'ازدواج سفید' در افغانستان؛ روایت ۱۰ زوج که با آتش بازی کردند

دست در دست هم خطوط قرمز جامعه‌ای سنتی را در هاله‌ای از ابهام عبور می‌کنند. مسیری که گذر از آن به بازی با آتش می‌ماند و دل شیر می‌خواهد.

مریم و علی (نام‌های مستعار) پنج سال قبل، پس از چهار سال رابطه عاشقانه بدون بریز و بپاش رهسپار زندگی زیر یک سقف شدند. زندگی مشترک این دو با نام ازدواج سفید و برخلاف عرف و شرع حاکم در افغانستان شکل گرفت.

ازدواج سفید؛ در واقع تشکیل یک زندگی مشترک‌ به گونه غیررسمی، عرفی و شرعی است.

مریم با موهای پرکلاغی که روانه جوگندمی شدن‌اند، سال‌های اوج جوانی‌اش را به پای رابطه‌اش با علی سر کرده است. او با لبخندی به سوی علی به من گفت: "بهتر از هر نامزدی و ازدواج مجللی است این رابطه ما."

او می‌گوید در اول این اقدام آن‌ها در واکنش به مخالفت خانواده‌های‌شان با ازدواج آن‌ها بود اما در ادامه متوجه شدند که برای بقای رابطه‌شان لزومی به مراسم عرفی یا رسمی نمی‌بینند.

مریم می‌گوید:"کسانی که واقعبین هستند و معلومات کافی دارند، در مورد چنین رابطه‌ای نظر مثبت دارند. اما کسانی که همیشه سنتی زندگی کرده‌اند و فرهنگ‌های بی‌جا را پسندیده و پذیرفته‌اند، همیشه از یک دید منفی به ما نگاه می‌کنند."

به دلیل چشم‌گیر بودن خشونت‌ها در جامعه و عدم پذیرش چنین روابطی از سوی اجتماع، این دو ترجیح می‌دهند اندک کسانی از رابطه‌شان باخبر باشند.

مریم می‌گوید:"تهدیداتی وجود دارد. برای همین می‌ترسیم. وقتی خانواده‌های‌مان ما را نپذیرفت، مسلما جامعه هم نمی‌پذیرد."

چرا ازدواج سفید؟

مریم و علی هردو با درآمدی خوبی شاغل‌اند و در حال حاضر دهه سوم عمرشان را زندگی می‌کنند.

علی به من از ۹ سال قبل گفت. از اولین باری که کوچه‌ پس کوچه‌های کابل را در روزی بهاری با مریم قدم زده و بعد در کافه دنجی رو در روی هم گپ دل را گفتند.

علی می‌گوید: "من فکر می‌کنم وقتی کسی را دوست داریم، می‌توانیم با او رابطه خوبی داشته باشیم، حالا چه با ازدواج سنتی یا هم‌باشی بدون ازدواج رسمی."

او می‌افزاید: "انسان آزاد خلق شده و حق تصمیم‌گیری دارد. بهتر است آدم سر پای خودش ایستاد شود. من با هیچ کسی بابت این وصلت مشورت نکردم."

در حال حاضر اکثر ازدواج‌ها در افغانستان در محاکم ثبت نمی‌شوند. افغان‌ها معمولا با برپایی مراسم عروسی و نکاح‌ زندگی مشترک‌شان را آغاز می‌کنند.

از سوی دیگر به دلیل پنهانی بودن چنین روابطی و حساسیت‌های اجتماعی، تا هنوز تحقیقی در مورد این پدیده در افغانستان صورت نگرفته است. با توجه به این، نمی‌توان گستردگی پدیده ازدواج سفید در افغانستان را بررسی کرد.

برای تهیه این گزارش با ده زوج ازدواج سفیدی گفتگو شده است.

اکثریت این زوج‌ها دلایل مشابهی برای این اقدام‌شان دارند. رهایی از بند سنت‌ها، بی‌باوری نسبت به ازدواج رسمی و سنتی، مشکلات اقتصادی و فرصتی برای آشنایی بیشتر از دلایلی است که بیشتر این زوج‌ها برای انتخاب این همزیستی عنوان می‌کنند.

ازدواج سفید؛ فرار از مسئولیت‎‌پذیری؟

در جامعه‌ای که ازدواج سنتی یک ارزش جدی محسوب می‌شود، دیدگاه‌ها در مورد چنین روابطی متفاوت و اغلب منفی است.

از دید شماری از آگاهان ازدواج سفید نوعی ناهنجاری اجتماعی همراه با فرار از مسئولیت‌پذیری تلقی می‌شود. اما به نظر می‌رسد این پدیده در میان اقلیتی دگراندیش در افغانستان پذیرفته شده است.

به باور جامعه‌شناسان ازدواج سفید یا "خانواده توافقی" یک نوع همزیستی اغلب رایج در جوامع مدرن و اروپایی است.

جواد سلطانی، جامعه‌شناس بیشتر دو عنصر را از عوامل توجیه‌کننده گسترش این نوع همباشی می‌داند.

آقای سلطانی می‌گوید: "ازدواج سفید به مفهوم متعارف کلمه، ازدواج یا تشکیل خانواده نیست. یک نوع هم خانگی و توافق است که نه مسئولیت اجتماعی را به همراه دارد و نه هم مسئولیت حقوقی."

او تاکید می‌کند که ازدواج سفید نوعی "فرار از مسئولیت و نپذیرفتن مسئولیت‌های خانوادگی و حقوقی است."

آقای سلطانی تصریح کرد که "این نوع همزیستی از لحاظ اجتماعی هم مشروعیت ندارد."

او می‌گوید: "زندگی انسان‌ها در تمام جوامع، فرهنگ‌ها و تمدن‌ها یک سلسله مراحل گذار داشته که عمومی است. تولد، مرگ، ازدواج و بلوغ. این مراحل با یک سلسله مناسک و مراسم تشریفاتی و آیینی به همراه است. بنابر این وقتی در مورد مقوله ازدواج سفید صحبت می‌کنیم، فی‌الواقع نه برای این هم‌خانگی مشروعیت اجتماعی قایل هستیم و نه مسئولیت‌های قانونی و حقوقی را متوجه دو طرف می‌سازد."

به باور این جامعه‌شناس"این همزیستی نه به لحاظ زمانی محدودیت خاصی دارد، نه از لحاظ حقوقی و نه سرنوشت فرزند احتمالی که از این همخانگی به دنیا خواهد آمد، معلوم است. بنابر این چون به دوش گرفتن مسئولیت با دشواری‌هایی به همراه است، آدم‌ها برای فرار از مسئولیت کوشش می‌کنند، مسیرهای کوتاه‌تر و کمتر دردسرآفرین را انتخاب کنند."

آقای سلطانی تاکید می‌کند که چنین همزیستی برای زوج‌ها با فشارهای سنگین روانی نیز به همراه است.

اسلام اساس قانون مدنی افغانستان است

به اساس ماده شصتم قانون مدنی در افغانستان، ازدواج عقدی است که معاشرت میان زن و مرد را به منظور تشکیل خانواده مشروع می‌گرداند. این قانون بر اساس اصول اسلامی برای بیشتر از ۹۰ درصد مردم افغانستان، با جاری شدن عقد نکاح به میان می‌آید که در مذاهب مختلف شرایط خاص دارد. این ازدواج، حقوق و وجایبی را برای طرفین از جمله نفقه، مهر، ارث به میان می‌آورد.

رابطه جنسی مرد و زن در افغانستان خارج از آنچه در قانون مدنی تعریف شده است، نامشروع و غیرقانونی محسوب می‌شود و مجازات در پی دارد.

زکریا اصولی، حقوق‌دان می‌گوید: "ازدواج سفید از نگاه فرهنگی یک پدیده وارداتی است اما از نگاه بسترهای قانونی و حقوقی در افغانستان تاکنون جایگاه فرهنگی یا قانونی ندارد."

ولی این تنها افغانستان نیست که باهم بودن جایگاه قانونی مشخص ندارد.

در انگلستان و ویلز، جایگاه قانونی ازدواج متفاوت است و همزیستی خارج از قاعده ازدواج جایگاه قانونی ندارد.

بهارتی شاه، وکیل خانواده از نهاد هاج و الن در لندن در مورد همباشی یا زندگی با هم بدون ازدواج و جایگاه آن در انگلستان می‌گوید:"افرادی که می‌خواهند با هم زندگی کنند، اگر می‌خواهند امتیازات قانونی داشته باشند، در یک توافق مدنی، جزئیات با هم بودن خود را باید قانونمند بسازند، در غیر آن، هیچ الزام قانونی‌ای برای آنها وجود ندارد."

خانم شاه همچنین می‌گوید فرض کنید یکی از دو تن می‌میرد، دومی به طور طبیعی و مانند ازدواج، میراث‌دار او نخواهد بود.

قابل یادآوری است که در انگلستان زندگی با هم زوج‌ها بدون ازدواج غیرقانونی نیست ولی زوج‌های که ازدواج‌شان در دولت ثبت شده، در این چارچوب از حقوقی برخوردار هستند که زوج‌ها ازدواج نکرده این حقوق را ندارند.

اما در افغانستان موضوع دشوارتر است، ساز مخالفت با پدیده‌های این چنینی بیشتر از بلندگوهای مساجد شنیده می‌شود. از میان پنج عالم دین که من با آن‌ها تماس گرفتم، واکنش همه در قبال این مسئله تند بود.

عنایت‌الله بلیغ، عالم دین می‌گوید:"ازدواج سفید یک تعامل است که بین آن و زنا هیچ فرقی وجود ندارد."

او در ادامه تاکید کرد که "احیانا اگر در افغانستان ما خبر شویم که وجود دارد، حتما برای رفع آن کوشش می‌کنیم."

زوج‌های ازدواج سفیدی به رغم آینده‌ای مبهم در جامعه‌ای به شدت سنتی، تن به این همزیستی داده‌اند. کبوترها هم گاهی دل به آبی آسمان می‌د‌هند، هنگامی که طوفانیست.