زنان؛ ازدواج سفید یا ازدواج رسمی؟

"ازدواج سفید" یا "هم‎باشی" در سال‎های اخیر، محل بحث‌های فراوانی در ایران بوده است. در جامعه سنتی ایران که تا یک‎دهه قبل هرگونه ارتباط میان دو جنس، مورد تقبیح جامعه قرار می‏گرفت، رواج پدیده ازدواج سفید، یعنی زندگی مشترک بدون ثبت رسمی، موجب واکنش‎های بسیاری از سوی جامعه‎شناسان و حتی رهبر جمهوری اسلامی شده است، تا جایی که آیت‎الله خامنه‎ای در سخنرانی‎اش در اسفندماه ۹۷، آن را سیاه‌ترین ازدواج دانست و نسبت به باب شدن آن هشدار داد.

خانواده یکی از مهم‎ترین نهادهایی است که در دنیای مدرن دچار تحولات گسترده شده و به تدریج مهمترین وظایف و نقش‌های خود را از دست داده است. امروز هم‌باشی نه تنها در کشورهای توسعه‌یافته بلکه در کشورهای در حال توسعه نیز در حال فراگیرشدن است. این پدیده با توجه به ویژگی‌هایی که دارد، مانند نهاد خانواده سنتی محسوب نمی‌شود، اما می‌توان آن را تا حدودی به عنوان یکی از الگوهای مشابه خانواده در نظر گرفت. امروزه هم‌باشی سبکی از زندگی است که بسیاری از مسئولیت‌های خانواده‌ی سنتی در آن مطرح نیست. تقسیم وظایف سنتی مرد و زن در آن نفی می‌شود و طرفین از فشار نقشی که در ازدواج به شیوه‌ی مرسوم بر روی آنان است، رهایی می‌یابند. از این‌رو هم‎باشی را می‌توان پدیده‌ای حاصل از تضاد ارزش‌های نسل‌های مختلف در ایران در نظر گرفت. این مساله هنگامی اتفاق می‌افتد که مجموعه‌ی هنجارها و ارزش‌های یک نسل با ارزش‌ها و هنجارهای نسل دیگر متضاد باشند.

در ایران هرچند که ازدواج سفید غیرقانونی است و جرم تلقی می‎شود، اما به گواه بسیاری از آمارهای غیررسمی، در حال تبدیل شدن به الگویی رایج در میان جوانان تحصیل‎کرده است. پدیده‌ای که ریشه در انقلاب جنسی در دهه ۱۹۶۰ در اروپا و آمریکا دارد که طی آن با اسطوره‎زدایی از رابطه جنسی، این مساله به امری عادی و معمولی تبدیل شد که می‎توان بدون ازدواج نیز به آن دست یافت. تا پیش از آن، ازدواج و تشکیل خانواده یگانه راه رسمی و پذیرفته شده از سوی جامعه برای داشتن روابط جنسی تلقی می‎شد، اما با وقوع این انقلاب، الگوهایی مانند هم‎خانگی به قداست‎زدایی از مفهوم ازدواج و خانواده منجر شد. امروزه هم‎خانگی بدون ازدواج رسمی به امری رایج در بسیاری از کشورهای اروپایی و آمریکایی تبدیل شده است و این پدیده، راه خود را به کشورهای سنتی‎تر با باورهای قدرتمند مذهبی مانند ایران نیز باز کرده است. تحولات اجتماعی دهه اخیر، افزایش تحصیلات زنان و ورود آنان به عرصه‎های اجتماعی، رواج مفاهیمی مانند «حق بر بدن» و «برابری» و زندگی در کلان‎شهرها که باعث می‎شود کمتر کسی از روابط و مناسبات حاکم بر خانه همسایه‎اش اطلاع داشته باشد، به علاوه مسائل اقتصادی و عدم توانایی جوانان برای شروع زندگی مشترک باعث شده است تا نسل جوان ازدواج سفید را بر ازدواج رسمی ترجیح دهند.

مطالعه پژوهش‎های صورت‏گرفته در این زمینه نشان می‎دهد که بسیاری از جوانان مسائل و مشکلات اقتصادی را یکی از مهم‏ترین دلایل گرایش به سمت ازدواج سفید می‏دانند. جالب است که در دوره‌های اولیه‌ی پیدایش هم‎باشی نیز، غالباً افراد فقیر که توانایی ازدواج نداشتند وارد این‌گونه روابط می‌شدند و مشکلات اقتصادی یکی از مهم‌ترین علل شکل‌گیری پدیده ازدواج سفید بوده است. (سورنتون و همکاران ۱۴:۲۰۰۷) در ایران البته شاهد هستیم که ازدواج سفید، بیشتر در میان طبقه متوسط رواج دارد، با این‏حال اکثر آنان کسانی هستند که علاوه بر اینکه نمی‏خواهند درگیر جنبه‏های حقوقی ازدواج رسمی شوند، امکان اقتصادی آن را نیز ندارند، چراکه آینده ناروشن است و بیشتر جوانان ترجیح می‎دهند در چنین شرایطی، بار مسئولیت کمتری را بر دوش بکشند.

مک دونالد در قالب نظریه‎ی نوسازی بازاندیشانه‌ی خود معتقد است که اگرچه فرآیند نوسازی، آزادی و استقلال بیشتری برای افراد به ارمغان می‌آورد؛ اما آنها را با عدم اطمینان بیشتری نسبت به آینده مواجه ساخته است. بنابراین تا موقعی که افراد شغل دائم و باثبات و توانایی برعهده‌گرفتن مسئولیت خانواده را نداشته باشند، ازدواج نمی‌کنند و تشکیل خانواده نخواهند داد.

خیل فارغ التحصیلان بیکار، شرایط نامناسب اقتصادی کشور، بالا رفتن قیمت مسکن و ملزومات اولیه زندگی و عدم ثبات شغلی، از جمله مسائلی است که نسل جوان و در سن ازدواج ایران با آن مواجه است. علاوه بر اینکه در ایران به طور سنتی مرد، سرپرست خانوار و نان‌آور خانه تلقی می‌شود و مسئولیت تمام مخارج زندگی طبق قانون بر عهده اوست، خود امر ازدواج نیز در این سال‌ها به محلی برای فخرفروشی تبدیل شده است.

ازدواج در ایران از دیرباز با آیین و آداب و رسومی همراه بوده است که با گذشت زمان نه تنها این رسومات کمتر نشده بلکه هرسال بر آن افزوده شده است. تغییرات فرهنگی جامعه در سه دهه گذشته نیز، باعث شده است تا ازدواج به عاملی برای رقابت‌های خانوادگی بدل شود و به همین دلیل پروسه ازدواج رسمی برای یک زوج آنقدر سخت و پر هزینه است که بسیاری از جوانان به ناچار از خیر آن می‌گذرند.

از سوی دیگر نقش پررنگ خانواده‏ها در زندگی جوانان ایرانی باعث می‏شود تا آنان برای بجا آوردن تمامی آداب و رسوم ازدواج بیشتر تحت فشار مالی و اقتصادی قرار گیرند. اگرچه در این سال‏ها، سبک جدید زندگی جوانان، این نقش و دخالت‏ها را کاهش داده است اما هنوز خانواده‌ها‏ تأثیر مهمی در زندگی جوانان دارند. مروری بر تحقیقاتی که در این حوزه انجام گرفته است، نشان می‏دهد بسیاری از جوانانی که خواهان یک زندگی ساده و شروع زندگی مشترک بدون مناسبات ازدواج ایرانی هستند، با مقاومت شدید خانواده‏ها در نهایت ناچار می‌شوند به این مناسبات تن دهند. مقوله چشم و هم‌چشمی میان خانوارهای ایرانی یکی از معضلات اساسی است که اجازه نمی‌دهد دختر و پسر با میل خود انتخاب و زندگی‏شان را شروع کنند.

در این میان باید توجه داشت که همچنان شمار بیشتری از مردان و زنان جوان در ایران علی‏رغم پذیرفتن ظواهر زندگی مدرن، در چارچوب‏های فکری سنتی باقی مانده‏اند. نگاهی به جامعه اطراف خودمان نشان می‌دهد که اغلب دختران با فشارهای جامعه از کودکی، خواهان مراسم عروسی مجلل هستند. مرد رویاهایشان می‌بایست از وضعیت مالی خوبی برخوردار باشد. اگر خودشان کار می‌کنند، پولشان را کمتر در زندگی مشترک هزینه می‎کنند و مرد را نان‎آور خانواده می‎دانند. واضح است که در شرایط اقتصادی نامناسب و باور غالبی که تمامی بار مالی خانواده را بر مرد تحمیل می‏کند، مردان کمتر به فکر ازدواج رسمی می‎افتند. در ازدواج سفید اما همه‌چیز آسان‌تر است. شروع زندگی بدون تشریفات و به ساده‌ترین شکل ممکن انجام می‌شود. زن و مرد هر دو این وظیفه را برای خود قائل هستند که در چرخاندن چرخ اقتصاد خانواده، سهم داشته باشند و سطح توقعات از یکدیگر در پایین‏ترین حد خود است. این قضیه باعث می‌شود که رواج ازدواج سفید در این سال‌ها سرعت بیشتری داشته باشد، هرچند این مسأله بیشتر مربوط به شهرهای بزرگ است و در سایر شهرهای ایران، حفظ بکارت پیش از ازدواج، تابویی جدی است که امکان هرنوع آزادی و زندگی کردن برخلاف باورهای رایج جامعه محلی را از جوانان سلب می‏کند.

بیشتر بخوانید:

تحقیقات همچنین نشان می‎دهند همانقدر که مردان به دلیل مشکلات اقتصادی و عدم توانایی مالی از تن دادن به ازدواج رسمی خودداری می‏کنند، زنان به دلیل نابرابری‏های حقوقی و تبعیض‌های قانونی، ازدواج سفید را بر ازدواج رسمی ترجیح می‏دهند. چراکه امکان رهایی از این رابطه آسان‎تر است و دیگر لازم نیست، آنان برای طلاق، از هفت‎خوان دادگاه‏های خانواده عبور کنند. این مساله البته سویه دیگری هم دارد، نبود حمایت قانونی برای زنان در اینگونه روابط، بارداری‎های ناخواسته که منجر به سقط‎جنین‎های پرخطر می‎شود از مسائلی است که زنان با آن مواجهند.

به نظر می‌رسد این پدیده باتوجه به نوظهور بودن در ایران، چالش‌ها و مسائل مختلفی را هم برای جامعه و هم برای جوانان ایجاد خواهد کرد. پژوهش‎ها نشان می‎دهد، زنان به ازدواج سفید به عنوان شروعی برای ازدواج رسمی نگاه می‎کنند اما اکثر مردان، خواهان ازدواج رسمی با زنی که با او هم‎خانه هم هستند، نیستند. این مساله احتمالا در جامعه‎ای مانند ایران که ابزارهای قانونی برای حمایت از زنان وجود ندارد، در طولانی‎مدت می‎تواند آنان را دچار آسیب‎های متعدد کند. علی‎رغم تمام مواردی که جوانان از آن به عنوان دلایلی برای ترجیح ازدواج سفید بر ازدواج رسمی یاد کرده‎اند، یک سویه مثبت و امیدوارکننده ترویج این پدیده در ایران، رهایی جوانان و به خصوص زنان از قید و بندهاست. دختران جوانی که تمام عمر خود را تحت آموزش‎های شدید مذهبی گذرانده‎اند، از هرگونه ارتباط با غیرهم‏جنس منع شده و جامعه، مدرسه و خانواده همواره آنان را از روابط جنسی پیش از ازدواج برحذر داشته است، حالا نسل جدیدی هستند که بر تمام آموزه‏های کلیشه‏ای پشت پا زده و به دنبال راهی برای شکستن تابوهایی هستند که اساس تربیت آنان را شکل داده است.