مدت طولانی در این کشور حضور خواهد داشت. این می تواند منجر به ایجاد مجدد تنش با اسلام آباد شود.

پاکستان در هر صورت در تلاش جلب حمایت آمریکاست. ارزش روابط تجاری دو کشور به ۶.۵ میلیارد دلار می‌رسد و پاکستان به حمایت واشنگتن در گرفتن وام‌های بزرگتر صندوق بین‌المللی پول و خارج شدن از فهرست خاکستری FATF نیاز دارد.

ماه گذشته، گروه ویژه اقدام مالی پاکستان را با وجود تلاشهای زیاد عمران خان در عملی ساختن شاخص‌های این نهاد، از فهرست خاکستری خود خارج نکرد و هنوز کشورهای عضو این نهاد بین‌المللی پاکستان را کشوری با "ریسک بالا" تامین مالی تروریسم دانسته‌اند.

دوران بایدن می تواند فرصت‌های اقتصادی زیادی را در اختیار پاکستان قرار دهد، به ویژه اگر رئیس جمهور جدید آمریکا به توافق هسته‌ای آمریکا و ایران موسوم به برجام برگردد.

رفع تحریم‌های اقتصادی ایران به پاکستان فرصت می‌دهد به گاز و نفت ارزان قیمت ایران دسترسی پیدا کند تا اقتصاد در حال تقلای خود را دوباره در مسیر درست قرار دهد.

در نتیجه، پاکستان برای افزایش همکاری‌های اقتصادی بین دو کشور و دسترسی بیشتر به بازارهای آمریکا نیاز به همکاری نزدیک با دولت بایدن دارد.